КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛЮБШЫН Станіслаў Андрэевіч (н. 6.4.1933, Масква), расійскі акцёр. Нар. арт. Расіі (1981). Скончыў Тэатр. вучы-лішча імя Шчэпкіна (1959). Працаваў у маскоўскіх т-рах «Сучаснік», на Таган-цы, на Малой Броннай, імя М.Ярмола-вай, з 1980 у МХАТ імя М.Горкага, з 1989 у МХАТ імя А.Чэхава. Выканаль-ніцкае майстэрства адметнае псіхалагіз- мам і вострым драматызмам, імпульсіў-насцю, канцэнтраваным выражэннем сутнасці вобраза: Шаманаў («Мінулым летам у Чулімску» А.Вампілава, 1974), Тарцюф («Тарцюф» Мальера, 1981), Князь Тэймураз Хевіставі («Абвал» па-водле М.Джавахішвілі, 1984), Вяршынін («Тры сястры» Чэхава», 1985), Міша («Мішаў юбілей» А.Гельмана і Р.Нель-сана, 1993) і інш. 3 1959 здымаецца ў кіно: «Мне дваццаць гадоў» (1965), «Альпійская балада» (1966), «Печкі-ла-вачкі» (1972), «Ксенія, любімая жонка Фёдара» (1974), «Не страляйце ў белых лебедзяў» (1980), «Кін-дза-дза» (1986), «Дзіцячыя гульні» (1987), «Чорны ма-нах» (1988), «Вечны муж», «Князь Ся-рэбраны» (абодва 1991) і інш. ЛЮБЯШбЎСКІ ПІІРСКІ КАІЁГІ-УМ. Дзейнічаў у 1693—1834 у мяст. Любяшоў Брэсцкага ваяв. (цяпер. гар. пасёлак у Валынскай вобл. Украіны). Створаны на сродкі кн. Я.К.Дольскага (гл. Дмьскія). У 1750—60-я г. навуч. сістэма калегіума рэарганізавана павод-ле рэформ правінйыяла ордэна піяраў асветніка С.Канарскага. У апошняй чвэрці 18 ст. ў час дзейнасці Адукацый-най камісіі Л.п.к. быў падакруговай школай, з 1790 — у асобай Піярскай навуч. акрузе з тэрмінам навучання 6 гадоў (у 3 класах) і 4 выкладчыкамі. 3 1803 у складзе Віленскай навучальнай ак-ругі як 6-класнае пав. вучылішча з гім-назічнай праграмай, было 8 выкладчы-каў, меліся б-ка, бат. сад, лабараторыі, аптэка; у 1807 было 186 вучняў. У 1826 пераўтвораны ў пав. 4-класнае вучылі-шча, у 1834 скасаваны. Сярод выхаван-цаў: Т.Касцюшка і яго брат Юзаф, буду-чыя прафесары Віленскага універсітэта К.Доўгірд, Ф.Серафіновіч, М.Фрацкевіч, Б.Сырук, паэт М.Харкевіч і інш. А. Ф Самусік. ЛібГЕР (англ. lugger), невялікае 2—3-мачтавае судна 1-й пал. 19 ст. з рэйка-вым ветразевым абсталяваннем. На верхняй палубе Л. меў адкрытую бата-рэю з 10—16 гармат невял. калібру. Выкарыстоўваўся пераважна для па-сыльнай службы. «ЛЮД» («Lud», «Народ»), польскі эт-нагр. часопіс; орган Польскага нарада-знаўчага т-ва. Засн. ў 1895 мовазнаўйам і этнографам А.Калінай. Выдаецца як штогоднік (у 1907—38 штоквартальнік), спачатку ў Львове, пазней у Вроцлаве і Познані. Асвятляе актуальныя пытанні тэорыі і метадалогіі культуры, гісторыі этнаграфіі, стану і праблематыкі этнагр. даследаванняў і інш. Этнаграфіі Бела-русі прысвечаны публікацыі: пад ініцы-яламі В. J. К. «Ужыванне цымбалаў у музыцы і беларускіх песенек на польс-кіх дварах у 1710 г.» (1905, т. 11), В.Брухнальскага «3 «Помніка» М.Мар-кса, віцябчаніна» (1922, т. 21), С.Мале-віча «Батлейка на Белай Русі» (1924, т. 22), Ю.Галомбака «Беларускія дзяды» (1925, т. 24), Ч.Пяткевіча «Гігіена ў жыцці палешукоў» (1931, т. 30), В.Бан-дарчыка «Беларуская этнаграфія ў пра-цах польскіх даследчыкаў XIX ст.» (1967, т. 51, ч. 1), «Этнаграфія Беларусі пасляваеннага перыяду» (1973, т. 57), Ф.Сяліцкага «Беларускія народныя бя-седна-радзінныя песні з вёскі Мікуліна гм. Даўгінава былога Вілейскага павета» (1979, т. 63), «Беларускія жніўныя і па-лявыя песні з ваколіц вёскі Мікуліна былой гміны Даўгінава Вілейскага паве-та» (1982, т. 66), «Легенды, прытчы і апавяданні аб з’явах на Вілейшчыне ў міжваенны перыяд» (1983, т. 67), «Вя-сеннія і летнія гадавыя звычаі ў былым Вілейскім павеце» (1985, т. 69). Апублі-каваў рэцэнзііна працы А.