КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛКІБЛІНСКАЕ ВАЯВбДСТВА (Woje-wodztwo Lubelskie), адм.-тэр. адзінка на Пд Польшчы. Утворана 1.1.1999. Пл. 25 Каралеўскі замак у Любліне. 398 ЛЮБЛІНСКАЯ тыс. км2. Нас. 2,2 млн. чал. (1999), га-радскога 49%. Адм. цэнтр — г. Люблін. Найб. гарады: Хэлм, Замасць, Бяла-Падляска, Пулавы. Цэнтр. ч. ваяводства займае Люблінскае ўзв., на ПнЗ разме-шчана ўсх. ўскраіна Мазавейкай нізіны, на ПнУ — Люблінскае Палессе, на Пд — узв. Разточэ. Карысныя выкапні: каменны вугаль, вапнякі, мергель, торф. Клімат умерана кантынентальны. Сярэдняя т-ра студз. ад -3 °C да -4,5 °C на ПнУ, ліп. 17,5—18,5 °C. Ападкаў за год ад 500 мм на Люблінскім Палессі да 700—800 мм на Разточэ. Гал. р. Вісла з прытокамі Буг і Вепш. Канал Вепш— Кшна. Глебы падзолістыя, балотныя, бурыя, чарназёмныя. Пад лесам каля 22% тэрыторыі. Гаспадарка мае агр.-прамысл. характар. Пад с.-г. угоддзямі 69% тэрыторыі. Вырошчваюць пшаніцу, ЛЮБЛІНСКАЕ ВАЯВОДСТВА Маштаб 1:3 600 000 цукр. буракі, алейныя культуры, каноп-лі, тытунь, хмель, бульбу, агародніну. Садоўніцтва. Гадуюць буйн. par. жывё-лу, свіней, авечак, птушак. Асн. галіны прам-cui: машынабудаванне (вытв-сць аўтамабіляў, с.-г. машын, верталётаў, шарыкападшыпнікаў), харч., хім., лёг-кая, дрэваапрайоўчая. Здабыча камен-нага вугалю. Вытв-сць буд. матэрыялаў. Турызм. ЛКЬбЛІНСКАЯ ЎНІЯ 1569, міжнарод-на-прававы акт аб’яднання Вялікага княства Літоўскага і Польшчы ў адну федэратыўную дзяржаву — Рэч Паспа-літую. Прыняты 1.7.1569 у Любліне. Перадумовамі Л.у. былі: доўгае існаванне асабістай уніі ВКЛ і Польшчы; паступовае збліжэнне паліт. і дзярж. інстытутаў абе-дзвюх краін, паліт. менталітэту пануючага класа; у асноўным адзіная палітыка ў між-нар. адносінах; адзіная структура каталіцкай царквы. Шляхта ВКЛ праз унію спадзявала-ся атрымаць правы, якія мела шляхта Поль- шчы, польская шляхта разлічвала на землі і дзярж. пасады ў ВКЛ. Непасрэднай прычы-най Л.у. былі няўдачы войска ВКЛ у Лівон-скай вайне 1558—83. Для прыняцця уніі ў Любліне 10.1.1569 скліканы сейм ВКЛ і Поль-шчы. Але большасць дэпутатаў ВКЛ, не згодная з польскім праектам уніі, пера-гаворы прыпыніла. Намаганнямі поль-скай шляхты і караля Жыгімонта II Аў-густа да Польшчы далучаны Падляскае і Кіеўскае ваяв., Валынь і Падолле, што было падтрымана мясц. шляхтай. Шляхта Мазырскага пав. адмовілася да-лучыцца да Польшчы, павятовы сеймік прыняў рашэнне выйсці з Кіеўскага ва-яв. і далучыцца да Мінскага ваяв. ВКЛ. Тэр. ВКЛ зменшылася да этнічных бел. і літ. зямель. Пасля вяртання дэпутатаў ВКЛ на сейме быў выпрацаваны кам-прамісны варыянт уніі, зайверджаны 1.7.1569. Паводле ўмоў Л.у. на чале Рэ-чы Паспалітай знаходзіўся польскі ка-роль (ён жа і вял. князь літ.), якога па-жыццёва выбірала шляхта абедзвюх дзяржаў. Збіраўся агульны сейм, але ВКЛ і Польшча захавалі асобныя дзярж. адміністрацыю, войска, фінан-сы, законы, мытную сістэму, дзярж. мовы. Л.у. дзейнічала да 1795. А.П.Грыцкевіч. ЛЮБЛЯНА (Ljubljana), горад, сталіца Славеніі. Знаходзіцца ў міжгорнай Люблянскай катлавіне абапал р. Люб-ляніца каля яе ўпадзення ў р. Сава. 276 тыс. ж. (1995). Вузел чыгунак і аўтада-рог. Міжнар. аэрапорт. Прам-сць: маш.-буд. (гідратурбіны, эл.-тэхніка, прыладабудаванне і інш.), тэкст., харч., хім., гарбарна-абутковая, дрэваапр., па-пяровая, фармацэўтычная, паліграфіч-ная. Славенская акадэмія навук і мас-тацтваў. Ун-т. Турызм, міжнар. кірма-шы, фестывалі. У 1 ст. н.