КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛЎГІАЛАЎСКІ ЛАГЕР СМЕРЦІ, шталаг № 813. Створаны ням,-фаш. захопнікамі ў 1941 у Вял. Айч, вайну ў прыгарадзе г. Магілёва Лупала-ве для масавай загубы сав. ваеннапа-лонных. Абгароджаны некалькімі рада-мі калючага дроту, па якім пускалі электрычны ток. Вязняў марылі гола-дам, катавалі, расстрэльвалі, з-за анты-санітарных умоў панаваў тыф: за суткі гінула да 250 чал., памерлых закопвалі каля баракаў. Да 1943 тут загублена больш за 40 тыс. чал. На месцы лагера мемар комплекс, запалены Вечны агонь. Т. Ф.Палажэнцава. ЛЎПАЛАЎСКІ РАЁН, адм.-тэр. адзінка ў БССР у 1924—31. Утвораны 17.7.1924 у складзе Магілёўскай акруіі (да 26.7.1930). Цэнтр — мяст. Лупалава (прыгарад Магілёва). 28.8.1924 падзеле-ны на 20 сельсаветаў. Скасаваны 2.3.1931, сельсаветы далучаны да Дры-бінскага, Магілёўскага, Чавускага і Шклоўскага р-наў. ЛУПАН (Lupan) Андрэй Паўлавіч (15.2. 1912, в. Мігулены Рэзінскага р-на, Малдова — 27.8.1992), малдаўскі пісь-меннік. Нар. пісьменнік Малдовы (1982). Акад. АН Малдовы (1961). Ге-рой Сац. Працы (1982). Брат Г.ПЛулая. Скончыў Кішынёўскі с.-г. ін-т (1941). Друкаваўся з 1932. Першы зб. «Вершы» (1947) пра жыццё малд. вёскі, падзеі ва-ен. гадоў. У кнігах вершаў «Уступ у ба-ладу» (1954), «Майстар-стваральнік» (1958), «Брат зямлі» (1959), «Закон гас-ціннасці» (1966, Дзярж. прэмія Малдо-вы 1967), «Магістралі» (1976) і інш. па-глыбленае філас. асэнсаванне гісторыі і сучаснасці. Аўтар п’есы «Святло» 372 лупан (1948), зб. літ.-крытычных, публіцыс-тычных артыкулаў «Кнігі і гады» (1969). Пераклаў на малд. мову творы АПуш-кіна, У.Маякоўскага, Я.Купалы. На бел. мову асобныя творы Л. пераклалі Р.Ба-радулін, П.Броўка, М.Калачынскі. Дзярж. прэмія СССР 1975. Тв.: Рус. пер. — Ноша своя. М., 1975; Добро носяіцнй М., 1980. Літ.: Портной Р. Андрей Лупан. Км-шннев, 1959. ЛУПАН (Lupan) Ганна Паўлаўна (н. 12.9.1924, в. Мігулены Рэзінскага р-на, Малдова), малдаўская пісьменніца. Сястра А.П.Лупана. Скончыла Вышэй-шыя літ. курсы ў Маскве (1960). Друку-ецца з 1953. У аповесцях, кнігах апавя-данняў «Дарога ў вёску» (1955), «Асен-нія кветкі» (1960), «Нагаворнае зелле» (1964), «Вячэрні звон» (1970), раманах «Дзе твае ратаі, зямля?» (1961), «Трэція пеўні» (1966), «Знайсці сябе» (1972), «Абнаўленне» (1975), «Чорны колер ча-рэшні» (1977) акгуальныя праблемы вёскі, вясковай інтэлігенцыі, падзеі Вял. Айч. вайны, іх уплыў на чалавечыя характары і лёсы. Аўтар драм. твораў «Кола часу» (1959), «Усё ў парадку» (1962). Піша для дзяцей. На бел. мову асобныя творы Л. пераклалі ЛДайнека, М.Татур. Тв.: Бел. пер. —Трэція пеўні. Мн., 1971. ЛЎІІІКАЎ Сяргей Агафонавіч (26.10.1923, в. Бяседавічы Хоцімскага р-на Магілёў-скай вобл. — 31.3.1995), поўны кавалер ордэна Славы. У Вял. Айч. вайну на фронце з 1943. Пам. камандзіра развед-вальнага ўзвода сяржант Л. вызначыўся на тэр. Польшчы ў 1944 у баях за крэ-пасць Асавец, у 1945 узвод на чале з Л. за 3 дні баёў нанёс значныя страты во-рагу ў жывой сіле і разведаў пераправу цераз р. Ісача, чым садзейнічаў уступ-ленню сав. войск у Гдыню. Пасля вай-ны да 1982 у HapL гаспадарцы. ЛУПІНОВІЧ Іван Сцяпанавіч (6.7.1900, в. Шацк Пухавіцкага р-на Мінскай вобл. — 9.10.1968), бел. вучоны ў галіне глебазнаўства і аграхіміі. Акад. АН Бе-ларусі (1947), акад. Акадэміі с.-г. навук Беларусі (1957—61), д-р с.