КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
луцкевіч 375 ту. Першапачаткова каралеўскі палац на месцы стараж. замка (1546—19 ст., арх. П.Леско, Л.Лево, К.Перо і інш., скульпт. дэкор Ж.Гужона, афармленне інтэр’ера Ш.Лебрэна і інш.). 3 1791 му-зей. Пасля 1850-х г. да Л. прыбудаваны Новы Луўр (цяпер карцінная галерэя; арх. Л.Вісконці, Э.Лефюэль). Перабудо-вы і пашырэнні зрабілі Л. адной з арх. дамінантаў гіст. цэнтра Парыжа. У ас-нове калекцыі — б. каралеўскія зборы, калекцыі манастыроў і прыватных асоб. У ім захоўваюцца багатыя зборы ўсх. старажытнасцей, стараж.-егіп., ант., зах.-еўрап. мастацтва (асабліва франц. школы). Сярод шэдэўраў Л.: стараж.-акад-ская «Стэла цара Нарамсіна», стараж,-егіп. статуя пісца Каі, стараж.-грэч. ста-туі «Ніке Самафракійская», «Венера Мілоская», творы Мікеланджэла, «Джа-конда» Леанарда да Вінчы, «Сельскі канцэрт» Джарджоне, «Мадонна канц-лера Ралена» Я. ван Эйка, творы П.П.Рубенса, Рэмбранта, Н.Пусэна, А.Вато і інш. ЛУФА, кветкавая расліна, тое, што лю-фа. ЛУФАР (Pomatomus saltatrix), чародная пелагічная рыба; адзіны від сям. луфа-равых атр. акунепадобных. Пашыраны ў субтрапічных водах Атлантычнага, Ін-дыйскага і паўд.-зах. ч. Ціхага ак., трап-ляецца ў Азоўскім і Чорным м. Даўж. да 115 (звычайна да 70) см, маса да 15 кг. Луска дробная, цыклоідная. Драпеж-нік. Аб’ект спарт. і прамысл. рыбалоўства. ЛЎФЕРАЎ Мікола (Мікалай Пятровіч; 7.1.1929, в. Трубільня Краснапольскага р-на Магілёўскай вобл. — 28.10.1994), бел. крытык і літ.-знавец. Канд. філал. н. (1956). Скончыў Магілёўскі пед. ін-т (1950). Настаўнічаў, працаваў у Ін-це л-ры АН Беларусі, Магілёўскім пед. ін-це, Гомельскім ун-це. 3 1982 настаў-нік у Магілёўскім р-не. Друкаваўся з 1952. Даследаваў праблемы гісторыі бел. л-ры. Адзін з аўіараў «Гісторыі бе-ларускай савецкай літаратуры» (т. 1, 1965), кн. «Праблемы беларускай сучас-най прозы» (1967), падручніка для фі-лал. ф-таў пед. ін-таў «Гісторыя бела-рускай савецкай літаратуры» (1981) і інш. Тв.: Кузьма Чорны. Мн., I960; Проза Кузьмы Чорнага. Мн., 1961. ЛЎХВІЧ Аляксандр Аляксандравіч (н. 22.4.1936, в. Суцін Пухавіцкага р-на Мінскай вобл.), бел. фізік. Д-р тэхн. н., праф. (1989). Скончыў БДУ (1960). 3 1963 у Ін-це прыкладной фізікі Нац. АН Беларусі. Навук. працы па фізіцы магн. і эл. з’яў. Распрацаваў тэарэт. прынцыпы фарміравання магн. палёў зададзеных характарыстык, што з’явіла-ся базай для стварэння ў СССР радыё-спектрометраў ядзернага магнітнага рэ-занансу (ЯМР) высокага раздзялення, прапанаваў тэхн. рашэнні для ЯМР-та-маграфіі, метады і сродкі неразбураль-нага кантролю. Тв.: Структурная завнскмость термоэлек-трнческнх свойств н неразрушаюіцмй кон-троль. Мн., 1990 (разам з АС.Каролік, У.І.Шарандам). М.П.Савік. ЛУЦК, горад на Украіне, цэнтр Валын-скай вобл., на р. Стыр. 218 тыс. ж. (1997). Чыг. станцыя. Вузел аўтадарог. Аэрапорт. Прыстань. Прам-сць: машы-набудаванне і металаапрацоўка (аўтама-білі, прыборы, электраапаратура і інш.), лёгкая (сінт. скуры, меланжавыя, швей-ныя, абугковыя вырабы), хім., харча-смакавая; вытв-сць буд. матэрыялаў. Пед. ін-т. 2 т-ры. Філармонія. Музеі: маст., краязнаўчы і інш. Гіст.-арх. запа-веднік (з 1970). Арх. помнікі: Верхні за-мак (13—16 ст.), рэшткі сцен Ніжняга замка (14—17 ст.), Пакроўская (15 ст.) і Крыжаўзвіжанская (1619—20) цэрквы, езуіцкі калегіум (17 ст.), касцёл (1606— 25), сінагога (1626—29), манастыр тры-нітарыяў (1728—30), Троіцкі сабор (1754) і інш. Паводле летапісу вядомы з 1085. Да сярэ-дзіны 12 ст. ў складзе Кіеўскай Русі, пазней ва Уладзіміра-Валынскім (Галіцка-Валын-скім) княстве. У 1240 разбураны мангола-та-тарамі. 