КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
С.Лурыя. Лу Сінь. ЛЎСКА, рака, гл. Альшанка. ЛУСКАВАТЫ КАРП, гл. ў арт. Карп. ЛУСКАВАТЫ ЛІШАЙ, п с а р ы я з, хранічная незаразная хвароба скуры, слізістых абалонак, пазногцяў, суставаў чалавека. Узнікненню Л.л. спрыяюць парушэнні дзейнасці залоз унутр. сак-рэцыі, нерв. сістэмы, псіхічныя траўмы і генет. факгары. Пачынаецца з высып-кі (вузельчыкі-папулы, укрытыя сераб-рыста-белымі лусачкамі), найчасцей на галаве, каленях, локцях. Вузельчыкі злі-ваюцца ў бляшкі розных памераў ружо-ва-чырвонага ці чырв. колеру. Можа ўзнікаць на месцы траўмаў, здрапван-няў. Цяжкія формы захворвання — пустулёзны Л.л. (гнайнічкі), артрапа-тычны (пашкоджванне суставаў), эрьгг-радэрмічны (дыфузнае пашкоджванне скуры). Лячэнне тэрапеўтычнае, вітамі-ны, пры неабходнасці курортатэрапія. М.З.Ягоўдзік. ЛУСКАВАТЫЯ (Squamata), атрад паў-зуноў. 3 падатр.: амфізбены, змеі і яшчаркі, больш за 6600 відаў. Пашыра-ны ўсюды. На Беларусі 6 відаў: верацен-ніца ломкая, вуж звычайны, гадзюка звы-чайная, мядзянка (занесена ў Чырв. кні-гу Беларусі), яшчарка жывародная (Lacerta vivipara) і яшчарка порсткая (Lacerta agilis). Цела ўкрыта рагавымі шчыткамі і луской. Зубы прырослыя да сківічных касцей. Раз-мнажаюцца яйца-жыванараджэннем або ад-кладваюць яйцві. ЛУСКАВІНКІ. 1) у раслін—плос-кія нарасці покрыўнай тканкі (эпідэрмі-су) або недаразвітае лісце, напр., у дал-мацкага рамонку, мяты. Выконваюць ахоўныя функцыі. 2) У н а с я к о -м ы х — мікраскапічныя хіцінавыя пласцінкі на целе, якія абумоўліваюць афарбоўку жывёлы (за кошт аптычных ЛУСКІНА 373 якасцей). Ёсць у матылёў, камароў і інш. ЛУСКАДРЭВЫ. вымерлыя дрэвападоб-ныя расліны, гл. Лепідадэндранавыя. ЛУСКАКРЫЛЫЯ, атрад насякомых, гл. Матылі. ЛУСКАЎНІЦА (Pholiota), род шапка-вых базідыяльных грыбоў сям. страфа-рыевых. Каля 30 відаў. Пашыраны ва ўмераных шыротах, некат. ў тропіках і субтропіках. На Беларусі каля 10 відаў. Найб. вядомыя Л.: вуглялюбная, або аг-нёўка вуглялюбная (Р. carbonaria), звы-чайная (Р. squarrosa), вогненная (Р. flammans), залацістая (Р. aurivella). Агульная нар. назва іх — воўчы грыб. Паўпаразіты, актыўна разбураюць драў-ніну, трапляюцца на ствалах мёртвых і жывых дрэў, ламаччы і інш. Пладовыя целы з’яўляюцца ў ліп.