КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛЮБАРСКІ Сцяпан Іванавіч (27.12. 1896, в. Новыя Пескі Бярозаўскага р-на Брэсцкай вобл. — 16.4.1945), генерал-лейтэнант (1944). Скончыў ваен. акадэ-міі імя Фрунзе (1932), Генштаба (1938). У арміі з 1915, у Чырв. Арміі з 1918. Удзельнік грамадз. вайны, баёў на р. Халхін-Гол у 1939. У Вял. Айч. вайну на Зах., 2-м Бел., 4-м і 1-м Укр. фран-тах: нам. нач. аператыўнага аддзела цггаба фронту, нам. нач. штаба армій. Загінуў пры фарсіраванні р. Нэйсе ў Германіі. На радзіме помнік. ЛЙБАРТ (у праваслаўі Д з м і т р ы й; 1320? — 1384?), галіцка-валынскі (ула-дзімірскі і луцкі) князь ВКЛ. Сын Гедзі-міна. Пасля смерці галіцка-валынскага кн. Юрыя Баляслава II (1340) баяры аб-ралі на пасад Л. Вёў барацьбу супраць Польшчы і Венгрыі, якія таксама прэ-тэндавалі на галіцка-валынскія землі; абапіраўся на дапамогу вял. кн. ВКЛ Кейстута. Пры Л. значэнне аднаго з гал. паліт. цэнтраў ВКЛ набыў г. Луцк, у 1375 утворана першае ў ВКЛ каталіц-кае Луцкае біскупства, юрысдыкцыя якога ахоплівала і паўд.-зах. землі Бела-РУСІ- ЛЮБАЎСКІ Мацвей Кузьміч (13.8. 1860, с. Вял. Мажары Сараеўскага р-на Разанскай вобл., Расія — 22.11.1936), расійскі гісторык. Чл.-кар. Расійскай АН (1917), акад. AH СССР (1929). Д-р гіст. н. (1901). Скончыў Маскоўскі ун-т (1882), з 1894 дац., з 1901 праф. у ім, у 1911—17 рэктар. Вучань ^.^.Ключэўска-га. У 1913—29 старшыня Маскоўскага т-ва гісторыі старажытнасцей расійскіх. У 1929 арыштаваны і ў 1930 высланы ў г. Уфа, дзе ў 1931—35 працаваў навук. супрацоўнікам Башкірскага НДІ нац. культуры. Аўтар грунтоўных даследа-ванняў па сац.-паліт. гісторыі ВКЛ («Літоўска-рускі сейм», 1900; «Нарыс гісторыі Літоўска-Рускай дзяржавы да Люблінскай уніі ўключна», 1910, і інш.), курсаў лекцый «Гістарычная геа-графія Расіі ў сувязі з каланізацыяй» (1909), «Лекцыі па старажытнай рускай гісторыі да канца XVI ст.» (3-е выд., 1918) і інш. Сярод яго вучняў У.І.Пічэ-та, С.У Бахрушын, МТ.Беражкоў і інш. Тв:. Обзор нсторян русской колоннзацнн с древнейшнх времен н до XX в. М., 1996 Літ.: К а р е в Д.В. Академнк М.КЛюбав-скяй: Судьба я наследне // Наш радавод. Гродна, 1994. Кн. 6, ч. 3. ЛЙБАЧ, адна з назваў возера Ходцы. ЛЮБАЧКА Іван Стафанавіч (1.5.1915, Полаччына — 20.7.1977), бел. гісторык. Скончыў Віцебскі пед. ін-т (1939), Ка-лумбійскі ун-т. Д-р гісторыі (1964). 3 1939 настаўнічаў. 3 1940 у Чырв. Арміі. У Вял. Айч. вайну трапіў у ням. палон, вызвалены селянінам, які назваў яго сваім сынам. Жыў у бацькоў на Полач-чыне. Вывезены на працу ў Германію. Пасля 2-й сусв. вайны знаходзіўся ў ла-герах для перамешчаных асоб амер. акупац. зоны Германіі. 