КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Тв.: Оптнмальное планнрованне АПК рай-она. Мн., 1987; Экономмко-математнческое моделнрованне экономнческнх снстем н про-цессов в сельском хозяйстве. Мн., 1997. ЛЯПЁХІН Іван Іванавіч (21.9.1740, С.-Пецярбург — 18.4.1802), расійскі пада-рожнік і натураліст. Акад. Пецярбур-гскай АН (1771). У 1760—62 вучыўся ў ун-це пры АН, у 1762—67 у Страсбур-гскім ун-це. Д-р медыцыны. У 1768— 72 кіраваў экспедьшыяй АН, якая дас-ледавала Паволжа, Урал і Пн еўрап. ч. Расіі, у 1773 здзейсніў падарожжа па Беларусі і Прыбалтыцы. Выказаў ідэі аб пастаянных зменах зямной паверхні, прычынах утварэння пячор, змене ўлас-цівасцей раслін і жывёл пад уздзеяннем навакольнага асяроддзя. У навук. працы «Дзённыя запіскі падарожжа...» (т. 1— 4, 1771—1805) змясціў матэрыял па ге-аграфіі і этнаграфіі Расіі. ЛЯПЁШКІН Уладзімір Ігнатавіч (н. 8.11.1928, в. Церабель Пухавіцкага р-на Мінскай вобл.), бел. паэт. Засл. настаў-нік Беларусі (1976). Скончыў Мінскі пед. ін-т (1951). Настаўнічаў. У 1970— 79 дырэктар выд-ва «Народная асвета», у 1979—87 — СШ № 23 у Мінску. Дру-куецца з 1949. Аўтар зб-каў вершаў пра выхаванне маладога пакалення, жыццё і працу, гіст. памяць народа «Ранішнія росы» (1961), «Рупнасць» (1966), «Род-нае» (1970), «Вусце» (1973), «Перадлец-не» (1978). Для дзяцей зб. «Званкі-зва-ночкі» (1972). ЛЯПІДЗЁЎСКІ Анатоль Васілевіч (23.3.1908, с. Белая Гліна Краснадар-скага краю, Расія — 29.4.1983), савецкі лётчык. Герой Сав. Саюза (1934). Ген,-маёр авіяцыі (1946). Скончыў Севасто-пальскую школу марскіх лётчыкаў (1928), Ваенна-паветр. акадэмію імя М.Жукоўскага (1939). У Чырв. Арміі ў 1926—33 і з 1935. За ўдзел у выратаван-ні людзей з парахода «Чэлюскін», які затануў у Чукоцкім м. (крас. 1934), яму ўручана «Залатая Зорка» нумар адзін. 3 1935 працаваў у НДІ ВПС, у 1939—42 нам. нач. гал. інспекцыі і дырэктар аві-яц. з-да. У Вял. Айч. вайну ў 1942—43 на Карэльскім фронце, нам. камандую- лясгас 427 чага ВПС 19-й арміі і нач. палявога ра-монту 7-й паветр. арміі. Пасля вайны да 1961 нам. міністра авіяц. прам-сці, на інш. пасадах. Дэп. Вярх. Савета СССР 1937-46. У 1935—37 чл. UBK СССР. ЛЙПІН Ігар Іванавіч (н. 10.10.1941, г. Каменск-Уральскі Чэлябінскай вобл., Расія), расійскі паэт. Чл.-кар. Міжнар. славянскай акадэміі навукі, культуры, мастацтва і адукацыі (1996). Скончыў Літ. ін-т імя М.Горкага (1971), Акалэ-мію грамадскіх навук пры UK КПСС (1979). 