Багдановіча, М.Доўнар-Запольскага, М.Федароўска-га, Ч.Пяткевіча, К.Машынскага, Я.Кар-скага, М.Чурак, М.Раманюка, АДакот-кі, на тамы серыі «Беларуская народная творчасць», кнігі «Беларускае народнае мастацтва» (1956, т. 42, ч. 2), «Промыс-лы і рамёствы Беларусі» (1987, т. 71) і інш., энцыклапедыю «Этнаграфія Бела-русі» (1992, т. 75). Выйшла 80 тамоў (1996). А.ФЛітвіновіч. «люд пбльскь (Lud polski), поль-ская эмігранцкая рэв.-дэмакр. арг-йыя, якая дзейнічала ў 1835—46 у Вяліка-брытаніі. Уключала пераважна б. удзельнікаў паўстання 1830—31, якія паходзілі з дробнай шляхты, сялян і rap. плебсу. Створана на аснове 2 сек-цый Польскага дэмакратычнага тава-рыства (ПДТ), якія ў 1835 выйшлі з ПДТ і прынялі назвы грамада «Гру-дзёндз» і грамада «Умань». Праграма apr-цыі, заснаваная на ідэях утапічнага камунізму, змяшчала патрабаванні лік-відацыі прыватнай уласнасці, ураўна-вання саслоўяў, надзялення сялян зям-лёй, перадачы ўлады народу. Прычыну паражэння паўстання 1830—31 чл. арг-цыі бачылі ў згодніцкіх паводзінах шляхты і адсутнасці праграмы радыкальных агр. рэформ. Ідэолагі «Л.п.»: С.Ворцаль, Т.Крэмпавецкі, З.Свентаслаўскі. Пасля 1840 дзейнасць арг-цыі паступова згас-ла ў выніку ўнутр. спрэчак і ізаляцыі. Н.К.Мазоўка. «ЛЮД пбЛЬСКІ», Сацыяліс-тычнае таварыства «Люд польскі» (Stowarzyszenie Socjalis-tyczne Lud Polski), польская эмігран-цкая дэмакр. арг-цыя, якая дзейнічала ў 1881—82 у Швейцарыі. Засн. ў Жэневе групай польск. эмігрантаў на чале з Б.Ліманоўскім. Праграма «Л.п.» праду-гледжвала адраджэнне Польшчы ў яе гіст. межах і стварэнне дзяржавы на фе-дэратыўных асновах, ідэю най. вызва-лення спалучала са справай сац. вызва-лення шляхам рэвалюцыі. Арг-йыя «Л.п.» была ідэалаг. і арганізайыйнай папярэдніцай Польскай сацыяліст. пар-тыі. Н.К.Мазоўка. ЛЮДАЕДСТВА, тое, што канібалізм. людзі 401 ЛЙДВІГ (Ludwig) Карл Фрыдрых Віль-гельм (29.12.1816, г. Вітцэнгаўзен, Гер-манія — 24.4.1895), нямецкі фізіёлаг, стваральнік школы фізіёлагаў. Скончыў Марбургскі ун-т (1839), працаваў у ім (з 1846 праф.). 3 1849 праф. ун-та ў г. Цюрых (Швейцарыя), з 1855 — Ваен-на-мед. акадэміі ў Вене. 3 1865 узна-чальваў Ін-т фізіялогіі ў г. Лейпцьп. Прапанаваў фіз. тэорыю мочааддзялен-ня, адкрыў сакраторныя нервы слінных залоз, даследаваў дзейнасць сардэчна-сасудзістай сістэмы, газаабмен. Адкрыў цэнтраімклівы нерв, які адыходзіць ад дугі аорты, паказаў яго ролю ў рэтуля-ванні дзейнасці сардэчна-сасудзістай сістэмы. ЛЙДВІГ (Ludwig) Крыста (н. 16.3.1928, Берлін), аўстрыйская спявачка (мецца-сапрана). Вучылася пад кіраўніцтвам бацькі АДюдвіга, потым у муз. школе ў Франкфурце-на-Майне. 3 1946 праца-вала ў розных ням. оперных т-рах, з 1955 салістка Венскай дзярж. оперы. Спявала таксама ў т-рах «Метраполі-тэн-опера», «Ла Скала». Сярод партый: Дарабела, Керубіна («Усе яны такія», «Вяселле Фігара» В.А.Моцарта), Леано-ра («Фідэліо» Л.Бетховена), Актавіян і Маршальша («Кавалер ружы» Р.Штрау-са), Эбалі («Дон Карлас» Дж.Вердзі). У 1954—74 пастаянна ўдзельнічала ў Зальцбургскіх фестывалях. Выконвала сольныя партыі ў 9-й сімфоніі Бетхове-на. Выступае як камерная спявачка. ЛЮЛВІГСГАФЕН (Ludwigshafen), го-рад на ПдЗ Германіі, зямля Рэйнланд-Пфальц. Размешчаны на левым беразе р. Рэйн; мостам злучаны з г. Мангейм і ўтварае прамысл. агламерацыю. 