КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛУНІНЁЦКІ РАЁН На У Брэсцкай вобл. Утвораны 15.1.1940 (у сучасных межах з 14.8.1979). Пл. 2,8 тыс. км2. Нас. 82,9 тыс. чал. (1998), гарадскога 47,8%. Сярэдняя шчыльн. 30 чал. на 1 км2. Цэнтр — г. Лунінец. Уваходзяць рабочы пас. Мікашэвічы, 80 сельскіх нас. пункгаў; 11 сельсаветаў: Багданаў-скі, Бастынскі, Вулькаўскі, Гарадоцкі, Дварэцкі, Дзятлавіцкі, Лахвенскі, Лу-нінскі, Радзігераўскі, Сінкевіцкі, Чуча-віцкі; Мікашэвіцкі пасялковы Савет. Раён пацярпеў ад аварыі на Чарно-быльскай АЭС, 88% нас. пражываюць на тэрыторыі, забруджанай радыенуклі-дамі. Тэр. раёна размешчана ў межах Прыпяцка-га Палесся. Паверхня нізінная, нахілена ў бок даліны р. Прыпяць. 70% тэрыторыі — ніжэй за 140 м, найвыш. пункт 150 м (за 6 км на Пд ад в. Малыя Чучавічы). Карысныя выкап-ні: граніт (буд. камень), пясок, гліна, суглі-нак, каалін, торф, сапрапель. Сярэдняя т-ра студз. -5,5 °C, ліп. 18,3 °C. Ападкаў 615 мм за год. Вегетац. перыяд 197 сут. Найб. рэкі — Прыпяць з прытокамі Случ (з Валхвой), Лань, Смердзь, Цна, Бобрык. Азёры: Белае, Чорнае, Вулька Вадасховішчы Велута і Со-бельскае. Найб. меліярац. каналы: Валчанскі, Вулькаўскі, Глухая Лань, Лунінецкі. Мікашэ-віцкі канал, Сітнінкі. Пераважаюць глебы тарфяна-балотныя (35,5%), дзярновыя і дзяр-нова-карбанатныя забалочаныя (24,4%), дзярнова-падзолістыя забалочаныя (24,3%). Пад лесам 40% тэрыторыі, з іх 19% — штуч-ныя насаджэнні. Пераважаюць лясы хваёвыя, бярозавыя, чорнаальховыя; трапляюцца яло-выя, дубовыя, грабавыя, ясянёвыя. На ПнУ і 3 — суцэльны лясны масіў. Пад балотам 14,6% тэрыторыі, з іх асушана 78,1 тыс. га. Найб. балотны масіў Грычын. Заказнікі рэсп. значэння: біял. — Борскі (частка), Вусце Ла-ні, Лунінскі, Нізоўе Случы\ ландшафтны — Белае; мясцовыя гідралагічныя заказнікі Дзятлавічы, Ліпскае, Флярова-Грамада, час-тка Ястрабель. Помнік прыроды рэсп. зна-чэння — 2 дубы (400 гадоў) у в. Кажан-Гара-док. Агульная пл. с.-г. угоддзяў 91,5 тыс. га, з іх асушаных 63,3 тыс. га. На 1.1.1999 у раёне 19 калгасаў, 2 саўгасы, 13 фермерскіх гаспадарак. Асн. кірунак сельскай гаспадаркі — мяса-малочная жывёлагадоўля. Вырошчваюць збожжа-выя і кармавыя культуры, бульбу. Прадпрыемствы буд. матэрыялаў (буд. камень, зборны жалезабетон, Мікашэ-віцкі каменеапрацоўчы завод — абліцо-вачныя пліты), харч., хім. (з-д «Палі-мер» у в. Сінкевічы), дрэваапрацоўчай, лесанарыхтоўчай (AT «Лунінецлес») і лясной прам-сці; Палеская доследна-меліярац. станцыя ў пас. Палескі. Па тэрыторыі раёна праходзяць чыгункі Брэст—Гомель і Рыга— Львоў, аўтада-рогі Гомель—Брэст, Лунінец—Пінск, Лунінец—Ганцавічы, Мікашэвічы—Са-лігорск. У раёне 29 сярэдніх, 13 база-вых, 2 пач., 6 муз., спарт. школы, шко-ла-сад, 3 навуч.