3 1971 у выд-вах «Сучаснік», «Савецкая Расія», у 1982—85 гал. рэдак-тар выд-ва «Дзіцячая літаратура», з 1993 1-ы сакратар праўлення Саюза пісьмен-нікаў Расіі. Друкуецца з 1959. У паэт. зб-ках «Міжрэччы» (1973), «Жыву та-бой» (1976), «Невеснавыя воды» (1978), «Не ў чыстым полі» (1979), «Лінія лёсу» (1981), «Сам-насам з табою, жыццё» (1985), «Акно, расчыненае ветрам» (1986), «Вятры дарог» (1988), «Яе завуць Расіяй» (1997), «Аўтограф» (1998) і інш. роздум пра час, лёс Расіі, славян, аба-вязак перад сваім народам, складанасць духоўнага свету сучасніка, тэма кахан-ня. Яго паэзіі ўласцівы шчырая спавя-дальнасць, канкрэтнасць вобразаў, гра-мадзянскі тэмперамент, вострая пу-бліцыстьгчнасць. Піша вершы і на бел. тэматыку («Беларусь», «Зачараваныя мае...» і інш.). Тв.: А вечностн в запасе нет... М., 1985; йзбранное. М., 1989. А.В.Спрынчан ЛЙПІС (лац. lapis камень), сплаў сераб-ра нітрату з нітратам калію. Выкарыс-тоўваюць у медыцыне як вяжучы бактэ-рьшыдны сродак. ЛЯПЛЕЎСКІ Рыгор Майсеевіч (1.5. 1889, г. Брэст — 1939), савецкі дзярж. дзеяч. Скончыў Кіеўскі камерцыйны ін-т (1915). 3 мая 1917 чл. Палескага к-та РСДРП(б), потым выканкома Го-мельскага Савета. Пасля Кастр. рэва-люцыі 1917 узначальваў ВРК г. Гомель. Дэлегат Дэмакр. нарады 1917, II (1917) і III (1918) Усерас. з’ездаў Саветаў. 3 сак. 1918 нам. старшыні Самарскага губвыканкома і гар. Савета. 3 мая 1920 заг. аддзела НКУС. 3 1921 чл., старшы-ня Малога Саўнаркома, адм.-фін. камі-сіі СНК СССР. 3 1934 нам. пракурора СССР. Чл. ЦВК СССР. Рэпрэсіраваны. Рэабілітаваны пасмяротна. Аўтар успа-мінаў «Аб рабоце У.І.Леніна ў Саўнар-коме ў 1921—1922 гг.» (1976). Літ:. Корннловнч Э.А. Председатель Малого Совнаркома // Корннловнч Э.А. Ре-волюцяей прнзванные. Мн., 1980. Э.А.Карніловіч. ЛЯПУНОВА ТЭАР^МА, адна з ліміт-ных тэарэм тэорыі імавернасцей. Уста-наўлівае агульныя дастатковыя ўмовы збежнасці размеркавання сумы неза-лежных выпадковых велічынь да нар-мальнага размеркавання. Сфармулявана і даказана АМ.Ляпуновым (1901). ЛЯПУНОЎ Аляксандр Міхайлавіч (6.6.1857, г. Яраслаўль, Расія — 3.11.1918), расійскі матэматык і меха-нік. Акад. Пецярбургскай АН (1901, чл.-кар. 1900). Брат Б.М.Ляпунова і С. М. Ляпунова. Скончыў Пецярбургскі ун-т (1880). У 1885—1902 у Харкаўскім ун-це, з 1902 у Пецярбургу. Навук. пра-йы па механіцы, гідрадынаміцы, мета-дах якаснай тэорыі дыферэнцыяльных ураўненняў, тэорыі імавернасцей, тэо- АВ.Ляпідзеўскі. AM Ляпуноў рыі формы планет і інш. пытаннях тэа-рэт. механікі, матэматыкі і астраноміі. Стварыў строгую тэорыю ўстойлівасці раўнавагі і руху мех. сістэм, якія вызна-чаюцца канечным лікам параметраў, распрацаваў тэорыю фігур раўнавагі вадкасці, якая верціцца, і ўстойлівасці гэтых фігур. Даказаў цэнтр. лімітную тэарэму тэорыі імавернасцей (Ляпунова тэарэма). Тв:. Собр. соч. Т. 1—5. М„ 1954—65. Літ:. Ш н б а н о в А.С. А.МЛяпунов. М., 1985. ЛЯПУНОЎ Барыс Міхайлавіч (6.8.1862, с. Балабонава Ніжагародскай вобл., Ра-сія — 22.2.1943), расійскі мовазнавец-славіст. Акад. AH СССР (1923; чл.-кар. 1907), Польскай АН (1930), чл.-кар. Балгарскай (1932) і Чэшскай (1934) АН. Брат А/ М. Ляпунова і С. М. Ляпунова. Скончыў Пецярбургскі ун-т (1885). Ву-чань Б.