168 тыс. ж. (1994). Вузел чыгунак і аўтада-рог, рачны порт. Адзін з гал. цэнтраў хім. прам-сці краіны, у т.л. «БАСФ» — адна з буйнейшых у свеце хім. карпара-цый. Прадпрыемствы машынабудаван-ня (выпуск хім. абсталявання), шкля-ной і харч. прам-сці. Музеі. ЛЮДЗВІШЧА, возера ў Полацкім р-не Віцебскай вобл., у бас. р. Нача, за 24 км на ПдЗ ад Полайка. Пл. 0,25 км2, даўж. 850 м, найб. шыр. 570 м, даўж. берагавой лініі 2,3 км. Пл. вадазбору 2 км2. Схілы катлавіны выш. да 7 м (на Пн і 3 невыразныя), пад хмызняком. Берагі нізкія, на 3 сплавінныя. ЛКІДЗІ, юрьшычны тэрмін у прававых дакументах ВКЛ 15—18 ст. (у 18 ст. ўжываўся рэдка), якім абазначаліся не-калькі дзесяткаў розных катэгорый на-сельніцтва, часам вельмі вузкія групы. Найб. пашыраныя тэрміны: Л. народу хрысціянскага, пенежныя, простага ста-ну, прыказныя, свавольныя, лёзныя. Л. народу хрысціянскага — грамадзяне (абывацелі) хрысціянскай веры; насельніцтва ВКЛ, якое поўнас- 402 людзі цю карысталася палажэннямі Статутаў 1529, 1566 і 1588. Спец. артыкул ва ўсіх Статутах забараняў нехрысціянам мець нявольнікаў-хрысціян. Купля хрысція-ніна ці хрысціянкі ў няволю яўрэем, та-тарынам і «кождым бесурмяняным» лі-чылася незаконнай. Перавод з хрысці-янства ў інш. рэлігію забараняўся і ка-раўся аж да спалення на кастры. Л. п е н е ж н ы я (Л. «в пенязех») — катэгорыя сялян у 15 — 1-й пал. 16 ст., якія, пераходзячы да новых феадалаў, бралі ў іх пазыку і абавязваліся выкон-ваць сял. службу да моманту яе выпла-ты. «Л. пенежнымі» наз. таксама і жаў-нераў, наёмных салдат у войску ВКЛ у 15—16 ст., якія атрымлівалі за сваю службу грашовае жалаванне (пенязі). Тэрміны «Л. пенежныя» і «Л. служэб-ныя» сустракаюцца ў шматлікіх даку-ментах Літоўскай метрыкі. Л. служэб-ныя падзяляліся на Л. езных (конніцу) і Л. пешых (пяхоту). Л. простага стану — мяшча-не і сяляне ў ВКЛ. Тэрмін сустракаешіа ўжо ў Статуце ВКЛ 1529. У Статуце ВКЛ 1566 у 1-м артыкуле 12-га раздзела ўпамінаюіша панцырныя і путныя слу-гі, бортнікі, цяглыя сяляне, парабкі. Часцей тэрмін «Л. простага стану» сус-тракаецца ў Статуце ВКЛ 1588, дзе пе-ралічаны іх катэгорыі: «бояре панцер-ные, путные, мешане, або людн тяг-лые». 12-ы раздзел Статута ў загалоўку мае тэрмін «людзі простыя». Гэты тэр-мін часта ўжываўся і ў інш. афіц. актах 16 ст. Л. прыказныя (слугі прыказ-ныя) служылі па вольным найме ці бы-лі аддадзены на службу вотчыннікам. Юрыдычна былі ўраўнаваныя з Людзьмі «пахожымі» вольнымі. Таму ўжываўся і тэрмін «Л. вольныя, прыказныя, пахо-жыя». Л. свавольныя — разбойнікі, якія хаваліся ў стэпах паўд. часткі ВКЛ, рабавалі маёнткі магнатаў і шляхты, на-падалі на пагранічнае насельніцтва су-седніх краін. Законы ВКЛ абавязвалі старостаў і гетманаў лавіць іх і караць смерцю. У дакументах 16—17 ст. тэрмін ужываўся і для абазначэння людзей лёзных, а таксама казакоў-паўстанцаў. Л. лёзныя, люзныя, гуль-т а і — сацыяльная і юрыдычная катэ-горыя насельніцтва, якая існавала ў ВКЛ у 16—17 ст. Паходзілі пераважна з вольных сялян, людзей «пахожых», якія страцілі сваю гаспадарку і ў пошуках заробку пераходзілі з вёскі ў вёску, а ў канцы 16—17 ст. — з горада ў горад. Яны папаўнялі гарадскі плебс, выкон-валі часовыя работы ў рамеснікаў ці гандляроў, наймаліся матросамі на гандл. судны. На перыяд жніва і сена-косу ці ў час вайны Л. лёзныя прыму-сова выкарыстоўваліся на с.-г. работах. У 1-й пал. 17 ст. Л. лёзныя складалі ў некат. гарадах Беларусі каля 10—13%