3 1946 працаваў у школах у Герэнбергу і Майнлёзе, гім-назіях у Гібельштаце і Бакнангу. У пач. 1950-х г. выехаў у ЗША. Выкладаў гіс-торыю ў Блумінгтанскім ун-ue, узна-чальваў кафедру гісторыі ў Мурайскім ун-це. Даследаваў гісторыю Беларусі, стан адукацыі ў СССР. Аўтар кніг «Бе-ларусь пад савецкай уладай, 1917— 1957» (1972), «Адукацыя ў СССР» (1973, абедзве на англ. мове). Паводле яго за-вяшчання ў 1977 у ЗША заснаваны фонд імя Л. для дапамогі студэнтам і навукоўцам-беларусазнаўцам. А. С-Ляднёва. ЛЮБАШАВА, вёска ў Ганцавіцкім р-не Брэсцкай вобл., каля Любашаўскага ва-дасховішча. Цэнтр сельсавета і калгаса. За 2 км на Пн ад горада і чыг. ст. Ган-цавічы, 248 км ад Брэста. 924 ж., 441 двор (1999). С.-г. прамысл. прадпрыем-ства «Ганцаўчанка». Базавая школа, Дом культуры, б-ка, аддз. сувязі. Пом-нік землякам, якія загінулі ў Вял. Айч вайну. ЛЮБАШАНСКАЯ ВбЛАСЦЬ, Лю-башанскае староства, дзяр-жаўнае ўладанне ў ВКЛ у 15—18 ст. Вылучылася, верагодна, са Свіслацкага княства, уключанага ў ВКЛ у сярэдзіне 14 ст. Да пач. 16 ст. мела двайное пад-парадкаванне Віленскаму і Трокскаму ваяв., пазней кіравалася намеснікам (дзяржаўцам) на ўмовах закладу, калі ЛЮБАШАНСКАЯ ВОЛАСЦЬ(СТАРОСТВА) у XVIII ст. Аўтар ВЛНасмм намеснік за пазычаную дзярж. казне су-му мог карыстацца даходам з воласці. Паводле адм. рэформы ВКЛ 1565—66 большая частка воласці (на левым бера-зе р. Бярэзіна) увайшла ў Аршанскі па-вет. невял. частка (на правым беразе) з мяст. Беразіно, сёламі Палажаны і Жорнаўка — у Мінскі павет. У 1775 у склад воласці ўваходзілі 3 мястэчкі і 30 вёсак, 577 дымоў; у 1790 — 651 дым. У 1793 Л.в. далучана да Рас. імперыі, за-хавала статус т.зв. старасцінскага дзярж. маёнтка ў Ігуменскім пав. Мінскай губ. В.Л.Насевіч. ЛЮБАШАЎСКАЕ ВАДАСХбвіШЧА У Ганцавіцкім р-не Брэсцкай вобл., каля в. Любашава. Створана ў 1974. Наліў-ное. Пл. 0,7 км2, даўж. 1,3 км, найб. шыр. 700 м, найб. глыб. 3,6 м, аб’ём ва-ды 2,04 млн. м3. Даўж. агараджальнай дамбы 3,9 км. Напаўняецца вадой з р. Цна па падвадным канале. Ваганні ўзроўню вады на працягу года 1,3 м. ЛЮБІМАЎ 395 Выкарыстоўваецца для арашэння зя-мель, рыбагадоўлі. ЛЙБЕК (Lubeck), горад на Пн Герма-ніі, на р. Траве, каля ўпадзення яе ў Любекскую бухту Балтыйскага м., зям-ля Шлезвіг-Гольштэйн. 214 тыс. ж. (1994). Марскі і рачны порт на канале Эльба—Траве. Паромная сувязь з г. Ханка (Фінляндыя) і інш. Вузел чыгу-нак і аўтадарог. Прам-сць: машынабу-даванне, у т.