-вытв. камбінаты, 2 СПТВ, 37 дашкольных устаноў, 40 да-моў кулыуры і клубаў, 46 б-к, 2 бальні-цы, скурна-венералагічны дыспансер, паліклініка, 11 амбулаторый, 26 фельч.-ак. пунктаў, Лахвенскі касцёватуберку-лёзны санаторый. Помнікі архітэктуры: цэрквы Пакроўская (1851) у в. Вял. Чу-чавічы, Праабражэнская (1823) у в. Дзятлавічы, Мікалаеўская (1818) у в. Кажан-Гарадок, Прачысценская (1880-я г.) у в. Лахва, Барысаглебская (1824) у в. Лунін, Георгіеўская (канец 17 — пач. 18 ст.) у в. Сінкевічы, Праабражэнская (1910) у в. Язвінкі, лазня (1905) у пас. Палескі. Выдаецца газ. «Лунінецкія на-віны». Г.С.Смалякоў. ЛУНІНЁЦКІ ШІІАЛАПРАГПТНЫ ЗА-ВОД. Дзейнічаў з 1902 на чыг. ст. Луні-нец, цяпер Брэсцкай вобл. Належаў Міністэрству шляхоў зносін (Палеская чыгунка). Насычаліся шпалы і брусы для чыгункі. Меў 2 паравыя рухавікі (40 к.с.) і інш. маёмасць. У 1908—10 пра-цавала 135 рабочых. ЛЎНІНСКІ, біялагічны заказнік рэсп. значэння ў Лунінецкім р-не Брэсцкай вобл. Засн. ў 1997 з мэтай аховы пры-родных комплексаў Палесся. Пл. 9283 га. Хвойнікі, дубровы, дубова-грабавыя лясы, астраўныя ельнікі. Балоты. Жура-віннікі. Папуляцыі раслін з Чырв. кнігі: венерын чаравічак, зубніца клубнянос-ная, тайнік яйцападобны, цыбуля мя-дзведжая (чарамша), купальнік горны, грыб-баран; у воз. Белае рэліктавыя ла-белія Дортмана і палушнік азёрны. П/.Лабанок. ЛУНІЧНА, возера ў Полацкім р-не Ві-цебскай вобл., у бас. р. Нача, за 32 км на ПдЗ ад Полацка. Пл. 0,47 км2, даўж. больш за 1 км, найб. шыр. 650 м, найб. глыб. 3,7 м, даўж. берагавой лініі 2,8 км. Пл. вадазбору 10,5 км2. Схілы кат-лавіны выш. да 4 м, забалочаныя, пад лесам, на У да 10 м, разараныя. Берагі нізкія, на ПнЗ сплавінныя, пад хмыз-няком. Дно плоскае, выслана сапрапе-лем, уздоўж берагоў на ПнУ і ПдЗ — пясчанымі адкладамі. На ПнЗ з воз. выцякае ручай у р. Нача. ЛУНКЕВІЧ Сяргей Аляксандравіч (н. 29.4.1934, Кішынёў), малдаўскі скры-пач, дырыжор, кампазітар. Нар. арт. СССР (1976). Скончыў Кішынёўскую кансерваторыю па класах скрыпкі (1957) і дырыжыравання (1958). 3 1955 у сімф. аркестры Малд. філармоніі, з 1958 1-ы скрыпач, маст. кіраўнік і гал. дырыжор аркестра малд. нар. інстру-ментаў «Флуераш». Аўтар твораў для аркестра нар. інструментаў, у т.л. «Туга цыгана», «Інверціта Ігната», «Ліпкан-ская сырба», «Памяці В.