КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
насельніцтва (Слонім, Мінск, Чавусы, Слуцк, Магілёў, Віцебск, Полацк). Па меры запрыгоньвання сялянства катэ-горыя Л. лёзных у 2-й пал. 17 ст. знікае. Літ:. Грнцкевяч А.П. Частноаладель-ческяе города Белорусснн в XVI—XVIII вв. Мн., 1975. С. 221—223; Копысскяй З.Ю. Соцмально-полнтяческое развнтне го-родов Белорусснн в XVI — первой половяне XVII в. Мн., 1975. С. 57—61. А.П.Грыцкевіч. ЛЙДЗІ вбльныя, катэгорыя сялян на Беларуа ў канцы 18—19 ст. Былі асабіста свабодн- ія, прававым і маёмас-ным становішчам набліжаліся да дзярж. сялян. За карыстанне зямлёй плацілі падушны аброк або адпрацоўвалі. Да сярэдзіны 19 ст. пераважная большасць Л.в. запрыгонена па.мешчыкамі. У 1840 тыя з іх, хто жыў на казённых землях, далучаны да абшчын дзярж. сялян, прыпісаныя да гарадоў увайшлі ў склад гар. абшчын. У 1858 на Беларусі наліч-валася 14,6 тыс. душ Л.в. абодвух полаў. Напярэдадні сялянскай рэформы 1861 колькасць іх значна вырасла за кошт пераведзеных у гэту катэгорыю абеззя-меленых панскіх сялян і склала на Бе-ларусі і ў Літве каля 100 тыс. рэвізскіх душ. Паводле закона ад 25.7.1864 Л.в. 1-га разраду (пазбаўленыя зямлі паме-шчыкамі пасля выдання рэскрыпта Аляксандра II віленскаму ген.-губерна-тару У.І.Назімаву ад 20.11.1857) надзя-ляліся зямлёй з правам выкупу нароўні з панскімі сялянамі. Л.в. 2-га разраду (пазбаўленыя зямлі да гэтага тэрміну) на працягу 12 гадоў заставаліся аранда-тарамі з паніжэннем арэнднай платы на 10%. На пач. 1880-х г. на Беларусі і ў Літве іх было каля 87 тыс. рэвізскіх душ. У выніку барацьбы за зямлю Л.в. 2-га разраду згодна з законам ад 3.6.1882 атрымалі права яе выкупу ў Ві-ленскай, Гродзенскай і Ковенскай губ. У Мінскай губ. пазямельнае ўладкаван-не Л.в. было затрымана да 1903. В.П.Панюціч. ЛЮДЗІ «НЕПАХбЖЫЯ». феадальна-залежныя сяляне ў ВКЛ, пазбаўленыя права на пераход ад аднаго феадала да другога. Юрьшычнае афармленне пры-гоннага становішча Л.«н.» пачалося з прывілея 1447. Складалі асн. катэгорыю сельскага насельніцтва. У залежнасці ад павіннасцей падзяляліся на цяглых, чыншавых і інш. У некат. дакументах ВКЛ называліся отчычамі. У 15 ст. складалі ўжо значную частку сельскага насельніцтва, але яшчэ не большасць яго. Некат. дакументы 15 ст. разгляда-юць Л.«н.» як прыналежнасць феад. ма-ёнткаў. Гэта катэгорыя залежнага ся-лянства папаўнялася рознымі шляхамі найперш за кошт неаплатных даўжні-коў, якія не маглі разлічыцца з панам. Яшчэ адной крыніцай папаўнення Л.«н.» было закладніцтва. Паступова ў 16 ст. феадалы пашыралі права 10-гадо-вай земскай даўнасці на людзей «пахо-жых», якія, «засядзеўшы земскую даў-насць», пазбаўляліся права пераходу ў інш. мясцовасць. Так, катэгорыя Л.«н.» пашыралася за кошт скарачэння «пахо-жых» людзей. Калі паншчына стала асн. павіннасцю прыгоннага сялянства, Л.«н.» ўсё часцей у дакументах называ-юцца «людзьмі цяглымі», «людзьмі прыгоннымі». У канцы 16 — 1-й пал. 17 ст. пасля правядзення агр. рэформы вял. кн. Жыгімонта II Аўгуста і анала-гічнага правядзення валочнай памеры ў прыватнаўласніцкіх маёнтках Л.«н.» і людзі «пахожыя» зліліся ў адну групу прыгоннага сялянства. А.ЛГрыцкевіч. ЛЙДЗІ <ПАХбЖЫЯ., «людзі воль-ныя», феадальна-залежныя сяляне ў ВКЛ у 15 — 1-й пал. 17 ст., якія карыс-таліся правам вольнага пераходу ад ад-наго феадала да другога і не былі пры-мацаваны да зямлі, як айчызныя людзі, людзі «непахожыя» або чэлядзь няволь-ная. Лічыліся асабіста вольнымі. У 15 ст. Л.