КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛЫКА, унутраная (лубяная) частка ка-ры маладых лісцевых дрэў, пераважна ліпы. Выкарыстоўваецца ддя пляцення кошыкаў. Даўней з Л. плялі лапці. ЛЫКАЎ Аляксей Васілевіч (20.9.1910, г. Кастрама, Расія — 28.6.1974), бел. ву-чоны ў галіне цепла- і масапераносу. Акад. АН Беларусі (1956), д-р тэхн. н. (1940), праф. (1941). Засл. дз. нав. і тэхн. РСФСР (1957). Скончыў Яраслаў-скі пед. ін-т (1930). 3 1956 дырэктар Ін-та цепла- і масаабмену АН Беларусі, адначасова заг. кафедры БДУ. Навук. працы па цепла- і масапераносе, цеп-лаправоднасці, тэарэт. асновах буд. цеплафізікі, тэорыі сушкі. Атрымаў сіс-тэму дыферэнцыяльных ураўненняў для апісання сумеснага пераносу цяпла і масы, выкарыстаў гіпербалічнае ўраў-ненне для апісання працэсу цеплапра-воднасці руху вадкасці ў капілярах, развіў метады рашэння спалучаных за-дач цепла- і масаабмену. Дзярж. прэмія СССР 1951. Яго імем наз. Акад. навук. комплекс «Інстытут цепла- і масаабме-ну Нац. АН Беларусі». Тв:. Теоретнческне основы стронтельной теплофнзнкн. Мн., 1961; Теоряя тепло- н массопереноса. М.; Л., 1963 (разам з Ю.АМіхайлавым); Теоряя сушкн. 2 нзд. М., 1968. ЛЫЛбЙЦІ, вёска ў Смаргонскім р-не Гродзенскай вобл., на аўтадарозе Смар-гонь—Свір. Цэнтр сельсавета і саўгаса. За 43 км на Пн ад горада і 45 км ад чыг. ст. Смаргонь, 264 км ад Гродна, 380 ж., 157 двароў (1999). Базавая шко-ла, Дом культуры, б-ка, аддз. сувязі. Помнік землякам, якія загінулі ў Вял. Айч. вайну. ЛЫНТУПКА, рака ў Пастаўскім р-не Віцебскай вобл. і Мядзельскім р-не Мінскай вобл., правы прыток р. Страча (бас. р. Вілія). Даўж. 23 км. Пл. вада-збору 57 км2. Пачынаецца каля в. Вя-лічкі Пастаўскага р-на, цячэ па лясіс-тых схілах Свянцянскіх град. У межах г.п. Лынтупы сярод парку на рацэ ство-раны 4 сажалкі, злучаныя каналамі. А.ВЛыкаў ЛЫНТУІІСКАЯ СЯДЗІБА. іюмнік ся-дзібна-паркавай архітэктуры пач. 20 ст. ў г.п. Лынтупы Пастаўскага р-на Віцеб-скай вобл. Першапачатковая драўляная сядзіба апісана ў інвентары 1591. Нале-жала Гільзена.м, сучасны выгляд набыла пры ўладальніку Ю.Бішэўскім. Ансамбль сядзібы падзяляецца на 2 зоны. Перад сядзібным домам размешчана парадная зона, якая ўключае партэр, мураваны арачны мост, капліііу, службовы флі-гель і бровар. За домам і ставам — вы-цягнутая па папярочнай восі гасп. зона. Цэнтр ансамбля — 2-павярховы мура-ваны сядзібны дом (1907, арх. Т.