КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Тв.: Рус. пер. — Нзбранное. М., 1962; йзбр. проза. М., 1991. С.Дз.Малюковіч. ЛУКНб, старажытная мера (адзінка) масы мёду. Упамінаецца ў бел. пісьмо-вых помніках да 17 ст. У розных крыні-цах прыводзяцца розныя лікавыя зна-чэнні Л .: 10 пудоў або 50 фунтаў, якія адрозніваюцца прыкладна ў 10 разоў. Л. было таксама адзінкай цггогадовай мя-довай даніны. ЛУКбМКА, Лукамка, Ую н ок, ра-ка ў Чашніцкім р-не Віцебскай вобл., правы прыток р. Ула (бас. р. Зах. Дзві-на). Даўж. 53 км. Пл. вадазбору 831 км2. Выцякае з Лукомскага возера каля г. Новалукомль, цячэ ўздоўж усх. ускраі-ны Лукомскага ўзв. па Чашніцкай раў-ніне. Асн. прьггок — р. Югна (справа) Даліна трапецападобная, шыр. 400—600 м, у ніжнім цячэнні да 5 км. Пойма пе-рарывістая, у вярхоўі і вусцевай ч. заба-лочаная, шыр. да 1,6 км. Рэчышча моц-назвілістае. Сярэднегадавы расход вады ў вусці 5,4 м3/с. Каля в. Рудніца Луком-скае вадасховішча. ЛУКбМЛЬ, Л у к а м л я, вёска ў Чаш-ніцкім р-не Віцебскай вобл., каяя р. Лукомка, на аўтадарозе Чашнікі—Нава-лукомль. Цэнтр сельсавета і саўгаса. За 20 км на Пд ад горада і 17 км ад чыг. ст. Чашнікі, 115 км ад Віцебска. 545 ж., 215 двароў (1999). Узнік у 9 ст . як крэпасць крывічоў. Упер-шыню ўпамінаецца ў 1078 у «Павучанні» Уладзіміра Манамаха пры апісанні паходу на Усяслава Брачыславіча. 3 12 ст., магчыма, цэнтр удзельнага Лукомскага княства. 3 14 ст. ў складзе ВКЛ. У 14—16 ст. належаў кня-'зям роду Лукомскіх, у гэты перыяд існаваў Лукомскі замак. У І386 пасля доўгай асады ўзягы Андрэем Альгердавічам. У 1397 выхад-цы з Вільні заснавалі тут Мікалаеўскі манас-тыр. У Лівонскую еайну 1558—83 замак у Л. разбураны Іванам IV Грозным (1563). У 17— 18 ст. мястэчка ў Аршанскім, з 1793 — у Сенненскім пав. Магілёўскай губ. У 1886—-536 ж., 87 двароў, царква, касцёл, яўр. малі-тоўны дом, школа, 7 крам, кірмаш. 3 20.8.1924 у Чарэйскім р-не Барысаўскай ак-ругі, з 9.6.1927 у Аршанскай акрузе, з 8.7.1931 у Чашніцкім р-не, з 20.2.1938 у Віцебскай вобл. Сярэдняя школа, Дом культуры, б-ка, аддз. сувязі. Брацкая магіла сав. воінаў і партызан, помнік землякам, якія загінулі ў Вял. Айч. вайну. У Л. комплекс археал. помнікаў — гарадзі-шча, селішчы, курганны могільнік. ЛУКбМСКАЕ ВАДАСХбВІШЧА У Чашніцкім р-не Віцебскай вобл., каля в. Рудніца. Створана на р. Лукомка ў 1951. Пл. 0,38 км2, даўж. 3 км, найб. шыр. 120 м, найб. глыб. 6,2 м, аб’ём ва-ды 1,1 млн. м3. Берагі ў вярхоўі спадзіс-тыя, у нізоўі абрывістыя, выш. 10—15 м. Выкарыстоўваецца для энергет. мэт (Лукомская ГЭС). Ф.