КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
лукбмскія, княжацкі род герба «Рох» зменены ў ВКЛ Магчыма, пахо-дзяць з мясц. князёў, нашчадкаў полац-кага кн. Усяслава Брачыславіча, але па-ходжанне дакладна не высветлена. Упершыню згадваюцца ў 2-й пал. 15 ст. князі В а с і л ь (упамінаецца ў 1463) і I в а н (у 1473 з’ехаў у Маскву, дзе ў 1493 пакараны смерцю за змову суп-раць вял. кн. Івана III). У пач. 16 ст. вядома некалькі князёў Л., якія сумесна валодалі замкам і мяст. Лукомль і інш. маёнткамі ў Лукомскім княстве. 3 іх Фёдар Іванавіч у 1508 удзель-нічаў у мяцяжы князёў Глінскіх. Вера-годна, яго братамі былі I в а н Іва-н а в і ч (каля 1460 — пасля 1520), ула-дальнік Шчыдугаў і Гарадца, заснаваль-нік шчыдуцкай галіны Л., Андрэй I в а н а в і ч (каля 1470 — пасля 1528), уладальнік Меляшковічаў і Бельнякоў, заснавальнік згаслай у 1-й пал. 17 ст. меляшковіцкай галіны, і Р а м а н (? — пасля 1500), уладальнік Пачаевічаў у Лукомскім княстве, Дабрыгораў у По-лацкай зямлі і Лічкава ў Лідскім ітав. Іх нашчадкі раздрабілі свае ўладанні. 3 2-й пал. 16 ст. яны неаднаразова займа-лі павятовыя пасады пераважна ў Ар-шанскім і Віцебскім пав. Сенатарскай годнасці дасягнуў Фрыдэрык (каля 1565—1611), падкаморы аршанскі з 1600, адначасова староста крычаўскі з 1602, кашталян мсціслаўскі з 1610. Род Л. захаваўся да 20 ст., многія змізарне-лыя яго прадстаўнікі не карысталіся княжацкім тытулам. ВЛ.Насевіч. ЛУКОНЕЦ, возера ў Лепельскім р-не Віцебскай вобл., у бас. р. Эса, за 5 км на ПдЗ ад г. Лепель. Пл. 0,24 км2, даўж. 720 м, найб. шыр. 400 м, даўж. берага-вой лініі 1,9 км. Пл. вадазбору 11,1 км2. Схілы катлавіны выш. 14—16 м (на Пд да 26 м), параслі лесам. Берагі на 3 і У нізкія, забалочаныя, астатнія зліваюцца са схіламі. На 3 і У забалочаная пойма, парослая хмызняком. На У выцякае ру-чай у р. Эса. ЛУКОНІН Міхаіл Кузьміч (2910.1918, г. Астрахань, Расія — 6.8.1976), расійскі паэт. Скончыў Сталінградскі настаўніц-кі ін-т (1937), вучыўся ў Літ. ін-це імя М.Горкага (1937—41). У Вял. Айч. вай-ну ўдзельнік вызвалення Брэста. Друка-ваўся з 1935. У паэт. зб-ках «Сэрцабіц-цё» (1947), «Лірыка» (1950), «Клятва» (1962), «Пяць кніг» (1974), паэме «Пра-цоўны дзень» (1948, Дзярж. прэмія СССР 1949), аповесці ў вершах «Прыз-нанне ў каханні» (1959), зб. вершаў і паэм «Неабходнасць» (1969, Дзярж. прэмія СССР 1973) і інш. — тэмы гіс-торыі і сучаснасці, кахання і адзіноты. У 1945 кіраваў літ. аб’яднаннем у Брэс-це пры газ. «Заря». У кнізе артыкулаў «Таварыш паэзія» (1963) пісаў пра выз-валенне Мінска, пра Брэст у першы пасляваенны год, пра А.Куляшова. Асобныя творы прасякнуты бел. маты-вамі. Брэсту прысвяціў верш «У Брэс-це», Мінску — «Абеліск». На бел. мову асобныя яго творы пераклалі Куляшоў, А.Вялюгін, Ю.Свірка, У.Шахавец і інш. Тв.: Собр. соч. Т. 1—3. М., 1978—79; Язбр. пронзв. Т. 1—2. М., 1989. Літ.. Аннннскнй Л.А Мнханл Луко-ннн. М., 1982. В.С.Семенякоў. ЛУКбніЦА. рака ў Слонімскім, Зэль-венскім і Мастоўскім р-нах Гродзен-скай вобл., левы прыток р. Шчара (бас. р. Нёман). Даўж. 32 км. Пл. вадазбору 195 км2. Пачынаецца на ПдЗ ад в. Плаўскія Слонімскага р-на, цячэ ў ме-жах Слонімскага ўзв. Даліна выразная, трапецападобная, шыр. да 900 м. Пойма забалочаная, вузкая. Рэчышча ў верхнім цячэнні звілістае, на працягу 15 км кана-лізаванае. Берагі стромкія і абрывістыя. ЛУКбНІЦА. вёска ў Галынкаўскім с/с Зэльвенскага р-на Гродзенскай вобл. За 15 км на ПнУ ад Зэльвы, 145 км ад Гродна, 17 км ад чыг. ст. Зэльва. 