л. цяжкае, суднабудаванне, чорная і каляровая (выплаўка медзі) металургія, дрэваапр., харчовая. Музеі: мастацтва і гісторыі культуры, св. Ган-ны (сярэдневяковае мастацтва), Дом Бена (мастацтва 19—20 ст), Гольстэн-тар (гісторыя горада). Арх. помнікі 12— 18 ст. (раманска-гатычны кафедральны сабор, гатычныя цэрквы, ратуша, брама і інш.), многія з іх знішчаны ў 2-ю сусв. вайну, рэканструяваны; уключаны ЮНЕСКА у спіс Сусветнай спадчыны. Засн. ў 1143 каля разбуранага ў 1138 слав. паселішча Любеч. У 1163 атрымаў гар. пра-ва, з 1226 імперскі горад. 3 13 ст. зыходны пункт ням. каланізацыі ўзбярэжжа Балт. м., адыгрываў вядучую ролю ў паўн.-герм., паўн.-еўрап. гандлі і Ганзе. У 1530-я г. пра-ведзена Рэфармацыя. Пасля заняпаду Ганзы страціў ключавое эканам. становішча ў Балт. рэгіёне. У 1806—13 акупіраваны франц. вой-скамі. 3 1815 вольны горад у складзе Герм. саюза, у 1867—70 — Паўн.-Герм. саюза, у 1871—1918 — Герм. імперыі. У 1937 уклю-чаны ў прускую прав. Шлезвіг-Гольштэйн. Пасля 2-й сусв. вайны ў 1945—49 у брыт. акупац. зоне. Літ:. Н нкулнна Т.С. Соцнально-по-лнтнческая борьба в Ганзейском городе в XIV—XVI вв.: По матерналам Любека. Куй-бышев, 1988. У.Я.Калаткоў (гісторыя). ЛКЬБЕРС (Lubbers) Рудольф Франс (н. 7.5.1939, г. Ротэрдам, Нідэрланды), ні-дэрландскі паліт. і дзярж. дзеяч. Скон-чыў езуіцкі каледж і вышэйшую эка-нам. школу ў Ротэрдаме. У 1962—63 служыў у ВПС. Адзін з лідэраў Каталіц-кай нар. партыі (з 1976 Хрысц.-дэмакр. заклік, ХДЗ). У 1973—77 міністр экано-мікі. 3 1977 дэпутат, у 1978—82 стар-шыня фракцыі ХДЗ у Ген. штатах (пар-ламенце). У 1982—84 прэм’ер-міністр Нідэрландаў, з 1989 адначасова міністр агульных спраў. ЛІЙБЕРЦЫ, горад у Расіі, раённы цэнтр Маскоўскай вобл. Вядомы з 1621 як в. Ліберыцы, з 1925 горад. 166 тыс. ж. (1997). Чыг. вузел. Прам-сць: машы-набуд. і металаапр., лёгкая, харчовая, камбінаты дрэваапрацоўчы і горнааба-гачальны фармовачных матэрыялаў, з-ды пластмас і электрамуз. інструмен-таў. Вытв.-выдавецкі камбінат Ін-та на-вук. і тэхн. інфармацыі Pac. АН; НДІ вуталю, НДІ горнахім. сыравіны і інш. Краязнаўчы музей. ЛЙБЕЦКІ З’ЕЗД 1097, з’езд 6 князёў Кіеўскай Русі ў г. Любеч (на Дняпры, Украіна, на мяжы з Рэспублікай Бела-русь), якія сабраліся, каб спыніць між-усобіцы, аб’яднаць сілы для барацьбы з полаўйамі. З’езд устанавіў прынцып спадчыннасці княжацкіх уладанняў: «кожны няхай трымае вотчыну сваю». Паводле пастановы з’езда Святаполк /зяславіч атрымаў Кіеў, Тураў, Пінск, Берасце (Брэст) і тытул вял. князя; Ула-дзімір Манамах — Пераяслаўскае княс-тва, Суздальска-Растоўскую зямлю, Смаленск, Белавозера; Алег Святаславіч і Давыд Святаславіч — Северскую зям-лю з Чарнігавам, Разань, Мурам, Тму-таракань; Давыд Ігаравіч — Уладзімір Валынскі з Луцкам; Васілька Расцісла-віч (з братам) — Церабоўль, Чэрвень, Перамышль. Полацкія князі (Усяслаў Брачыславіч і яго сыны) не ўдзельнічалі ў Л.