МДшэраў. ЛУКбМСКАЕ вбЗЕРА, Лукамль. У Чашніцкім р-не Віцебскай вобл., у бас. р. Ула, за 18 км на Пд ад г. Чашні-кі, каля зах. ускраіны г. Новалукомль. Знаходкі з гарадзішча Лукомль: 1 — касцяны шахматны ферзь, 2 — залатая ажурная па-церка. лукомскі 365 Пл. 36,7 км2, даўж. 10,4 км, найб. шыр. 6,5 км, найб. глыб. 11,5 м, даўж. берага-вой лініі 36,4 км. Пл. вадазбору 179 км2. Схілы катлавіны выш. 4—5 м (на Пн і ПнЗ да 15 м), разараныя, на Пд і 3 параслі лесам, месцамі хмызняком. У паўн. ч. возера 2 вял. залівы. Берагі ніз-кія, месцамі пад хмызняком, на 3 і ПдЗ абразійныя, выш. 1—2 м. На Пн 5 ас-травоў агульнай пл. 0,7 км2. Дно са шматлікімі мелямі, да глыб. 5—6 м выслана пясчанымі адкладамі, ніжэй — сапрапелем. Лукомскае возера 3 1969 возера выкарыстоўваецца як ахала-джальнік Лукомскай ДРЭС. Вада вяртаецца падагрэтай на 8— 12 °C, што значна ўплывае на прыродныя працэсы; бязлёдавы перыяд павялічыўся на 2 месяцы. Ледастаў з 2-й пал. снеж. да сярэдзіны сак., да 30% паўн.-ўсх. ч. возера не замярзае. Скідванне вады і ветра-вое яе перамешванне ў возеры павялічваюць аэрацыю. Багаты раслінны і жывёльны свет. На зах. беразе дзіцячы аздараўленчы лагер і прафілакторый. ЛУКОМСКАЕ КНЯСТВА, феадальнае ўладанне ў ВКЛ на землях вакол Лу-комскага воз. Цэнтр — Лукомль. На думку гісторыка Л.В.Аляксеева, Л.к. магло ўзнікнуць як адзін з удзелаў По-лацкай зямлі ў 12—13 ст., але ў тагачас-ных крыніцах не названы ніводны князь з яго ўладальнікаў. Верагодна, яно было падаравана кімсьці з вял. кн. літоўскіх заснавальніку роду князёў Лу-комскіх у сярэдзіне — 2-й пал. 14 ст. У 2-й трэці 15 ст. значная частка княства зноў трапіла ва ўласнасць вял. князя або ў выніку згасання адной з галін князёў Лукомскіх, або праз канфіска-цыю часткі іх уладанняў за падтрымку кн. Свідрыгайлы ў час яго барацьбы з Жыгімонтам Кейстугавічам. Гэта частка Л.к. была тады ж раздадзена інш. феа-далам: паны Саковічы атрымалі Улу, Боліна і Свяда ў міжрэччы Улы і Эсы, паны Кезгайлы — землі ў вярхоўях Эсы, дзе пазней узнік маёнтак Халопе-нічы. Напэўна, тады ж Цяпіна стала цэнтрам маёнтка Амельяновічаў, а Ча-рэя — паноў Чарэйскіх. Рэшта княства з маёнткамі Лукомль, Гарадзец, Мя-лешкавічы, Шчыдуты, Пірошыцы і інш. засталася ва ўладанні князёў Лу-комскіх. У выніку падзелаў паміж імі раздрабілася і факгычна перастала існа-ваць як адзінае цэлае ўжо ў 16 ст. Літ:. Н а с е в і ч В.Л. Лукомль і Лукомль-ская воласць // Гіст.-археал. зб. Мн., 1994. № 4. ВЛ.