—верасні. Пладовае цела — шапка на ножцы. Шапка дыям. да 12 см, ад паўшарападобнай да рас-пасцёртай, з лускавінкамі або голая, клейкая ці сухая. Агульнае пакрывала рана знікае. Пласцінкі зыходнвія па ножцы або прырос-лыя. Ножка з лускавінкамі, з колвцам ці без яго. Мякаць мяккая, бураватая, у некат. гор-кая, мае слабы пах рэдзвкі. Споры гладкія, пераважна ржава-жоўтыя. Грыбві неядавітая. ёсць ядомыя, але не спажываюцца. Лускаўніда звычайная. ЛУСКІНА Стафан (11.12.1725, Віцеб-скае ваяв. — 21.8.1793), бел. публіцыст, астраном, матэматык. Чл. ордэна езуі-таў (1742—73). Вучыўся ў Вене (1750— 52) і Рыме (1752—56). Выкладаў у Вар- 374 лусма шаўскім езуіцкім калегіуме (у 1772—73 рэктар). 3 1769 супрацоўнічаў у газ. «Wiadomosci Warszawskie» («Варшаўскія ведамасці»), Пасля скасавання ордэна 9.11.1773 прызначаны каралём Станіс-лавам Аўгустам Панятоўскім дырэкта-рам і рэкгарам газ. «Gazeta Watszawska» («Варшаўская газета»), якая адлюстроў-вала кансерватыўныя погляды. Л. кры-тыкаваў асветніцкую ідэалогію, абара-няў рэлігію, захоўваў сувязі з езуітамі Усх. Беларусі (у складзе Рас. імперыі), падтрымаў Таргавіцкую канфедэрацыю 1792. Адначасова меў добрыя асабістыя адносіны з прыхільнікамі Асветніцтва пры каралеўскім двары. Э.К.Дарашэвіч. ЛЎСМА (Lousma) Джэк (н. 29.2.1936, г. Гранд-Рапідс, штат Мічыган, ЗША), касманаўт ЗША. Палкоўнік марской пяхоты. Скончыў Мічыганскі ун-т (1959). 3 1966 у групе касманаўгаў НАСА. 28.7—25.9.1973 з К.Бінам і О.Гэ-рыятам здзейсніў палёт на мадыфікава-ным касм. караблі «Апалон» і арбіталь-най станцыі «Скайлэб» (двойчы выхо-дзіў у адкрыты космас, аіульны час 11,02 гадз), 22—30.3.1982 з Ч.Фулерта-нам — палёт на касм. караблі «Спейс шатл» («Калумбія», як камандзір). У косМасе правёў 67,47 сут. ЛУСбН (Luzon), найбольшы востраў на Пн Філіпінскага архіпелага. Пл. 105,6 тыс. км2. Нас. 30 млн. чал. (1995). Рэльеф пераважна сярэднягорны, выш. да 2928 м (г. Пулаг). Есць дзеючыя вул-каны (Маён і інш). Клімат субэквата-рыяльны, мусонны, частыя тайфуны. Вечназялёныя і лістападныя трапічныя лясы, у далінах рэк — саванны. Радові-шчы храмітаў, золата, нафты, газу, жал. руд. Прам-сць: харч., дрэваапр., тэкст., цэм., горназдабыўная. Вырошчваюць рыс,- кукурузу, трыснёг, тытунь, какоса-вую пальму, какаву, каву, манільскія каноплі і інш. На Л. сталіца Філіпін — г. Маніла. ЛУСПЯкАеЎ Павел Барысавіч (20.4. 1927, г. Луганск, Украіна — 17.4.1970), расійскі акцёр. Засл. арт. Расіі (1965). Скончыў Тэатр. вучылішча імя Шчэп-кіна (1950). Працаваў у рус. т-рах Тбілі-сі і Кіева. У 1959—64 у Ленінградскім Вял. драм. т-ры. Акцёр моцнага тэмпе-раменту. Яго творчасць вылучалася глыбокай арганічнасцю, эмацыяналь-най яркасцю. Сярод роляў: Чаркун («Варвары» М.Горкага), Нагульнаў («Узнятая цаліна» паводле М.Шолаха-ва) і інш. 3 1955 у кіно. Зняўся ў філь-мах: «Балтыйскае неба» (1961), «Капро-навыя сеткі» (1963), «Рэспубліка ШКІД» (1966), «Белае сонца пустыні» (1970). Літ.: П.