з. 3 таго часу Руская зямля больш не лічылася адзіным уладаннем кня-жацкага дома Рурыкавічаў, а стала су-купнасцю асобных «вотчын». Л.з. не спыніў усобіц. Адразу пасля з’езду яго ўдзельнікі Давыд Ігаравіч і Святаполк заманілі да сябе і асляпілі церабоўльс-кага князя Васільку, што прывяло да НОВЫХ міжусобіц. ГВШтыхаў. ЛКІБЖЫНСКАЕ ВОЗЕРА Ва Ушац-кім р-не Віцебскай вобл., у бас. р. Ту-раўлянка, за 30 км на У ад г.п. Ушачы. Уваходзіць ва Ушацкую групу азёр. Пл. 0,46 км2, даўж. каля 2,3 км, найб. шыр. 250 м, найб. глыб. 10,3 м, даўж. берага-вой лініі 5,3 км. Пл. вадазбору 4 км2. Схілы катлавіны выш. 5—7 м, у ніжняй ч. парослыя хмызняком, у верхняй — разараныя. Берагі зліваюцца са схіламі. Дно да глыб. 1,5—2 м выслана пяском, ніжэй — ілам. Уздоўж берагоў паласа надводнай расліннасці шыр. да 15 м. 3 возера выцякае ручай у воз. Паўазер’е. ЛЮБІМАЎ Ісідар Еўсцігнеевіч (25.5. 1882, в. Старышчава, Калагрыўскага р-на Кастрамской вобл., Расія — 27.11.1937), рэвалюцыянер, дзярж. і парт. дзеяч. 3 1902 чл. РСДРП. 3 1915 у к-це Усерас. земскага саюза на Зах. фронце, удзельнічаў у рабоце бальша-віцкай групы ў Мінску; стварыў і ўзна-чаліў бальшавіцкую арг-цыю ў г. Луні-нец. Пасля Лют. рэвалюцыі 1917 адзін з арганізатараў, нам. старшыні, у ліп.— жн. 1917 старшыня выканкома Мінска-га Савета. Удзельнік падрыхтоўкі 1-га з’еада салдацкіх дэпутатаў Зах. фронту. Пасля Кастр. рэвалюцыі 1917 старшыня выканкома Іванава-Вазнясенскага Са-вета. 3 1919 на парт. рабоце ў Туркеста-не, на Украіне і ў Сярэдняй Азіі. 3 1924 нам. старшыні Массавета, чл. прэзідыу-ма ВСНГ, старшыня праўлення Цэн-трасаюза. 3 1930 нам. наркома знешня-га і ўнутр. гандлю СССР, гандлёвы прадстаўнік СССР у Германіі, з 1932 нарком лёгкай прам-сці СССР. Беспад-стаўна рэпрэсіраваны. Рэабілітаваны пасмяротна. Аўтар успамінаў пра Лют. рэвалюцыю 1917 у Беларусі. ЛЮБІМАЎ Леў Уладзіміравіч (24.11. 1905, г. Разань, Расія — 23.11.1977), бел. і расійскі дырыжор. Нар. арт. Бела-русі (1955). Праф. (1970). Скончыў Маскоўскую кансерваторыю (1929, клас К./гумнава). 3 1925 працаваў у оперных т-рах Масквы, Свярдлоўска, Горкага. У 1951—64 гал. дырыжор Дзярж. т-ра оперы і балета Беларусі. Творчасць Л. вызначалі дырыжорская воля, глыбокае пранікненне ў партытуру, імкненне падпарадкаваць усе кампаненты спек-такля раскрыццю аўтарскай задумы. Пад яго муз. кіраўніцтвам пастаўлены нац. оперы і балеты: «Дзяўчына з Па-