3 сярэдзіны 14 ст. ў складзе ВКЛ. У 14 — сярэдзіне 20 ст. цэнтр Луцкай рымска-каталіцкай епархіі, у якую ўваходзілі тэр. Ва-лыні і паўд. Беларусі (да канда 18 ст.). У 1432 атрымаў магдэбургскае права. Паводле Люб-лінскай уніі 1569 у складзе Польшчы, цэнтр Валынскага ваяв. Гараджане падтрымалі На- лівайкі паўстанне 1594—96. У 1706 разбураны шведамі. 3 1795 у складзе Расіі, з 1797 пав. горад Валынскай губ. У 1-ю сусв. вайну каля Л. рус. войскі прарвалі аўстра-герм. фронт (гл. Паўднёва-Заходняга фронту наступленне 1916). У 1918 акупіраваны войскамі Германіі, у 1919— Польшчы. Паводле Рыжскага мірна-га дагавора 1921 у Польшчы. 3 1939 у складзе Украіны, цэнтр Валынскай вобл. У Вял. Айч. вайну акупіраваны ням.-фаш. войскамі (1941—44). ЛЎЦКАЯ Ірына Канстанцінаўна (н. 18.2.1949, г. Красны Луч Луганскай вобл., Украіна), бел. вучоны ў галіне стаматалогіі. Д-р мед. н. (1990), праф. (1992). Скончыла Кіеўскі мед. ін-т (1972). 3 1990 у Бел. ін-це ўдасканален-ня ўрачоў (заг. кафедры). Навук, працы па фізіялогіі зуба, умовах фарміравання рэзістэнтнасці іх цвёрдых тканак, уплы-ве агульнай рэактыўнасці арганізма на ўстойлівасць зубоў да знешніх уздзеян-няў, стаматалагічнай прафілактыцы. Дзярж. прэмія Беларусі 1996. Тв:. Светоотверждаемые компознты в клн-ннке терапевтаческой стоматологнн // Сов-ременное стоматологнческое матерналоведе-нне н мспользованне его достаженнй в клн-ннческой практнке. М., 1994; Коррекцня об-шей резнстентностн органнзма в снстеме стоматологнческой профнлактнкн // Эколо-гнческая антропологня: Ежегоднмк. Мн.; Люблнн; Лодзь, 1997. Вып. 2. ЛУЦКЁВІЧ Антон Іванавіч (29.1.1884, г. Шаўляй, Літва — 1946?), бел. паліт. і грамадскі дзеяч, гісторык, публіцыст, літ. крытык. 3 шляхецкага роду герба «Навіна». Брат ІА.Луцкевіча. Скончыў Мінскую гімназію (1902). Вучыўся на фіз.-матэм. ф-це Пецярбургскага, юрыд. ф-це Дэрпцкага (цяпер Тартускі) ун-таў. У 1903 адзін з заснавальнікаў Бел. рэв. грамады (БРГ, гл. Беларуская сацыялістычная грамада, БСГ ) і аўтараў яе праграмы. У 1904 за распаўсюджван-не рэв. л-ры арыштаваны ў Мінску, вы-пушчаны з умовай не пакідаць горад. Ha II з’ездзе БСГ (1905, Мінск) выбра-ны членам яе ЦК. Удзельнік рэв. 1905—07. У лют. 1906 перайшоў на не-легальнае становішча, пераехаў у Віль-ню. Удзельнічаў у наладжванні выпуску газет «Наша доля» і «Наша ніва», увахо-дзіў у склад іх рэдакцый. Супрацоўнічаў з выдавецтвам «Наша ніва», з 1913 з Бел. выдавецкім т-вам. 3 1911 саўла-дальнік Віленскай бібліятэкі-чытальні «Веды» Б.Даніловіча, з 1914 яе ўладаль-нік. Пасля акупацыі ў 1915 Вільні і ч. Беларусі герм. войскамі ўзначальваў Бе-ларускае таварыства дапамогі пацярпе-лым ад вайны. Адзін з выдаўцоў і аўта-раў газ. «Гоман». У 1915 з братам, Цёт-каю (А.Пашкевіч) і інш. марксістамі заснаваў Беларускую сацыял-дэмакра-тычную работніцкую групу (БСДРГ), уз-началіў Беларускі народны камітэт (БНК). Адзін з ініцыятараў канфедэра-цыі Вялікага княства Літоўскага. У 1916 БНК ухваліў яго канцэпцыю Злучаных Штатаў ад Балтыйскага да Чорнага мо-раў. Пасля Лют. рэв. 1917 выказаўся за ўключэнне ў склад будучай літ.