Раства-роўскі) у стылі неарэнесансу. У асімет-рычнай аб’ёмна-прасторавай кампазі-цыі будынка дамінуе тарцовая 3-ярус-ная чацверыковая вежа. Насычаная арх. пластыка ўключае канеліраваныя кало-ны, пілястры, анты, рустоўку, ракавіны, атык з балюстрадай і інш. Парк пей-зажна-рэгулярнага тыпу (пл. 6 га). На-саджэнні згрупаваны па перыметры 4 ставоў і каналаў паміж імі на р. Лын-тупка. У парку растуць клён серабрыс-ты, елка блакітная, лістоўніца еўрап., піхта сіб. і інш. Сярод інш. пабудоў вы-лучаецца вежа-вяндлярня з машыкуля-мі і вокнамі-байніцамі ў рэтраспектыў-на-замкавым стылі, у 1897 пабудаваны млын. А.М.Кулагін. Лынтупская сядзіба Галоўны фасад сядзібна-га дома. лынькоў 383 ЛЬІНТУГІСКІ АНДР^ЕЎСКІ КАС-ЦЁЛ, помнік архітэктуры неабарока ў г.п. Лынтупы Пастаўскага р-на Віцеб-скай вобл. Пабудаваны ў 1908—14 на месцы старога драўлянага храма, фун-даванага віленскім ваяводам Андрэем Альгердавічам у 1459. Мураваная 2-ве-жавая 3-нефавая базіліка з паўкруглай апсідай. 2-ярусны «карабель» храма сха-ваны за кулісай гал. фасада, цэнтр яко-га вылучаны 2-ярусным рызалітам пад трохвугольным франтонам. На фасадзе і верхніх ярусах чатырохгранных веж-званіц, завершаных гранёнымі ліхтарамі над гранёнымі сферычнымі купалкамі, сканцэнтравана арх.-дэкар. пластыка: тонкапрафіляваныя карнізы, пілястры, арачныя нішы-экседры, круглыя лю-карны. Рытміку плоскасных бакавых фасадаў ствараюць высокія арачныя аконныя праёмы. Вакол касцёла бута-вая агародка з 3-пралётнай брамай. А.М.Кулагін. ЛЫНТУПЫ, гарадскі пасёлак у Пас-таўскім р-не Віцебскай вобл., на р. Лынтупка; чыг. станцыя на лініі По-лацк—Вільнюс. За 42 км на 3 ад Паста-ваў, 307 км ад Віцебска. Аўтадарогамі злучаны з Паставамі і г.п. Свір. 2,1 тыс. ж. (1998). У гіст крыніцах упамінаецца з 1385. У 1459 тут пабудаваны касцёл, пры ім шпіталь. 3 сярэдзіны 16 ст. ў Ашмянскім пав. Вілен-скага ваяв. ВКЛ. Уладальнікамі Л. былі Ас-троўскія, Гільзены, Бучьшскія. У 1591 у мяс-тэчку Л. каля 150 ж., 28 дымоў. 3 1795 у Рас. імперыі, з 1843 цэнтр воласці Свянцянскага пав. У 1885 у Л. 214 ж., 13 двароў, валасное праўленне, школа (пабудавана ў ' 1865), кас-цёл, яўр. малітоўны дом, 3 крамы, карчма, праводзіліся кірмашы. У 1897 — 685 ж. У 1921—39 у складзе Польшчы, цэнтр гміны Свянцянскага пав. Віленскага ваяв. 3 1939 у БССР, з ліст. 1940 у Пастаўскім р-не. У Вял. Айч. вайну моцна разбураны ням.-фаш. за-хопнікамі. 3 22.8.1967 rap. пасёлак. У 1975 2 тыс. жыхароў. Спіртзавод. Сярэдняя школа, Дом культуры, б-ка, бальніца, аптэка, камбі-нат быт. абслугоўвання, аддз. сувязі. Брацкая магіла сав. воінаў і партызан, магілы ахвяр фашызму. Помнікі архі-тэктуры: Лынтупская сядзіба (1-я пал. 19 ст.), Лынтупскі Андрэеўскі касцёл (пач. 20 ст.). На ПнЗ ад Л. курганны могільнік балтаў 10—11 ст. Лынтупскі Андрэеўскі касцёл. ЛЫНЬКбЎ Міхась (Міхаіл Ціханавіч; 30.11.1899, в. Зазыбы Віцебскага р-на — 21.9.1975), бел. пісьменнік, літ.