э. на месцы Л. знаходзіўся рым. лагер, потым г. Эмона (разбураны ў 5 ст.). Як славенскае паселішча вядома з 1144. У 2-й пал. 13 ст. Л. (ням. назва Лайбах) ат-рымала rap. правы, адм. ц. Крайны. 3 1335 уладанне Габсбургаў, з 1460-х г. рэзідэнцыя епіскапа. У 15—16 ст. найбуйнейшы гандл. цэнтр на славенскіх землях. У 16 ст. тут па-шырылася Рэфармацыя (П.Трубар), у 1595 засн. ун-т. 3 1809 гал. горад Ілірыйскіх пра-втцый Паводле рашэння Венскага кангрэса 1814—15 Л. перададзена Аўстрыі. У 1821 тут праходзіў кангрэс Свяшчэннага саюза (Лай-бахскі кангрэс). У 19 — пач. 20 ст. цэнтр славенскага нац.-вызв. руху. 3 1918 сталіца Славеніі ў складзе Каралеўства сербаў, харва-таў і славенйаў (з 1929 Югаславія). У крас. Панарама Старой плошчы з замкам Град у Любляне 1941 акупіравана войскамі Італіі, у вер. 1943 — Германіі. У маі 1945 вызвалена Нар,-вызв. арміяй Югаславіі. 3 1945 сталіца Сла-веніі. Ад ант. часоў захаваліся рэшткі ўмацаван-няў. акведука, некропаля. Гіст. ядро гора-да — замак Град на ўзгорку каля р. Любля-ніца (засн. ў 9 ст.; перабудаваны ў стылі ба-рока ў 16—17 ст., вежа — сярэдзіна 19 ст.) і размешчаныя каля яго падножжа раёны плошчаў Старой, Гарадской і Новай. Бароч-ная забудова моцна пашкоджана землетра-сеннем 1895 (горад адноўлены і рэканструява-ны ў І-й трэці 20 ст.). Найб. значныя пабу-довы: палац епіскапа (1512—1733, арх. А.Ты-фернус; готыка), у стылі барока — цэрквы св. Якаба (1613—15, перабудавана ў 1701) і урсулінак (1718—26; 1744), сабор св. Міка-лая (1700—07, праспект А.Поца, купал сярэ-дзіны 19 ст.), ратуша з аркадным унутр. два-ром (1717—18, арх. Г.Мачак), палацы Швей-гера (каля 1755) і Грубера (1782, арх. Д.Грубер). Пабудовы канца 19 — пач. 20 ст. ў духу эклектыкі (Оперны т-р, будынак Выканаўчага веча) і стылю мадэрн (аталь «Уньён»), У духу нац. рамантыкі пабудаваны стадыён (1930), б-ка ун-та (1936—40. абодва арх. І.Плечнік). Паводле плана рэканструк-цыі 1950 узведзены будынак Нар. скупшчы-ны (1959, арх. В.Гланц), спарт. зала «Цівалі» (1965, арх. М.Божыч), дом друку (1960-я г., арх. Б.Коцмуг), ансамбль будынкаў на пл. Рэвалюцыі (1963—75. арх. Э.Раўнікар). Ся-род помнікаў «Фантан славенскіх рэк» (1751, скульпт. Ф Роба), змагарам Супраціўлення (1952) і інш. Ў Л. музеі Нацыянальны, Нац. галерэя, Славенскі этнаграфічны, Су-часная галерэя і інш. ЛЮБОВІЧ Мікалай Мікалаевіч (28.3. 1855, г. Тульчын Вінніцкай вобл., Укра-іна — 1935), расійскі гісторык-славіст. Чл.-кар. AH СССР (1924), д-р гісторыі (1890), праф. (1890). Скончыў Кіеўскі ун-т (1877). 3 1880 працаваў у Варшаў-скім ун-ue. У 1915 разам з ун-там эва-куіраваўся ў Растоў-на-Доне, выкладаў у Растоўскім (Паўн.-Каўказскім) ун-це. Гал. праблемы даследаванняў — гісто-рыя Рэфармацыі і Контррэфармацыі ў Рэчы Паспалітай, у т.л. Беларусі. Гіст. працы Л. засн. на метадалагічных прынцыпах пазітывізму («Гісторыя рэ-фармацыі ў Польшчы. Кальвіністы і ан-тытрынітарыі», 1883; «Да гісторыі езуі-таў у літоўска-рускіх землях у XVI ст.», 1888; «Пачатак каталіцкай рэакцыі і за-няпад рэфармайыі ў Польшчы», 1890, і ІНШ.). Дз.У.Караў. ЛЮБбНІЧЫ, вёска ў Кіраўскім р-не Магілёўскай вобл., на аўтадарозе Баб-руйск—Клічаў. Цэнтр сельсавета і кал-гаса. За 18 км на 3 ад г.