Луспекаев: Воспомннанмя об акте-ре. Л., 1977. ЛУСТб Міхаіл Васілевіч (21.9.1921, г. Магілёў — 16.3.1979), Герой Сав. Саю-за (1945). Скончыў Армавірскую ваен. авіяц. школу пілотаў (1942), акадэміі Ваен.-паветр. (1954) і Генпггаба (1961). У Чырв. Арміі з 1940. У Вял. Айч. вайну з сак. 1943 на Сцяпным, Варонежскім, 2-м і 1-м Укр. франтах. Удзельнік Кур-скай бітвы 1943, баёў на Украіне, у Малдове, Румыніі, Польшчы, Германіі. Лётчык, камандзір звяна, эскадрыллі знішчальнага авіяц. палка ст. лейтэнант Л. зрабіў 251 баявы вылет, правёў 49 паветр. баёў, збіў 20 самалётаў праціўні-ка. Да 1974 у Сав. Арміі. М.В.Лусто. О.Лутс. ЛЎТАВА, возера ва Ушацкім р-не Ві-цебскай вобл., у бас. р. Крашанка, за 4 км на Пн ад г.п. Ушачы. Пл. 0,1 ю?, даўж. 490 м, найб. шыр. 250 м, найб. глыб. 15,9 м, даўж. берагавой лініі каля 1,2 км. Пл. вадазбору 0,23 км2. Схілы катлавіны выш. 8—10 м, разараныя. Падводная ч. катлавіны ў выглядзе 2 упадзін з глыбіпямі 15,9 м і 12,8 м. Дно да глыб. 3,5 м выслана пясчанымі ад-кладамі, ніжэй — ілам. ЛЎТАВА СЯЛЬЦО, вёска ва Ушацкім р-не Віцебскай вобл., на аўтадарозе Ушачы—Полацк. Цэнтр сельсавета. За 3 км на Пн ад г.п. Ушачы, 147 км ад Віцебска, 37 км ад чыг. ст. Полацк. 98 ж., 53 двары (1999). ЛУТАН (Luton), горад у Вялікабрытаніі, на Пн ад Лондана, на р. Лі. Каля 200 тыс. ж. (1997). Вузел чыгунак і аўтада-рог. Міжнар. аэрапорт. Цэнтр аўтамабі-лебудавання. Вытв-сць электрабыт. прылад, швейных вырабаў, фетравых капелюшоў. Харч. прам-сць. ЛУТНІЦКІ Лявон, бел. архітэкіар 18 ст. Быў прыдворным архітэктарам і бу-даўніком кн. Радзівілаў у канцы 18 ст. Прадстаўнік архітэктуры барока. Удзельнічаў у рэканструкцыі Альбінска-га палацава-паркавага ансамбля, дзе па-будаваў палац «Кансаляцыя», алыанку, сістэму каналаў. Зрабіў праект Каралеў-скай залы для Нясвіжскага палаца (гл. ў арт. Нясвіжскі палацава-парк.авы ком-плекс), рэстаўрыраваў палац у Слуцку (гл. ў арт. Слуцкія замкі), касцёл св. Мі-хала і драўляную царкву ў Нясвіжы. Г.І.Барышаў. ЛУТбк (Mergus albellus, або Mergellus albellus), вадаплаўная птушка сям. ка-чыных атр. гусепадобных. Пашыраны ў лясной зоне Еўразіі. На Беларусі зрэдку гняздуецца, трапляецца на сезонных пралётах, часам на ПдЗ зімуе. Даўж. да 46 см, маса да 800 г. Самец белы, з чорнай спінай; на патыліцы, паміж дзюбай і вачыма па чорнай пляме. На галаве чубок з доўгіх белых пёраў. Дзюба і лапы шэрыя. Самкі і маладыя птушкі шэрыя з карычневай галавой, белымі шчокамі і брушкам. Кормяц-ца воднымі насякомымі, моладдзю рыб Доб-ра ныраюць. Гнёзды ў дуплах. Нясуць 6—12 яец. Іл. гл. да арт. Крахалі. ЛУГОХІНА-КУЖЭЛЬНАЯ Элеанора Аляксееўна (н. 21.6.1932, С-Пецяр-бург), бел. вучоны-эканаміст. Д-р эка-нам. н. (1982), праф. (1985). Скончыла Ленінградскі ун-т (1954). 