«п.» складалі найб. групу сялян-ства. У актах 16 ст. Л.«п.» называюцца таксама людзьмі прыбылымі, «прыхо-жымі». Пераходзячы да інш. землеўла-дальніка, Л.«п.» павінны былі выпла-ціць грашовы эквівалент усіх павіннас-цей, выканаць умовы «выхаду» і папя-рэдзіць пра гэта землеўладальніка. Л.«п.» маглі ўзяць з сабой сваю маё-масць. Феадал не меў права затрымлі-ваць выхад Л.«п.» ці прысвойваць іх ру-хомыя рэчы («дамовыя статкі»). Коль-касць Л.«п.» скарачалася па меры ўзмацнення паліт. правоў шляхты. У Статутах ВКЛ 1529 і 1566 тэрмін даў-насці, паводле якога «пахожы» селянін траціў права пераходу і станавіўся «не-пахожым», не быў агавораны, хоць у Статуце ВКЛ 1529 прыводзіцца 10-гадо-вы тэрмін земскай даўнасці. Гэты арты-кул Статута феадалы Беларусі і дзярж. апарат выкарыстоўвалі, каб запрыгоніць Л.«п.», што пражылі ў іх маёнтках больш за 10 гадоў. Статут ВКЛ 1588 канстатаваў узмацненне працэсу запры-гоньвання Л.«п.». «Пахожы» селянін мог пайсці ад феадала, толькі адпраца-ваўшы льготныя гады або заплаціўшы па 6 грошаў за лыотны тыдзень. Калі ж «пахожы» селянін прабыў («засндел») у пана 10 гадоў, то незалежна ад таго, ат-рымліваў ад шляхціца дапамогу ці не, ён пазбаўляўся права пераходу і разам з дзецьмі пераводзіўся ў становішча от-чыча. Ен мог адкупіцца, аддаўшы пану 10 коп грошаў і выплаціўшы атры.ма-ную ад пана дапамогу. Але заплаціць такія грошы селянін фактычна не меў магчымасці. Збеглых Л.«п.» феадалы ад-шуквалі ўжо як отчычаў. У канцы 16 — 1-й пал. 17 ст. «пахожыя» і «непахо-жыя» сяляне зліліся ў адну групу пры-гоннага сялянства. А.П.Грыцкевіч ЛЮДЗЯНЁВІЧЫ, вёска ў Жыткавіцкім р-не Гомельскай вобл. Цэнтр сельсаве-та і саўгаса. За 12 км на 3 ад г. Жытка-вічы, 245 км ад Гомеля, 3 км ад чыг. раз’езда Дзедаўка. 1087 ж., 416 двароў (1999). Цагельны з-д, лясніцтва. Сярэд-няя школа, Дом культуры, б-ка, бальні- людэндорф 403 ца, агтгэка, камбінат быт. абслугоўван-ня, аддз. сувязі. Царква. ЛЮДКЕВІЧ Станіслаў Піліпавіч (24.1. 1879, г. Ярослаў, Польшча — 10.9. 1979), украінскі кампазітар, тэарэтык, педагог. Нар. арт. СССР (1969). Герой Сац. Прайы (1979). Д-р мастацтвазнаў-ства (1908). Скончыў Львоўскі ун-т (1901). Кампазіцыі вучыўся ў Львове (1898—01) і Вене ў Г.Грэдэнера (1907— 08). Адзін з арганізатараў і дырэктар (1908—14) Вышэйшага муз. ін-та імя М.Лысенкі (Львоў). У 1939—72 праф. Львоўскай кансерваторыі. Адзін з буй-нейшых майстроў укр. сімфанічнай і кантатна-аратарыяльнай музыкі. У творчасці пераўтвараў укр. муз. фальк-лор. Складальнік зборнікаў укр. нар. песень. Сярод твораў: оперы «Бар Кох-ба» (1926, не закончана), «Доўбуш» (1955); сімфонія-кантата «Каўказ» (1913), кантаты «Запавет» (2-я рэд. 1955; абедзве на словы Т.Шаўчэнкі), «Найміт» на словы І.Франко (1940) для салістаў, хору і арк.; «Прыкарпайкая сімфонія» (1952), сімфаньета (1943), сімф. паэмы «Каменяломы» (1926), «Дняпро» (1947), фантазія «Наша мора» (1957) для арк., і інш.; інстр. канцэрты; камерна-інстр. ансамблі; для хору з арк. на словы Франко (1898) і Т.Шаўчэнкі (1931); рамансы, апрацоўкі нар. песень. Аўтар музыказнаўчых прац (сабраны ў кн. «Даследаванні і артыкулы», 1976), артыкулаў пра Дз.Бартнянскага, М.Вяр-біцкага, МЛысенку, рэдакцый і аркест-ровак твораў інш. кампазітараў. Дзярж. прэмія Украіны імя Т.Шаўчэнкі 1964. Літ:. Павлншнн С. СЛюдкевнч. Кнів, 1974; Творчість С.Людкевнча: Сб. ст. Кнів, 1979. ЛЮДКбЎСКАЯ ШКЛЯНАЯ МАНУ-ФАКТЎРА. Дзейнічала ў 1877—99 у ма-ёнтку Людкоў, цяпер вёска ў Быхаўскім р-не Магілёўскай вобл. Вырабляла ап-тэчны посуд, бутэлькі, аконнае шкло. Мела шклаварную печ. У 1890 вырабле-на больш за 68 тыс. скрынак аптэчнага посуду; у 1895 працаваў 61 чал. ЛЙДНІКАЎ Іван Ільіч (26.9.1902, г.