121 ж., 54 двары (1999). Сельскі клуб. Помнік архітэктуры — Міхайлаўскі касцёл (1782). Вядома з 2-й пал. 15 ст. як сяло і прыселак у маёнтку Дзярэчын. Уласнасць Копачаў (Ка-пачэвічаў), у 16 ст — Нарбутаў (Нарбутові-чаў). У 1505 надворны харунжы Войцех Нар-бутовіч з жонкай Ганнай заснавалі тут касцёл Міхаіла Архангела (не захаваўся). У крыніцах 17 ст. Л. наз. мястэчкам (1610), потым — ch-bom (1630, 1663). Належала Гарабурдам, Па-лубенскім, Пініцкім, Цехановічам. 3 1795 у Рас. імперыі. У 19 — пач. 20 ст. вёска Сло-німскага пав. Гродзенскай губ. У 1897 —200 ж., 29 двароў, царква, крама. 3 1921 у Поль-шчы, у Слонімскім пав. Навагрудскага ваяв. 3 1939 у БССР, з 1940 у Галынкаўскім с/с Зэльвенскага р-на. У 1962—66 у Слонімскім р-не. ЛУКбЎНІКАЎ Вадзім Іванавіч (н. 6.9. 1941, г.п. Шылава Разанскай вобл., Ра-сія), бел. вучоны ў галіне элекгратэхні-кі. Д-р тэхн. н. (1981), праф. (1983). Скончыў Ленінградскі ін-т авіяц. пры-ладабудавання (1964). 3 1981 у Гомельс-кім політэхн. ін-це. Навук. працы па эл. машынах, электрапрыводзе, аўтам. кіраванні. Тв.: Электропрнвод колебательного двнже-ння. М., 1984; Дннамнческне режммы работы асннхронного электропрнвода. М., 1990 (ра-зам з У.П.Серадой); Безредукторный элек-тромашннный прнвод перноднческого двя-ження. Мн., 1991 (разам з С.АГрачовым). ЛУКРЭЦЫЙ (Lucretius), Ціт Лук-р э ц ы й К a р (1 ст. да н.э.), рымскі паэт, філосаф-матэрыяліст. Аўтар паэ-мы «Аб прыродзе рэчаў», напісанай у форме дыдактычнага эпасу, тлумачыць вучэнне грэч. паэта Эпікура. Паэма складаецца з 6 кніг: у кн. 1-й і 2-й вы-кладаецца атамістычная тэорыя ства-рэння свету і абвяргаецца ўмяшанне ба-гоў у людскія справы; у 3-й кнізе — ву- чэнне аб душы, яе матэрыяльнасці, смяротнасці і сувязі з целам; кн. 4-я — вучэнне пра чалавека, яго пачуцці; кн. 5-я — пра гісторыю развіцця чалавеча-га роду, узнікненне мовы; у кн. 6 тлу-мачыцца паходжанне рэлігіі. Мэту сва-ёй філасофіі Л. бачыў у вызначэнні шляху да шчасця праз пераадоленне бедстваў, страхаў перад багамі, смерцю, замагільнай карай. Твор меў вял. ўплыў на развіццё матэрыялістычнай філасо-фіі Адраджэння. Буйнейшым правадні-ком ідэй Л. быў франц. філосаф П.Го-сендзі. На Беларусі паэма Л. вядома з 15 ст. Урыўкі яе распаўсюджваліся ў рука-пісных зборніках твораў стараж. філоса-фаў, у творах Б.Буднага пра жыццё і фі-лас. вучэнне мысліцеляў Стараж. Грэ-цыі і Рыма. Лукрэцый В.АЛукша. ЛУКС (Lukss) Валдзіс (Вальдэмар Крыс-тапавіч; 21.6.1905, с. Смардэ Тукумскага р-на, Латвія — 24.7.1985), латышскі па-эт. Засл. дз. культ. Латвіі (1955). Скон-чыў Латв. ун-т (1937). Першая кніга вершаў «Суровасць» (1941) тэматычна звязана з падзеямі Вял. Айч. вайны. Гістарычна канкрэтнае бачанне вайны, рэаліст.раскрыццё пачуццяў і перажы-ванняў воінаў — у зб-ках вершаў «Ішоў снег» (1943), «Салдацкі кубак» (1945). Зб-кі паэзіі «Сакавік» (1962), «Жураўлі» (1964), «Проба крыві» (1970), «Баразна» (1973), «Сляды» (1980) і інш. адметныя спалучэннем сучаснай і гіст. тэматыкі і праблематыкі. Аўтар кніг вершаў для дзяцей «Першакласнікі» (1956), «Вясёл-ка Тынцы» (1957), паэмы «Слава» (1958; за ўсе Дзярж. прэмія Латвіі 1958). На бел. мову асобныя творы Л. пера-клалі Э.Агняцвет, В.Вітка, П.Панчанка, М.Танк, У.Шахавец. Тв.: Бел. пер. — у кн. Ветрык, вей! Мн., 1959; Рус. пер. — Майскнй пульс. М., 1961; Так прнходнт утро. Рнга, 1978. ЛУКСбР, горад у Егіпце, на правым беразе р. Ніл. Узнік на месцы стараж. Фіў (сталіца Егіпта ў 21—11 ст. да н.