Хары», песень, музыкі да кінафільмаў, апрацовак малд. нар. песень. Здымаўся ў кіно. Дзярж. прэмія Малдовы 1967. ЛУНМЫНЬ. адзін з буйнейшых бу-дыйскіх пячорных храмаў Кітая, за 15 км на Пд ад г. Лаян (прав. Хэнань). Высечаны ў 495—898 у вапняковых скалах на берагах р. Іхэ. Складаецца з некалькіх соцень пячор (галоўныя — Біньян, 500—523; Фынсянь, 627—675) са шматлікімі статуямі будыйскіх бо-жастваў, у т. л. Буды Вайрачана (672— 676, выш. каля 15 м), рэльефамі, што ўвасабляюць слуг, манахаў, нябесных танцоўшчыц, святочныя працэсіі. Для манум.-велічнай скулыггуры храма ха-рактэрны вытанчанасць прапорцый, графічная дакладнасць дэталей у спалу-чэнні з пластычна-мяккай трактоўкай форм. Цяпер музей. ЛУННА, вёска ў Мастоўскім р-не Гро-дзенскай вобл., каля р. Нёман, на скрыжаванні аўтадарог на Гродна, Ваў-кавыск, Скідзель. Цэнтр сельсавета і саўгаса. За 26 км на 3 ад г. Масты, 34 км ад Гродна, 8 км ад чыг. ст. Чарлёна. 1137 ж., 562 двары (1999). Вядома з 16 ст. як вёска. 3 1795 у Рас. ім-перыі, у Гродзенскім пав. Слонімскай, з 1797— Літоўскай, з 1801 — Гродзенскай губ. У 1886 мястэчка, цэнтр Лунненскай вол., 1392 ж, касцёл, сінагога, 3 яўр. малітоўныя дамы, 20 крам, 3 шынкі, 2 харчэўні, праводзі-ліся кірмашы; у пач. 20 ст. царк.-прыходская ЛУПАН 371 Лунмынь школа, фельчарскі пункг, касцёл, паштовае аддзяленне. 3 1921 у Польшчы, мястэчка, цэнтр гміны Гродзенскага пав. Беластоцкага ваяв. У 1924 — 1884 ж., 307 двароў. 3 1939 у БССР, з 12.1.1940 рабочы пасёлак Скідзель-скага р-на. 3 1955 вёска, цэнтр сельсавета Скідзельскага, з 1962 — Гродзенскага, з 1965 — Мастоўскага р-наў. У 1972 — 1475 ж., 473 двары. Ляснідтва, хлебапякарня. Сярэдняя і муз. школы, Дом культуры, б-ка, баль-ніца, амбулаторыя, аптэка, камбінат быт. абслугоўвання. Царква. Помнікі сав. воінам 64-й стралк. дывізіі, земля-кам, якія загінулі ў Вял. Айч. вайну. Помнік архітэктуры — касцёл св. Ган-ны (1782).’ Г.М.Новікава. ЛЎННІК (Lunaria), род кветкавых рас-лш сям. крыжакветных. 3 віды. Пашы- Луннік ажываючы. раны ў Еўропе. На Беларусі 1 дзікарос-лы від — Л. ажываючы (L. rediviva), за-несены ў Чырв. кнігу. Вядомы месцы росту ў Мінскай (Налібоцкая пушча) і Віцебскай абласцях. Расце каля ручаёў і крыніц у густых лісцевых і хвойна-шы-ракалістых лясах, часам утварае зарас-нікі. У Цэнтр. бат. садзе Нац. АН Бела-русі інтрадукаваны Л. аднагадовы (L. annua). Адна-, двух- і шматгадовыя травяністыя расліны выш. да 120 см. Сцябло прамастой-нае. Лісце сэрцападобнае, буйназубчастае. Кветкі ліловыя, пахучыя, сабраныя ў мяцёл-кі. Плод — плоскі стручок даўж. да 5 см. Пры выспяванні створкі з насеннем аддзяля-юцца, на расліне застаюцца белыя, празрыс-та-плевачныя з перламугравым адлівам бліс-кучыя перагародкі. Дэкар. расліны. ЛЎННІЦА старажытнае металічнае ўпрыгожанне ў выглядзе паўмесяца. Выкарыстоўваліся як завушніцы, на-грудныя падвескі, дэталі галаўнога ўбо-ру. Ва ўсх. славян былі пашыраны ў 8— 9 