п. Сядова Новаазоўскага р-на Данецкай вобл., Украіна — 22.4.1976), удзельнік вызвалення Беларусі ў Вял. Айч. вайну, Герой Сав. Саюза (1943), ген.-палк. (1945). Скончыў Ваен. акадэмію імя Фрунзе (1938). У Чырв. гвардыі з 1917, у Чырв. Арміі з 1918. Удзельнік грамадз. вайны. У Вял. Айч. вайну з 1941 на роз-ных франтах, у т.л. 3-м Бел.: камандзір стралк. брыгады, дывізіі, корпуса, ка-мандуючы арміяй. Корпус 39-й арміі на чале з Л. вызначыўся ў бітве за Дняпро 1942, Віцебска-Аршанскай аперацыі 1944, акружэнні і разгроме віцебскай групоўкі праціўніка (гл. Віцебскі «кацёл»), У 1945—68 на камандных пасадах у Сав. Арміі, на выкладчыцкай рабоце. Гана-ровы грамадзянін г. Віцебска. Аўтар кніг «Пад Віцебскам» (1962), «Вогнен-ны востраў» (1971), «Праз навальніцы» (2-е выд. 1973) і інш. ЛЮДбВІК IX (Louis) Святы (25.4. 1214, г. Пуасі, Францыя — 25.8.1270), кароль Францыі [1226—70]. 3 дынастыі Капетынгаў. Правёў шэраг рэформ па цэнтралізацыі дзярж. улады, заснаваў у Парыжы асобую суд. палату (т.зв. пар-ламент), якая стала вышэйшай у дзяр-жаве апеляцыйнай інстанцыяй і атры-мала важныя адм. функцыі. Пачаў ча-каніць паўнавартасную залатую і сярэб-раную манеты. У 1248 узначаліў 7-ы крыжовы паход, але ў 1250 трапіў у егіп. палон (вызвалены за вялізны вы-куп). У 1259 уступіў Англіі прав. Гіень. Узначаліў 8-ы крыжовы паход (у Туніс), у час якога памёр. Кананізаваны ката-ліцкай царквой у 1297. ЛЮДбВІК XI (Louis; 3.7.1423, г. Бурж, Франйыя — 30.8.1483), кароль Фран-цыі [1461—83], 3 дынастыі Валуа. Сын Карла VII [1422—61]. Праводзіў палі-тыку цэнтралізацыі, падаўляў феад. мя-цяжы. У 1462 набыў прав. Русільён і Сердань, у выніку перамогі ў Бургунд-скіх войнах 1474—77 — герцагства Бургундскае і прав. Пікардыя. Далучэн-нем у 1481 да каралеўскіх уладанняў правінцый Анжу, Мэн і Праванс у асн. завяршыў тэр. аб’яднанне Францыі. Спрыяў развіццю рамёстваў, знешняга і ўнутр. гандлю, падтрымліваў заможных гараджан. Стварыў умовы для будучага развіцця абсалютызму ў Францыі. ЛЮДОВІК XIV (Louis; 5.9.1638, Сен-Жэрмен-ан-Ле, каля Парыжа — 1.9.1715), кароль Францыі [1643—1715], 3 дынастыі Бурбонаў. Сын Людовіка XII1 [1610—43] і Ганны Аўстрыйскай (рэгентка ў 1643—51). Да 1661 дзяржа-вай фактычна правіў кардынал Дж.Мо-зарыні. У гэты час атрымана перамога над Фрондай, пазбаўлена паліт. значэн-ня арыстакратыя, прыцягнуты да су-працоўніцтва здольныя прадстаўнікі мяшчанства і дробнага дваранства, што прывяло да апагею франц. абсалютызму ў перыяд самаст. праўлення Л. XIV, якому прыпісвалі вядомы выраз «Дзяр-жава — гэта я». Яго эканам. палітыка (падтрымка гандлю і рамёстваў, засн. мануфактур, упарадкаванне фінансаў) спрыяла і росквіту навукі, культуры, мастацтва (засн. акадэміі надпісаў, на-вук, музыкі і архітэктуры). Стварэнне моцнай арміі і флоту дазволіла весці шматлікія войны і павялічыць тэр. Францыі (у 1681 далучаны г. Страсбург, у 1678 — прав. Франш-Кантэ). Аднак экспансіянісцкая знешняя палітыка Л. XIV, рэліг. нецярпімасць (жорсткія праследаванні кальвіністаў, адмена ў 1685 Нанцкага эдыкта 1598), канфлікты з папствам прывялі да стварэння ў 1686 антыфранц. кааліцыі, т.зв. Аўгсбургскай лігі. Войны з Лігай 1689—97 і няўдалая для Францыі вайна за Іспанскую спад-чыну 1701—14 падарвалі эканоміку кра-іны. У канцы праўлення Л. XIV дзярж. доўг у 16 разоў перавышаў гадавы даход дзяржавы.