Насевіч. ЛУКбМСКАЕ РАДбВІШЧА ГЛІН У Чашніцкім р-не Віцебскай вобл., паміж вёскамі Лукомль, Зара, Ротна, Стражэ-вічы, Багатыр, пас. Асавец. Пластавы паклад звязаны з лімнагляцыяльнымі адкладамі часу адступання паазерскага ледавіка. Гліны шчыльныя, тлустыя, вязкія, пластычныя і высокапластыч-ныя, месцамі з тонкімі праслойкамі пылаватага пяску і супеску. Разведаныя запасы 27,1 млн. м3, перспектыўныя 67 млн. м3. Магутнасць карыснай тоўшчы 14,1—29,9 м, ускрышы (торф, пяскі) 0,2—6,9 м. Гліны прыдатныя на выраб цэглы, дрэнажных труб, цэменту і ке-рамзітавага жвіру. Распрацоўваецца Но-валукомскім з-дам керамзітавага жвіру і Мінскім з-дам будматэрыялаў. А.П.Шчураў. ЛУКбМСКАЕ ЎЗВЫШША На Пд Ві-цебскай вобл., паўд.-ўсх. ч. Ушацка-Ле-пельскага ўзвышша. Працягласць з Пн на Пд 20 км, з 3 на У ад 6 км (на Пн) да 24 км (на Пд). Найб. выш. 279 м (за 6 км на ПнУ ад в. Новыя Валосавічы Лепельскага р-на. У тэктанічных адно-сінах Л.ў. прымеркавана да паўн.-ўсх. схілу Беларускай антэклізы. Крышт. фундамент перакрыгы асадкавым чах-лом з парод верхняга пратэразою, верх-няга дэвону і антрапагену. Антрапаге-навая тоўшча (магутнасць 70—100 м) складзена з адкладаў бярэзінскага, дняпроўскага, сожскага і паазерскага зледзяненняў. Сучасны рэльеф створа-ны на Пн паазерскім, на астатняй тэ-рыторыі сожскім ледавікамі. Ледавіко-ва-акумуляцыйны сярэдне- і буйнаўзго-рысты рэльеф пашыраны ў цэнтры і на У узвышша. Валападобныя і купалапа-добныя марэнныя ўзгоркі выш. 15—30 м, радзей 40 м утвараюць грады, арыен-таваныя на ПнУ, на У — у паўд.-ўсх. напрамку. Узгоркі і грады падзяляюцца лагчынамі сцёку расталых ледавіковых вод; характэрны западзіны тэрмакарста-вага і суфазійнага паходжання. На крайнім У трапляюцца невял. азёрныя катлавіны. У зах. ч. ўзвышша дробна-ўзгорысты, месцамі платопадобны рэль-еф з ваганнямі адносных вышынь да 5—10 м. Узвышша складзена з валун-ных супескаў і суглінкаў, месцамі з пясчана-галечнага матэрыялу. У цэнтр. ч. маламагугнае покрыва (да 0,5 м) з лёсападобных суглінкаў. Рачная сетка належыць да бас. Зах. Дзвіны. Гал. рэкі Свядзіца і Байна (прытокі Эсы), Ула, Лукомка. Азёры Турыцкае, Сарочын-скае, Слідзец і інш. Глебы дзярнова-па-лева-падзолістыя, сярэднеападзоленыя на лёсападобных суглінках, дзярнова-падзолістыя слабаападзоленыя на вод-на-ледавіковых лёгкіх суглінках, дзяр-нова-падзолістыя сярэдне- і слабаапа-дзоленыя глебы на сярэдніх і лёгкіх ма-рэнных суглінках, дзярнова-падзоліс-тыя слабаападзоленыя на водна-ледаві-ковых і марэнных супесках. У цэнтр. ч. ўзвышша лясістасць 10—15%, лясы шыракаліста-яловыя зеленамошна-кіс-лічныя з дамешкамі дубу, ліпы, таксама шэраальховыя злакавыя; на 3 лясіс-тасць да 30%, пашыраны больш буйныя масівы хваёвых кусцікава-зеленамош-ных лясоў. Н.К.Кліцунова. ЛУКб.