э.). Каля 60 тыс. ж. (1997). Цэнтр рамесніц-кай вытв-сці. Кліматычны курорт. Ту-рызм. На зах. ускраіне Л. стараж.-егіп. храм багоў Амона-Ра, Мут і Хансу. Уключае прамаву-гольны двор з падвойнай каланадай, калон-ную залу-гіпастыль з 32 калонамі, свяцілі-шча, уваходны пілон і вял. цэнтр. каланаду (усе 2-я пал. 15 ст. да н.э., арх. Аменхатэп Малодшы, аўгары дэкору арх. браты Горы і Суці), 2-і пілон (фланкіраваны 6 калонамі Рамсеса II) і двор, абкружаны 74 калонамі са статуямі фараонаў паміж імі (1317—1251 да лук’ЯНОВіч 367 н.э., арх. Бекенхонсу). Алеяй сфінксаў злу-чаўся з Карнакам. У храме ўвасобіліся арх. тэндэнцыі эпохі Новага царства (16—11 ст. да н.э.) — імкненне да грандыёзнасці прас-торавай кампазіцыі, яе развіццё па падоў-жнай восі, урачыстасць, шырокае выкарыс-танне разнастайных па формах калон (лотаса і папірусападобных). ЛУКЎЛ Луцый Ліцыній (Lucius Licinius Lucullus; каля 117 — 56 да н.э.), рымскі палкаводзец і паліт. дзеяч. Паходзіў са знатнага плебейскага роду. Прыхільнік Сулы. Удзельнік 1-й Мітрыдатавай вай-ны 89—84 да н.э. Консул у 74 да н.э. У 74—66 да н. э. камандаваў войскамі і флотам у вайне супраць пантыйскага цара Мітрыдата VI Еўпатара (3-я Міт-рыдатава вайна). У 71 да н.э. захапіў М. Азію, у 69 да н.э. разбіў каля Тыграна-керта аб’яднаную армяна-пантыйскую армію цара Тыграна II і Мітрыдата. У 67 да н.э. адхілены ад пасады галоўна-камандуючага. Лічыўся адным з бага-цейшых людзей свайго часу. Пасля ад-стаўкі жыў у Рыме, наладжваў раскош-ныя баляванні (адсюль выраз «лукулаў-скае баляванне»). ЛЎКША Валянцін Антонавіч (н. 16.11.1937, г. Полацк Віцебскай вобл), бел. пісьменнік. Скончыў Полацкі ляс-ны тэхнікум (1956), Вышэйшую парт. школу пры ЦК КПСС (1976). 3 1956 працаваў у Пензенскай аэрафоталеса-ўпарадчай экспедыцыі, інструкгарам Полацкага гаркома ЛКСМБ, у трэсце «Нафтабуд» (Полацк). 3 1961 журналіст, з 1973 на Бел. радыё, у 1980—98 дырэк-тар выд-ва «Юнацтва». Друкуецца з 1956. Асн. матывы яго паэзіі — расказ пра моладзь, рамант. героіка прай. буд-няў, мінулае і сённяшняе роднага краю, карціны побьггу краін, дзе пабываў сам (зб-кі «Гарады нараджаюцца сёння», 1964; «Атава», 1969; «Споведзь», 1973; «Агонь і попел», 1989; «Агні далёкіх га-радоў», 1992; паэма-хроніка «Белыя бе-рагі», 1981; гераічная драма-паэма «Падснежнікі для Веры», 1986). Аўіар кніг публіцыстыкі і нарысаў «Наша, по-лацкая прафесія» (1966), «Рамантыкі шасцідзесятых» (1967), «Дзесяць дарог да чароўнага» (1970), «Полацк» (1973), радыёп’ес «Інтэгралы на цэгле» (1974), «Мая радня» (1975), «Свае крылы» (1976); лібрэта радыёоперы К.Цесакова паводле «Палескай хронікі» І.Мележа «Барвовы золак» (паст. 1979); п’ес «Калі вяртаюцца буслы» (1982), «Пад шыф-рам «Зорачка» і «Чароўны камень» (абе-дзве 1985), «Прывіды з могільніка аўта-мабіляў» (1990) і інш. Выдаў кнігі вер-шаў і казак для дзяцей «Аркестр» (1972), «Зялёная бальніца» (1974), «Ле-та— круглы год» (1978), «Крылаты цэх» (1982), «Як Ліса вучылася лётаць» (1991) і інш., сатыр. і гумарыстычных вершаў і фельетонаў «Радзімыя плямы» (1982). На вершы Л. напісана шмат пе-сень. Літ. прэмія імя П.Броўкі 1994. Дзярж. прэмія Беларусі 1996. Тв.. Выбр. творы. Т. 1—2. Мн., 1997; Сля-ды памяці. Мн., 1985; Чароўны камень. Мн., 1987; Батлейка. Мн., 1993; Аркестр. Мн., 1994. І.У. Саламевіч.