Ягіча. Выкладаў з 1892 у Харкаў-скім, з 1900 у Новарасійскім ун-тах. Праф. ун-таў у Адэсе (1903—23), Ле-нінградзе (1924—29). Належаў да лін-гвістычнай школы П.Фартунатава. Працы па гісторыі праслав. мовы, па-раўнальнай фанетыцы і граматыцы, гіс-торыі і этымалогіі слав. моў: «Даследа-ванне пра мову сінадальнага спіса 1-га Наўгародскага летапісу» (вып. 1, 1899), «Формы скланення ў стараславянскай мове» (1905), літаграфаваны курс лек-цый па параўнальнай фанетыцы слав. моў (1913—14) і інш. Аўтар нарысаў пра дзейнасць рус. і замежных філола-гаў-славістаў канца 19 — 1-й пал. 20 ст. (Я.Карскага, Ф.Пастрнека, А.Патабні, М.Фасмера, А.Шахматава, Л.Шчэрбы, Ягіча і інш.). ЛЯПУНОЎ Сяргей Міхайлавіч (30.11. 1859, г. Яраслаўль, Расія — 8.11.1924), расійскі кампазітар, піяніст, дырыжор. Брат А.МЛяпунова і Б.М.Ляпунова. Скончыў Маскоўскую кансерваторыю (1883). 3 1885 у Пецярбургу: у Пры-дворнай пеўчай капэле, дырэктар Бяс-платнай муз. школы, у 1910—23 праф. кансерваторыі, з 1919 Ін-та гісторыі мастацтваў. У творчасці прадаўжаў тра-дыцыі «Магутнай кучкі». Сярод твораў: 2 сімфоніі (1887, 1917), Канцэртная уверцюра (1883), Урачыстая уверцюра на рус. тэмы (1896), сімф. паэмы і інш. для арк.; 2 канцэрты, Рапсодчя на ўкр. тэмы для фп. з арк.; камерна-інстр. ан-самблі; саната, 12 эцюдаў вышэйшага выканальніцкага майстэрства, прэлю-дыі, вальсы, мазуркі для фп.; хары, ра-мансы, песні; аркестроўкі. Запісваў і вывучаў нар. песні (зб. «Песні рускага народа», 1899). Разам з М.Балакіравым удзельнічаў у вьшанні найб. поўнага збору твораў М.Глінкі. Завяршыў і ін-струментаваў шэраг твораў Балакірава. ЛЯПЦЕЕЎ Аляксей Ануфрыевіч (28.3.1941, в. Фойна Магілёўскага р-на — 27.11.1998), бел. вучоны ў галі-не с.-г. машынабудавання. Д-р тэхн. н. (1991), праф. (1992). Скончыў Бел. ін-т механізацыі сельскай гаспадаркі (1968). 3 1968 у Бел. агр.-тэхн. ун-це. Навук. працы па тэорыі і праектаванні с.-г. ма-шын. Распрацаваў асновы тэорыі апра-цоўкі глебы плугамі з пераменнай шы-рынёй захопу. Тв.: Обоснованне основных параметров унмфнцнрованного семейства модульных плугов (разам з А.С.Жылко) // Тракторы н сельхозмашнны. 1986. № 9. Л.В.Бароўка. ЛЙРСКІ Пётр Аляксеевіч (н. 2.1.1918, в. Рымінка Чавускага р-на Магілёўскай вобл.), бел. географ, краязнавец. Канд. геагр. навук (1954). Засл. настаўнік Бе-ларусі (1955). Скончыў Магілёўскі пед. ін-т (1939). 3 1945 у Магілёўскім ун-це. Навук. працы па гісторыі геаграфіі, ге-аграфіі Беларусі і краязнаўстве, методы-цы выкладання прыродазнаўства. Тв.: Прырода Магілёўскай вобласці. Магі-лёў, 1959; Пособяе по краеведенню. Мн., 1966; Землеведенме н краеведенне. Мн., 1987 (разам з М.С.Ратабыльскім). І.М.