-г. н. (1944), праф. (1953). Засл. дз. нав. Беларусі (1951). Скончыў БСГА (1925). У 1934— 38 у Бел. с.-г. ін-це. 3 1947 віцэ-прэзі-дэнт, у 1951 в.а. прэзідэнта АН Белару-сі. У 1957—61 прэзідэнт Акадэміі с.-г. навук Беларусі, адначасова (з 1950) заг. кафедры БДУ. Навук. працы па ком-плексным выкарыстанні Палескай нізі-ны і с.-г. асваенні асушаных балот. Рас-працаваў (у сааўг.) методыку комплек-снага прыродна-гіст. раянавання тэр. СССР для с.-г. выкарыстання, склаў карту прыродна-гіст. раянавання СССР Тв. Торфяно-болотные почвы БССР н нх плодородае. 2 нзд. Мн., 1958 (разам з Т.Ф.Голуб); Мнкроэлементы в почвах БССР н эффектнвность мнкроудобреннй. Мн., 1970 (у сааўт.). АП.Лупан. І.С.Лупівовіч. М.Лупсякоў ЛУПСЯКбЎ Мікола (Мікалай Радзіво-навіч; 4.3.1919, Масква — 12.2.1972), бел. пісьменнік. Скончыў Мінскі пед. ін-т (1941). Друкаваўся з 1935. У апавя-даннях і аповесцях (кн. «Першая ата-ка», 1946; «Мост», 1947; «Дружба», 1952; «Чырвоны бераг», 1954; «Паяды-нак», 1957; «У вераб’іную ноч», 1958; «Ля пераправы», 1959; «Прырэчча», 1961; «На берагах Дняпра», 1966) любоў да людзей працы, роднай прыроды. У нізцы «Вясковыя паданні» (1958) пака-заў псіхалагічна глыбокія чалавечыя ха-рактары, яскравыя малюнкі складанага жыцця. Аўтар кніг апавяданняў для дзяцей «Разведчыкі» (1949), «На вірах» (1974), аповесці «Я помню...» (1964). Тв:. Выбр. тв. Мн., 1968; Міхалаўдуб. Мн., 1974; Дняпроўская чайка: Апавяданні. Мн., 1988. ЛЎІІУ (Lupu) Васіль (? — 1661), гаспа-дар (князь) васальнага Турцыі Малдаў-скага княства ў 1634—53. Пры Л. ў г. Ясьі адкрыты Славяна-грэка-лацінская акадэмія (1640) і першая малд. друкар-ня (1641), дзе выдадзены першы друка-ваны збор законаў у Малдове «Улажэн-не» (1646). У выніку паходаў Б.Хмяль-ніцкага ў Малдову (1650 і 1652) Л. вы-мушаны быў заключыць з ім саюз (1652). У 1653 скінуты з прастола Геор-гіем Стэфанам. Памёр у зняволенні ў Стамбуле. ЛУР, 1) старажытны духавы амбушур-ны муз. інструмент, пашыраны ў Скан-дынавіі з 1-га тыс. н.э. Вырабляўся з бронзы. Уяўляў сабой канічную выгну-тую трубку, на адным канцы якой плоскі талеркападобны раструб, на дру-гім — невял. муіптук. Пры археал. рас-копках на зах. узбярэжжы Балтыйскага м. знойдзена 30 экз. Л., форма якіх на-гадвае правы ці левы бівень маманта. 2) Скандынаўскі духавы муз. інстру-мент — абгорнутая карой драўляная трубка (даўж. каля 1 м) без муштука і ітравых адтулін. ІДз.Назіна. ЛУР'Е Саламон Якаўлевіч (8.1.1891, г. Магілёў — 30.10.1964), гісторык антыч-насці, філолаг. Д-р гіст. (1934) і філал. (1943) навук. Скончыў Пецярбургскі ун-т (1911). Праф. Петраградскага (1918), Самарскага (1919—20), Ленін-градскага (у 1949 абвінавачаны ў «кас-мапалітызме» і звольнены), Львоўскага (1953—64, заг. кафедры класічнай філа-логіі) ун-таў. Даследаваў стараж.-грэч. гісторыю, л-ру, эпіграфіку, фальклор, філасофію, гісторыю матэматыкі. Зрабіў каменціраваныя пераклады твораў Ксе-нафонта (1935), ГІлутарха (1940), Дэ-макрыта (выдадзены пасмяротна вучня-мі ў 1970) і інш. Аўтар гіст. кніг для дзяцёй. Тв.: Нсторня антнчной обіцественной мыс-лн. М., 1929; Архнмед. М.; Л., 1945; Геродот. М.; Л., 1947; Очеркн по нсторнн антмчной наукк М.; Л., 1947; Язык н кулыура мнкен-ской Грецнн М.; Л., 1957; Нсторня Грецнн. Ч 1—2. СПб., 1993 Б.Б.