-бел. 376 ЛУЦКЕВІЧ дзяржавы ўсіх бел. зямель, за наданне дзярж. статуса ўсім мясц. мовам, школьнае навучанне на роднай мове. На Беларускай канферэнцыі 1918 вы-браны старшынёй Віленскай беларускай рады (ВБР). 18.3.1918 каагпаваны ад ВБР у склад Рады Беларускай Народнай Рэспублікі, ініцыятар абвяшчэння неза-лежнасці БНР. Пасля расколу БСГ адзін са стваральнікаў Беларускай сацы-ял-дэмакратычнай партыі (БСДП). У вер. 1918 прызначаны Радай БНР Стар-шынёй Нар. сакратарыята і нар. сакра-таром замежных спраў (з кастр. 1918 Старшыня Рады Народных Міністраў і міністр замежных спраў БНР). У вер. — пач. кастр. 1918 узначальваў бел. надзвычайную дэлегацыю на Укра-іну, якая сустракалася з гетманам П.П.Скарападскім. 3.12.1918 Рада і ўрад БНР на чале з Л. пераехалі ў Вільню, 27 снеж. — у Гродна. 14.12.1918, 2 і 3.1.1919 Л. накіраваў ноты пратэсту нольск. ўраду супраць далучэння да Польшчы Беластоцкага, Бельскага і Аў-густоўскага паветаў. У канцы сак. 1919 перад пагрозай польск. акупацыі Гро-дзеншчыны і Віленшчыны Л. і інш. члены ўрада БНР выехалі ў Берлін. Да-магаючыся, каб прадстаўнікі БНР пры-нялі ўдзел у Парыжскай мірнай канфе-рэнцыі, Л. склаў мемарандум, які быў уручаны старшыні канферэнцыі. Па запраіпэнні міністра-прэзідэнта Поль-шчы І.Падарэўскага выехаў з Парыжа ў Варшаву, дзе ў пач. верасня 1919 быў інтэрніраваны. 1.12.1919 вярнуўся ў Мінск. Пасля расколу Рады БНР 13.12.1919 Л. прызначаны Старшынёй Рады Міністраў Найвышэйшай Рады БНР. He знайшоўшы паразумення з Польшчай, 28.2.1920 падаў у адстаўку і выехаў у Вільню. У ліп.—жн. 1920 Л. зняволены ў бальшавіцкай турме. 3 пач. 1921 старшыня Беларускага нацыяналь-нага камітэта ў Вільні. У лііі. 1921 за-снаваў Бел. школьную раду, якая паз-ней злілася з Таварыствам беларускай школы (ТБШ). Яго намаганнямі пры Беларускім навуковым таварыстве (БНТ) у 1921 адкрыты Беларускі музей імя І.Луцкевіча. Пасля ўтварэння ў 1925 Беларускай сялянска-работніцкай грама ды працаваў у яе рэдакцыйным к-це. У кастр. 1927 арыйггаваны польск. ўлада-мі, абвінавачаны ў супрацоўніцтве з герм. і сав. разведкамі, у пач. 1928 ап-раўданы судом. Адзін са стваральнікаў Цэнтральнага саюза культурных і гаспа-дарчых арганізацый (Цэнтрасаюза), які адмаўляў рэв. метады змагання з рэжы-мам Ю.Пілсудскага і выступаў за парла-менцкія метады барацьбы. Крытыкаваў нац. і агр. палітыку СССР, якую сав. кіраўніцтва пачало ў 1929, у арт. «Цень Азефа» (1930) адмоўна характарызаваў І.В.Сталіна і яго акружэнне. У 1930 польск. ўлады забаранілі дзейнасць Бел. выдавецкага т-ва, якім кіраваў Л., у 1931 яго звольнілі з працы ў Віленскай беларускай гімназіі. Асоба Л. стала аб’ектам паліт. спекуляцый і нападаў. У 1933—39 бел. радыкальныя газеты пе-расталі друкаваць яго творы. Л. высту-паў пераважна ў газ. «Przegl^d Wileriski» («Віленскі агляд»), час. «Калоссе», «Га-давіку» Бел. навуковага т-ва. Ён ады-шоў ад паліт. дзейнасці, працаваў у БНТ і Бел. музеі, выступаў з лекцыямі. Пасля вызвалення Зах. Беларусі Чырв. Арміяй 30.9.1939 арыштаваны і прыга-вораны да 6 гадоў зняволення. Паводле афіц. версіі, памёр у Сяміпалацінскай вобл. (Казахстан) у 1946. Рэабілітаваны ў 1989. Друкаваўся з 1906 (газ. «Наша доля»). Стаў вядучым бел. публіцыстам (асн. літ. псеўданімы Іван Мялешка, Антон Навіна і інш.). У працах пач. 20 ст. крытыкаваў агр. і нац. палггыку царыз-му, выступаў за сац. і нац. вызваленне бел. народа. Склаў курсы лекцый па фанетыцы і этымалогіі. У 1917 выдаў АІ.Луцкевіч. І.І.Лувдевіч