-знавец, грамадскі дзеяч. Нар. пісь-меннік Беларусі (1962). Акад. АН Бела-русі (1953, чл.-кар. 1936). Скончыў Ра-гачоўскую настаўніцкую семінарыю (1917). У грамадз. вайну ўдзельнічаў у партыз. руху. Настаўнічаў у Буда-Каша- лёўскім і Рагачоўскім р-нах (1917—19 і 1922—25). У 1919—22 у Чырв. Арміі. 3 1925 працаваў адказным сакратаром, рэдактарам бабруйскай акр. газ. «Каму-ніст». 3 1930 у Дзярж. выд-ве «Бела-русь», у 1933—41 гал. рэдактар час. «Полымя рэвалюцыі». Быў арганізата-рам і кіраўніком Бабруйскай філіі «Ма-ладняка», адным з кіраўнікоў БелАПП. Старшыня Саюза пісьмсннікаў Беларусі (1938—48). Рэдактар газ. «Беларуская звязда» (1939), «За Савецкую Беларусь» (1941—42). У 1943—46 і 1949—52 ды-рэктар Ін-та л-ры, мовы і мастацтва АН Беларусі. Друкаваўся з 1919. Асабліва моцны ўплыў зрабілі на Л. рамант. сты-лёва-выяўл. традыцыі рус. л-ры. У апа-вяданнях 1920—30-х г. (зб-кі «Апавя-данні», 1927, «Гой», 1929, «Андрэй Ля-тун», 1930, «Саўка-агіцірнік», 1933, «На вялікай хвалі», 1934, і інш.) пераважна на аснове асабістага жыццёвага вопыту пісаў пра рэвалюцыю і грамадз. вайну, паказваў барацьбу за новы грамадскі лад («Над Бугам», «Крот», «Манчжур», «Кватармайстар Бадай», «Сінія галіфэ» і інш.), як змяняліся міжнац. адносіны («Гой»), усталёўваўся новы побыт («У мястэчку»), Паэтызаваў працу простых людзей, асэнсоўваў яе як крыніцу са-праўднай духоўнасці («Андрэй Лятун»), Шмат увагі аддаваў паказу гарадскога і местачковага жыцця, рабочага асярод-дзя («Гома», «Чыгунныя песні», «Жура-вель мой, журавель» і інш.). Рэалістыч-ны паказ старой бел. вёскі складае асн. змест няскончанага рамана «На чырво-ных лядах» (1934). У аповесцях для дзя-цей «Пра смелага ваяку Мішку і яго слаўных таварышаў» (1935) і «Міколка-паравоз» (1936, кінафільм 1957) створа-на дынамічная і займальная падзейная плынь, у якой яркая і маляўнічая апа-вядальнасць атрымала лірыка-гумарыс-тычную афарбоўку. Жыццё працоўных Зах. Беларусі паказаў у зб. апавяданняў «Сустрэчы» (1940). Гераізм і самаахвяр- ная мужнасць народа ў барацьбе з фа-шызмам у перыяд Вял. Айч. вайны па-казаны ў напоўненых драматызмам і трагедыйнасцю апавяданнях са зб. «Ac-Tan» (1944). У многіх з іх гучьшь тэма знявечанага фаш. акупацыяй дзяцінства («Дзіцячы башмачок», «Недапетыя пес-ні», «Пацалунак» і інш.). Яркія эпізоды партыз. вайны на Беларусі супраць ням.-фаш. акупантаў атрымалі эмацыя-нальна-ўсхваляванае адлюстраванне ў рамане «Векапомныя дні» (кн. 1—4, 1-е поўнае выд. 1958; Дзярж. прэмія Бела-русі імя Я.