Шаруха. ЛЯРЎСА ЭНЦЫКЛАПВДЫІ. гл. Лару-са энцыклапедыі. ЛЯСГАС, прадпрыемства лясной гаспа-даркі. Складаецца з лясніцтваў. Аргані-зуе ўлік і рацыянальнае выкарыстанне ляснога фонду, мерапрыемствы па леса-развядзенні, меліярацыі і аднаўленні ля-соў, паляпшэнні іх пароднага складу, павышэнні прадукцыйнасці, ахове лесу ад пажараў, шкоднікаў, хвароб, пару-бак; па нарыхтоўцы і перапрацоўцы драўніны і інш. прадуктаў лесакарыс-тання. Пры Л. ствараюць лясныя гада-вальнікі, лесапаляўнічыя гаспадаркі, цэ-хі і ўчасткі па вытв-сці тавараў нар. спажывання. На Беларусі першыя Л. створаны ў 1929. На 1998 дзейнічала 88 Л. агульнай пл. 6,7 млн. га; існуюць 428 ляскавічы таксама Л. навучальна-доследныя, на-вукова-даследчыя, ваенныя і інш. П./.Лабанок. ЛЙСКАВІЧЫ, вёска ў Акцябрскім р-не Гомельскай вобл. Цэнтр сельсавета і саўгаса. За 35 км на 3 ад г.п. Акцябрскі, 237 км ад Гомеля, 28 км ад чыг. ст. Рабкор. 553 ж., 198 двароў (1999). Дом культуры, б-ка, аддз. сувязі. Магілы ах-вяр фашызму. ЛЯСКАВГЧЫ, вёска ў Іванаўскім р-не Брэсцкай вобл., на аўтадарозе Івана-ва — в. Моталь. Цэнтр сельсавета і калгаса. За 3 км на Пн ад г. Іванава, 143 км ад Брэста, 6 км ад чыг. ст. Янаў-Палескі. 1368 ж., 507 двароў (1999). Лясніцтва, станцыя па барацьбе з хва-робамі жывёл. Пачатковая школа, ву-чэбна-вытв. камбінат, клуб, б-ка, аддз. сувязі. Помнік землякам, якія загінулі ў Вял. Айч. вайну. Помнікі архітэктуры: Прачысценская царква (пабудавана да 1783), сялянскі двор з нязвязанымі па-будовамі (1920). ЛЙСКАВІЧЫ. вёска ў Петрыкаўскім р-не Гомельскай вобл., каля р. Пры-пяць. Цэнтр сельсавета. За 24 км на 3 ад г. Петрыкаў, 214 км ад Гомеля, 20 км ад чыг. ст. Капцэвічы. 754 ж., 332 двары (1999). Эксперым. лясная дослед-ная гаспадарка. Сярэдняя школа, Дом культуры, б-ка, бальніца, аптэка, аддз. сувязі. ЛЯСКбЎ Мікалай Сямёнавіч (16.2. 1831, с. Гарохава Арлоўскай вобл., Ра-сія — 5.3.1895), рускі пісьменнік. Дру-каваўся з 1860. У ранніх апавяданнях і аповесцях («Жыціе адной бабы», 1863; «Лэдзі Макбет Мцэнскага павета», 1865; «Ваяўніца», 1866 і інш.) шырока паказаў жыццё рус. народа, лёс жанчы-ны. Антынігілістычныя раманы, напіса-ныя на бел. тэматыку: «Няма куды» (1864, эпізоды паўстання 1863—64 у Белавежы) і «На нажах» (1870—71). У рамане-хроніцы «Сабаране» (1872), апо-весці «Зачараваны вандроўнік» (1873), апавяданнях «■Паўлін», «Аднадум» і інш. стварыў галерэю тьшаў праведнікаў. Цяжкі лёс мастака з народу ў цэнтры аповесцей «Увасоблены анёл» (1873), «Тупейны мастак» (1883), «Чортавы лялькі» (1890). Вытрыманы ў гратэска-вай манеры сказ «Ляўша» (1881) —ус-лаўленне кемлівасці і прыроднага та-ленту рус. чалавека. У жанры вострай cau. сатыры напісана аповесць «Заечы рэміз» (1891—94, апубл. 1917) і інш. Аўтар п’есы «Марнатравец» (1867), ле-генд на тэмы жыцця першахрысціян, літ.-крытычных і публшыстычных ар-тыкулаў, артыкулаў пра мастацтва, ус-памінаў і інш. Творчасці Л. ўласЦівы жанравае і вобразнае багацце, непаў-