3 1982 нам. дырэктара Рэсп. ін-та вышэйшай шко-лы БДУ, з 1993 заг. кафедры Бел. ія-та кіравання, фінансаў і эканомікі, з 1995 у Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь. Навук. працы па мікраэканоміцы і асновах агульнай эка-нам. тэорыі. Даследуе праблемы раз-меркавальных адносін і заработнай пла-ты, функцыянавання і тыпалогіі эка-нам. сістэм, пераходныя станы ў экано-міцы. Тв.: Заработная плата: закономерноста н пробл. формнровання Мн., 1978; Трудовая актнвность м заработная плата. Мн., 1992. ЛУТС (Luts) Оскар (7.1.1887, с. Каарэ-перэ Йыгеваскага пав., Эстонія — 23.3.1953), эстонскі пісьменнік. Нар. пісьменнік Эстоніі (1945). Вучыўся ў Юр’еўскім (г. Тарту; 1911—12) ун-це. Працаваў ваен. фармацэўтам у Віцеб-ску. Друкаваўся з 1907. У сац.-псіхал. п’есах «Качан капусты», «Паўнверэ», «Камерсанты» (усе 1913) намаляваў ка-ларытныя нар. харакгары. Рэалістычна-іумарыстычныя замалёўкі правінцыяль-нага жыцця школьнікаў у трылогіі «Вясна» (ч. 1—2, 1912—13), «Лета» (ч. 1—2, 1918—19), «Вяселле Таотса» (1921), карціны жыцця гар. ускраін у трагікамічна-гратэскавых аповесцях «Жыццё Андраса» (1923), «Будныя дні» (1924), «На задворках» (1933). Творы адметныя займальнасцю, дынамічнасцю сюжэта, псіхалагізмам, выразнасцю вобразаў. Аўтар успамінаў (т. 1—13, 1930—41): «Старыя сцежкі» (1930), «Зі-мовыя дарогі», «Праз вецер і ваду» (абе-дзве 1931) і інш., фельетонаў. На бел. мову асобныя творы Л. пераклаў А.Куд-равец. Тв.: Рус. пер. — На задворках н другме по-вестн. Таллнн, 1962; Лето. 3 нзд. Таллнн, 1970; Весна. М., 1972. ЛУТЎЛІ (Luthuli) Альберт Джон (Мвумбі; 1898, каля г. Булавайо, Зім-бабве — 21.7.1967), дзеяч нац.-вызв. ру-ху Паўд.-Афр. Рэспублікі (ІІАР). Скон-чыў настаўніцкую школу ў Івендэйле і настаўніцкі каледж Адамса. 3 1945 чл. Афрыканскага нацыянальнага кангрэса, у 1952—60 яго прэзідэнт. Арганізаваў не-калькі кампаній пратэсту супраць палі-тыкі апартэіду, якую ажыццяўляў урад ГІАР. У 1956—57 зняволены, з 1959 пад хатнім арыштам. Прыхільнік мірных, ненасільных метадаў барацьбы. Загінуў у выніку няшчаснага выпадку. Аўтар аўтабіягр. кн. «Адпусці народ мой!» (1962). Нобелеўская прэмія міру I960 (упершыню прысуджана афрыканцу). ЛУЎР (Louvre) у П а р ы ж ы, помнік архітэктуры класіцызму; маст. музей, адно з самых вял. маст. сховішчаў све-