ст. і ў эпоху Кіеўскай Русі. Л. адлівалі з бронзы ці свінцова-алавяністых спла-ваў у каменных формах. Паверхню аз-даблялі насечкамі, палоскамі несапраў-днай зерні, эмаллю. На Беларусі трап-ляюцца пры раскопках большасці архе-ал. помнікаў. Знойдзены ў Бярэсці, Ваўкавыску, Віцебску, Гомелі, Гродне, Друцку, Заслаўі, Копысі, Мінску і інш. Ліцейныя формы выяўлены ў Вінебску і Гродне. ЛУНЦ Восіп Лазаравіч (29.12.1842 — 1930), бел. вучоны ў галіне тэрапіі, за-снавальнік процітуберкулёзнай дапамогі ў Мінску. Д-р медыцыны (1869). Скон-чыў Маскоўскі ун-т (1866). 3 1867 пра-цаваў у Мінску: ардынатар ваеннага шпіталя, урач рэальнага вучылішча, чл. камісіі па арганізацыі БДУ. Заснаваў першы на Беларусі дзіцячы процітубер-кулёзны санаторый (1898). Навук. пра-цы па пытаннях туберкулёзу, эндакры-налогіі, педыятрыі. ЛУНШАНЬ, археалагічная культура эпохі позняга неаліту (1-я пал. 2-га тыс. да н.э.) у паўн. Кітаі. Асн. заняткі на-сельнштва — земляробства і жывёлага-доўля. 3 Л. звязваюць з’яўленне ў Кітаі пшаніцы і ячменю, свойскіх быка, казы і авечкі. Характэрны чорнаглянцаваны керамічны посуд, выраблены на ганчар-ным крузе, шліфаваныя каменныя ся-керы, нажы, цёслы, вырабы з косці і ракавін. А.В.Іоў. ЛУПА (франц. loupe), сістэма з адной або некалькіх лінзаў з невял. фокуснай адлегласцю (f=0,01*0,1 м) для разгляд-вання дробных аб’ектаў, размешчаных на канечнай адлегласці. Утварэнне аптычнага відарыса ў лупе: F і F' — фокусы лупы; A — аб’екг; В — уяўны відарыс аб’екта. Аб’ект размяшчаюць паблізу пярэдняга фо-куса Л. (паміж фокусам і Л.) так, каб яго пра-мы ўяўны відарыс знаходзіўся на адлегласці найлепшага бачання d (для нармальнага вока d = 0,25 м). Пры гэтым павелічэнне Л. выз-начаецца формулай r=d/x і прымае значэнні ад 2,5 да 25. Вымяральная Л. з размешчанай перад факальнай плоскасцю шкалой выка-рыстоўваецца для вызначэння лінейных па-мераў (адлегласцей паміж блізкімі пунктамі, шырыні і вышыні літар, таўшчыні асобных ліній і інш ). Гл. таксама Відарыс аптычны ЛЎПАЛ Іван Капітонавіч (13.1.1896 — 26.5.1943), расійскі філосаф, літарату-разнавец. Акад. AH СССР (1939). Скончыў Маск. ун-т (1919), Ін-т Чырв. прафесуры (1924), працаваў у Маск. ун-це і Ін-це Чырв. прафесуры, у 1935—40 дырэктар Ін-та сусв. л-ры імя М.Горкага. Даследаваў творчасць франц. матэрыялістаў (Д.Дзідро, Ж.Ла-метры), раскрыў эвалюцыю іх поглядаў, вучэнне аб этыцы і эстэтыцы, прыродзе і пазнанні, філас. погляды У.Акосты, А.М.Радзішчава, І.Дз.Якушкіна і інш. Аўтар артыкулаў пра А.С.Пушкіна, Л.М.Талстога, А.М.Горкага, У.У.Мая-коўскага, Ш.Руставелі, І.В.Гёте, Г.Гей-нэ, П.Беранжэ, А.Франса. Рэпрэсірава-ны. Рэабілітаваны пасмяротна.