п. Кіраўск, 105 км ад Магілёва, 20 км ад чыг. ст. Бярэ-зіна. 945 ж., 413 двароў (1999). Лясніц-тва. Сярэдняя школа, Дом культуры, б-ка, бальніца, амбулаторыя, аптэка, аддз. сувязі. Царква. Брацкая магіла сав. воінаў і партызан. Магіла ахвяр фа-шызму. ЛЮБбЎ, інтымнае і глыбокае пачуццё, накіраванасць на другую асобу, чалаве-чую супольнасць або ідэю. Засноўваец-ца на агульнасці інтарэсаў людзей, іх мэт, патрэб, каштоўнасцей і суправа-джаецца моцнымі эмоцыямі, якія сітуа-тыўна ўзнікаюць і перажываюцца ў за- ЛЮБЧА 399 лежнасці ад індывід.-псіхал. асаблівас-цей асобы. У міфалогіі і стараж. сістэмах філасофіі Л. разумелася як «эрас» — касмічная сіла, па-добная сіле прыцягнення, якая злучае разна-родныя часткі Сусвету. Платон вызначаў 2 віды Л. — пачуццёвую і духоўную — і аб-грунтаваў ідэю ўзыходжання ад пачуццёвай улюблёнасці і эстэт. захаплення прыгожым целам да ідэальнай Л. і разумення прыгажос-ці наогул (адсюль выраз «платанічная Л.»). Паводле хрысціянскай дактрыны, сапраўдная Л. не падобна на пачуццёвы «эрас», на друж-бу па выбару, на патрыят. салідарнасць гра-мадзян: яна ёсць ахвярная і безматыўная «любоў да блізкага». Прадстаўнікі Асветніц-тва (К.Гельвецый, Ш.Мантэск’ё, А.Шэфтсбе-ры і інш.) разглядалі Л. як натуральнае па-чуццё салідарнасці, годнасці і ўнутр. свабоды чалавека, як асн. ўмову парадку і прыгажосці ў грамадстве. Г.Гегель лічыў, што ідэальная Л. раскрывае сапраўдны сэнс і прызначэнне чалавека. М.Шэлер бачыў у Л. адзіны спо-саб пазнання каштоўнаснага ўваходжання асобы ў духоўную прастору свабоды, дзякую-чы якой яна становіцца асобай. Паводле тэ-орыі псіхааналізу З.Фрэйда, Л. — выражэнне сексуальнай цягі (лібіда) і ўяўляе сабой пра-цэс яе пераўтварэння і пераключэння (сублі-мацыі) на мэты сац. дзейнасці і культ. творчасці. У марксісцкай філасофіі Л. трак-туецца як праяўленне перажывання, душэў-нага хвалявання, ацэначных адносін і выбі-ральнай актыўнасці асобы, выражэнне сац,-групавой і агульначалавечай салідарнасці. Як гал. прынцып быцця і чалавечага шчасця, сцвярджэння самакаштоўнасці кожнай асобы. яе самаахвярнай дзейнасці ў імя грамадскага дабра і росквіту айчыны разглядалі Л. бел. мысліцелі-асветнікі Ефрасіння Полацкая, Кі-рыла Тураўскі, Ф.Скарына, С.Будны, Ліцы-ній Намыслоўскі, М.К.Сарбеўскі, Ф.Карпін-скі, М.Лавіцкі, М.К.Судзілоўскі, Я.Чачот і інш. У розныя гіст. эпохі і ў розных фі-лас.-рэліг. вучэннях Л. звязвалі з адно-сінамі агульнасці і блізкасці паміж лю-дзьмі, імкненнем да духоўнага і фіз. аб’яднання з асобай другога полу і ўза-емнага ўзнаўлення роду (каханне). У за-лежнасці ад сілы пачуцця, канкрэтнасці прадмета Л. ўсе яе віды можна размяс-ціць у пэўную іерархію. Напр., для ін-дывідуалістычнага грамадства (Стараж. Грэйыя і Рым, некаторыя краіны Зах. Еўропы новага часу) такая іерархія мо-жа быйь прадстаўлена ў выглядзе ступе-няў: эратычная Л. і Л. да самога сябе; Л. да блізкага і чалавека наогул; да ра-дзімы, жыцця, Бога і інш.; да прыроды, у прыватнасці, касм. Л.; да ісціны, даб-ра і справядлівасці, да прыгожага і да т.п.; да свабоды, творчасці, славы, ула-ды, сваёй дзейнасці, багацця, «закону і парадку» і да т.п.; да зносін з іншымі людзьмі, да гульні, калекцыяніравання, падарожжаў і да т.п. Па меры аддален-ня ад вышэйшай ступені памяншаецца непасрэднасць і інтэнсіўнасць, павяліч-ваецца сац. накіраванасць Л., больш выразнымі і пашыранымі становяцца захапленні, процілеглыя асобным відам Л. Напр., Л. да жыцця супрацьстаіць цяга да разбурэння і смерці, Л. да ісці-ны — схільнасць да хлусні, Л. да свабо-ды — непрыязнасць да яе. У калекты-вісцкім грамадстве (Стараж. Егіпет і Ki-Taft, еўрап. феад. дзяржавы, сацыяліст. краіны) вышэйшая ступень Л. звязана з «вялікай мэтай», якую яна ставіць пе-