МСКАЯ ДРЭС, самая вялікая цеплавая электрастанцыя ў складзе Бе-ларускай энергетычнай сістэмы. Разме-шчана на беразе Лукомскага возера, ка-ля г. Новалукомль Чашніцкага р-на Ві-цебскай вобл. Будаўніцгва пачата ў 1964. У 1969 пушчаны 1-ы энергаблок, у 1974 пасля пуску 8-га энергаблока да-сягнута праекгная магутнасць 2400 тыс. кВт. У 1978 пабудавана 3-я чарга. На пачатак 1999 магутнасць станцыі больш за 2500 тыс. кВт. ЛУКбМСКІ Аляксандр Сяргеевіч (22.7. 1868 — 25.1.1939), расійскі ваен. дзеяч, адзін з кіраўнікоў белай гвардыі ў гра-мадз. вайну 1918—22. Ген.-лейтэнант (1916). Скончыў Акадэмію Геншгаба (1897). У 1-ю сусв. вайну з 1916 пам. старшыні «Асобай нарады» па абароне дзяржавы, ген.-кватармайстар Стаўкі вярх. галоўнакамандуючага ў Магілёве. За ўдзел у Карнілава мяцяжы 1917 арыштаваны Часовым урадам, пры са-дзейнічанні ген. М.М.Духоніна ўцёк з турмы ў Быхаве ў г. Новачаркаск. Са снеж. 1917 чл. «Данскога грамадз. саве-та», адзін з арганізатараў і нач. пітаба белагвардзейскай Добраахвотніцкай ар-міі.У 1918—20 нач. ваен. ўпраўлення, нам. старшыні і старшыня ўрада («Асо-бай нарады») пры ген. АЛ.Дзянікіне. 3 сак. 1920 прадстаўнік ген. П.МУрангеля пры Саюзным камандаванні ў Канстан-цінопалі (Стамбул, Турцыя), потым эмігрант. Аўгар «Успамінаў» (т. 1—2, 1922). ЛУКОМСКІ Павел Яўгенавіч (23.7.1899, Гродзенская вобл. — 8.4.1974), расійскі вучоны-медык. Акад. АМН СССР (1963). Герой Сац. Працы (1969). Скон-чыў 1-ы Маскоўскі ун-т (1923), праца-ваў у ім. 3 1941 праф. 1-га Маскоўскага, Чэлябінскага, з 1949 заг. кафедры 2-га Маскоўскага мед. ін-таў. Навук. працы па этыялогіі гіпертанічнай хваробы, атэрасклерозу і інш. сардэчна-сасудзіс-тых хваробах. Дзярж. прэмія СССР 1969. Те.: Электрокарднограмма прн заболеванн-ях мнокарда. М., 1943; Ннфаркт ммокарда // Многотомное руководство по внугренннм болезням. М., 1964. Т. 2. ЛУКбМСКІ ЗАМАК Існаваў у 14—16 ст. Размяшчаўся каля правага берага р. Лукомка (зараз в. Лукомль Чашніцкага р-на Віцебскай вобл.). Паводле «Спіса рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх», у 14 ст. Лукомль лічыўся горадам з магутным і добра ўмацаваным замкам. У 1386 аб’яднаныя войскі прускіх і лівонскіх рыцараў аблажылі замак. Гарнізон муж-на і доўга абараняўся, шмат крыжакоў загінула пад сценамі Лукомля, аднак у 366 ЛУКОМСКІЯ ходзе працяглай аблогі і штурму замак быў узяты. У час Лівонскай вайны 1558—83 у 1563 горад і замак захапіла і знішчыла войска Івана IV Грознага. За-мак больш не аднаўляўся. Рэшткі вял. валоў аглядваў у 1573 гісторык М.Стрыйкоўскі, які адзначыў, што на гэтым месцы быў некалі вял. замак. 3 17 ст. дакументы згадваюць толькі вёску Лукомль.