Віц-Маргулес. ЛЎРЫЯ Аляксандр Раманавіч (16.7.1902, г. Казань, Татарстан — 14.8.1977), ра-сійскі псіхолаг, заснавальнік нейрапсі-халогіі ў СССР. Акад. АПН Расіі (1947) і АПН СССР (1968). Член Нац. АН ЗША (1968), Амер. акадэміі навук і мастацгваў. Скончыў Казанскі ун-т (1921) і 1-ы Маскоўскі мед. ін-т (1937). У 1922 арганізаваў Казанскую псіхаана-літ. асацыяцыю. 3 1945 у Маскоўскім ун-це (з 1968 заг. кафедры). Разам з Л.С.Выгоцкім, А..МЛявонцьевым і інш. распрацоўваў тэорыю культ.-гіст. раз-віцця і функцыянавання псіхікі. Сфар-муляваў шэраг новых канцэптуальных палажэнняў па агульных метадалагіч-ных і тэарэт. праблемах псіхалогіі: аб сац. (грамадска-гіст.) і біял. (генетыч-най) дэтэрмінацыі, сістэмнай арганіза-цыі псіхічных функцый і свядомасці, суадносінах мозга і псіхікі і інш. Пра-панаваў метады даследавання псіха-функцый (сіндромнага аналізу), ней-рапсіхалогіі мовы, успрымання, памяці, мыслення, распрацаваў новыя класіфі-кацыі парушэнняў мовы, рухаў, памяці. Зрабіў уклад у развіццё агульнай, гіст. і дзіцячай псіхалогіі, дэфекталогіі, нейра-лінгвістыкі, псіхафізіялогіі, гнасеалогіі і інш. Тв:. Мозг человека н пснхяческме процес-сы. Т. 1—2. М., 1963—70; Основы нейропсн-хологам. М., 1973; Об нсторнческом развн-тнн познавательных процессов. М., 1974; Язык я сознанне. М., 1979; Этапы пройден-ного путн: Науч. автобногр. М., 1982. Літ.: Хомская Е.Д. АР.Лурня: Науч. бногр. М., 1992. С.ФДубянецкі. ЛЎРЫЯ (Luria) Сальвадор Эдуард (13.8. 1912, г. Турын, Італія — 6.2.1991), аме-рыканскі вірусолаг і генетык; адзін з заснавальнікаў генетыкі мікраарганіз-маў. Чл. Нац. АН ЗША (1959). Скон-чыў Турынскі ун-т (1935). 3 1950 праф. Ілінойскага ун-та, з 1959 — Масачусец-кага тэхнал. ін-та, з 1974 адначасова дырэктар Цэнтра ракавых даследаван-няў. Навук. працы па даследаванні струкгуры і ўзнаўлення бакгэрыяфагаў. Адкрыў механізм рэплікацыі вірусаў. Нобелеўская прэмія 1969 (разам з А.Д Хершы і ЬЛ.Дэльбрукам). ЛУСАКА (Lusaka), горад, сталіца Замбіі. Знаходзіцца ў цэнтр. ч. краіны, на выш. 1280 м. Адм. ц. прав. Лусака. 1307. тыс. ж. (1997). Вузел чыгунак і аўгадарог. Міжнар. аэрапорт. Прам-сць: харч., швейная, цэм., хім., аўтазборачная. Ун-т. Этнагр. ін-т. Ін-т афр. даследа-ванняў. Нац. архіў. Бат. сад. Таварыства па ахове дзікіх жывёл і прыроды Замбіі. Засн. ў 1905 як чыг. станцыя паблізу ад-найм. вёскі. 3 1935 адм. цэнтр брыт. пратэк-тарата Паўн. Радэзія. 3 1964 сталіца незалеж-най Замбіі. ЛУ СІНЬ (сапр. Чжоў Шужэнь; 25.9.1881, г. Шаасін, Кітай — 19.10. 1936), кітайскі пісьменнік, публіцыст і літ.-знавец. Скончыў Горна-чыг. вучы-лішча ў Нанкіне (1902), вывучаў меды-цыну ў Японіі. У 1919—20 праф. Пе-кінскага ун-та. Літ. творчасць пачаў з рэаліст., антыфеад. аповесцей «Дзённік вар’ята» (1918), «Праўдзівая гісторыя А-К’ю» (1921). Пісаў апавяданні (зб-кі «Вокліч», 1923; «Блуканні», 1926), вер-шы ў прозе (зб. «Дзікія травы», 1927). Асн. тэмы твораў — жыццё простых людзей і лёс кіт. інтэлігенцыі. Аўтар са-тырыка-гераічных казак «Старыя леген-ды, расказаныя па-новаму» (1936), кніг публіцыстыкі «Вось і ўсё» (1928), «Ін-шадумец» (1932), «Пра лжэсвабоду» (1933), літ.-знаўчых прац «Кароткая гіс-торыя кітайскай апавядальнай прозы» (1923), «Нарыс гісторыі кітайскай літа-ратуры» (выд. 1938). Перакладаў зах.-еўрап. і рус. пісьменнікаў. На бел. мову яго асобныя творы пераклаў Л.Салавей. Те:. Бел. пер — Алавяданні. Мн., 1956; Рус. пер. —Собр. соч. Т. 1—4. М., 1954—56; йзбранное. М., 1989. Літ.. Позднеева Л. Лу Сннь: Жнзнь н творчество. М., 1959; Петров В Лу Сянь. М., 1960. Л.П.Баршчэўскі.