Коласа 1968). На матэрыяле замежных паездак напісаў кн. замалё-вак, нарысаў і апавяданняў «За акія-нам» (1962). Публіцыстычнае майстэр-ства Л. найб. выявілася ў артыкулах і сатыр. замалёўках перыяду Вял. Айч. вайны («Смачны жабе арэх, ды зубоў бог не даў...», «Цешыўся старац, што перажыў марац, ажно ў маю нясуць яго да гаю...» і інш.), у нарысах «Шляхамі вайны» (1945), «Пад сонцам Індыі» (1957). У літ.-знаўчых і крытычных ра-ботах абараняў праўдзівасць, даследчы пафас л-ры, змагаўся супраць спрошча-нага, вульгарызатарскага яе разумення. Пісаў пра жыццё і творчасць Я.Купалы, Я.Коласа, К.Крапівы, К.Чорнага, І.Ме-лежа, Я.Брыля, І.Шамякіна і інш. бел. пісьменнікаў, Т.Шаўчэнку, рус. і зару-бежных класікаў (А.Пушкіна, М.Гогаля, М.Някрасава, Л.Талстога, Ф.Дастаеў-скага, А.Чэхава, М.Горкага, Р.Тагора), дзеячаў сусв. культуры (Я.Каменскага і інш ). На бел. мову перакладаў творы М.Горкага і М Ціханава. Помнікі Л. ў в. Крынкі Лёзненскага р-на і на магіле ў Мінску (на Усходніх могілках); музеі ў Крынкаўскай і Бронніцкай (Буда-Ка-шалёўскі р-н) школах. Тв:. 36. тв. Т. 1-4. Мн., 1967—68; 36. тв. Т. 1—8. Мн., 1981—85; Летапіс эпохі. Мн., 1968; Літаратура і жыццё. Мн., 1978; Публі-цыстыка. Мн., 1980; Насустрач жыццю: Апа-вяданні. Мн., 1988; Міколка-паравоз: Аповес-ці і апавяданні. Мн., 1989. Літ:. Бугаёў Дз. Шчодрае сэрца пісь-менніка. Мн., 1963; Яго ж. Чалавечнасць. Мн., 1985; Куляшоў Ф.І. Міхась Лынь-коў. Мн., 1979; Я г о ж. Міхась Лынькоў: Семінарый. Мн., 1963; Дзюбайла П.К. Беларускі раман аб Вялікай Айчыннай вайне. Мн., 1964; П а ш к е в і ч Н.Е. На шырокіх шляхах жыцця. Мн„ 1965; Святло яго душы. Мн., 1979; Скрыган Я. Некалькі хвілін чужога жыцця. 2 выд. Мн., 1990; Г і л е в і ч Н. Удзячнасць і абавязак. Мн., 1982; Б а ч ы -л a А. Крыло неспакою. Мн., 1985; М у -ш ы н с к і М. Беларуская крытыка і літара-туразнаўства: 40-я — першая палавіна 60-х гг. Мн., 1985; Кенька М. Міхась Лынь-коў: Летапіс жыцця і творчасці. Мн., 1987. Дз.Я. Бугаёў. ЛЫНЬКОЎ Рыгор Ціханавіч (1909, чыг. будка каля в. Старое Сяло Рага-чоўскага р-на Гомельскай вобл. — 1941), бел. паэт, перакладчык, публі-цыст. Брат М.Лынькова. Працаваў заг. хаты-чытальні, у газ. «Камуніст» (Баб-руйск), у 1936—41 адказны сакратар 384 лысая газ. «Літаратура і мастацтва». Удзельнік Вял. Айч. вайны, прапаў без вестак. Друкаваўся з 1925. Адзін з псеўд. Рыгор Суніца. Вострае адчуванне часу, ба-гацце і разнастайнасць паэтычных форм — асн. рысы яго твораў. Пісаў артыкулы, на бел. мову пераклаў паэму У.Маякоўскага «Добра!» (з В.Віткам), асобныя яго вершы, п’есу М Святлова «Казка» (паст. Бел. т-рам юнага гледача імя Н.К.Крупскай, 1941), паасобныя творы А.Пушкіна, М.Някрасава, А.Бло-ка, П.Тычыны, А.Міцкевіча, Э.Вайнер-та і інш.