КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Літ.: Чулюков В.Н, Ч а й к о в М.А. Торфяные пожары н меры борьбы с ннмн., 1969; Белов С.В. Лесная пнрологня. Л., 1982. П./.Лабанок. ЛЯСНЬІЯ ПАЛбСЫ, ахоўныя лясныя насаджэнні ў форме стужак. Ствараюц-ца: на палях, пашах, у садах і па іх ме-жах; уздоўж каналаў, дарог, яроў, упо-перак схілаў, пры фермах; сярод схові-шчаў, гасп. пабудоў, вял. масіваў хвой-ных лясоў (проціпажарныя ліставыя Л.п.). Маюць прыродаахоўнае, асярод-дзеўтваральнае, рэкрэацыйнае значэнні. Ахоўваюць глебу ад эрозіі, аслабляюць вецер, прадухіляюць заносы, паляпша-юць сан. рэжым вадаёмаў, размеркаван-не снегу, гідралагічныя ўмовы мясцо- васці, водны, тэмпературны рэжымы глебы; павышаюць урадлівасць глебы, ураджайнасць с.-г. культур. Выкарыс-тоўваюцца ў агралесамеліярацыі. Харак-тарызуюцца ахоўнай вышынёй і зонай уплыву на асяроддзе. Эфектыўнасць і біял. ўстойлівасць Л.п. залежаць ад іх складу, памераў, узросту і канструкцыі. Літ.: Орловскнй В.Б., Поджаров В.К., Воробьев В.Н. Зашнтное лесораз-веденне в Белорусснн. Мн., 1980; Поджа-р о в В.К. Полезашмтные лесные полосы на торфяно-болотных почвах. Мн., 1983. ЛЯСНЫЯ РЭСЎРСЫ, запасы драўні-ны і інш. прадуктаў лесакарыстання ў сукупнасці з ахоўнымі і грамадска ка-рыснымі якасцямі лясоў; адзін з най-важнейшых відаў узнаўляльных прырод-ных рэсурсаў. Адрозніваюць Л.р. раслін-нага (драўняныя і недраўняныя) і жы-вёльнага (уваходзяць у паляўнічы дзяржаўны фонд) паходжання. Недраў-няныя падзяляюцца на харч. (ядомыя грыбы, ягады, плады, травы, карані, прадукты ляснога пчалярства), карма-выя (галінкавы корм, трава, ігліца, жа-луды і інш.), тэхнічныя (жывіца, тані-ны, арган. фарбавальнікі і інш.), лека-выя. Сусветны запас драўніны больш за 300 млрд. м3. На Беларусі агульны запас драўніны 1,1 млрд. м3 эксплуатацыйны 81,5 млн. м3, сярэднегадавы прырост 25 млн. м3 (1997); пл. грыбных угоддзяў 30—35% ад пл. дрэвастояў; рэсурсы ў розныя гады (тыс. т); грыбоў 55—70, журавін 6,5—31, брусніц 10,6—12, чар-ніц 48—64; у паляўнічых угоддзях 12,7 тыс. ласёў, 3,8 тыс. высакародных але-няў, 25,7 тыс. дзікоў, 40,5 тыс. казуль, 22,8 тыс. баброў, 2,9 тыс. выдраў, 300 глушцоў, 2,1 тыс. ваўкоў (1999). П.І.Лабанок. ЛЯСШІНСКІ ЛАГЕР СМЁРЦІ (ш т a -л а г № 3 3 7). Створаны ням.-фаш. захопнікамі ў вер. 1941 каля чыг. ст. Лясная Баранавіцкага р-на Брэсцкай вобл. для масавай загубы сав. ваеннапа-лонных, з канца жн. 1943 —насельніц-тва прыфрантавой паласы ў Вял. Айч. вайну. Лагер быў абгароджаны калю-чым дротам. Тут пастаянна трымалі ка-ля 5,5 тыс. чал., баракі былі перапоўне-ны, таму большасць вязняў і зімой за-ставалася пад адкрытым небам. Пры непасільнай фізічнай працы выдавалі на 1 чал. на дзень 125 г хлеба з апілкамі і 1,5 л баланды. Рэгулярна праводзіліся масавыя расстрэлы; у жн. 1942 з-за ад-мовы вязняў ісці ў фаш. фарміраванні за суткі знішчана 720 чал. У 1942 лагер меў філіял (баранавіцкая турма) і 6 ад-дзяленняў (у Івацэвічах, Стоўбцах, г.п. Гарадзея і вёсках Пагарэльцы Нясвіж-скага, Даманава і г. Косава Івацэвіцкага р-наў). За час існавання (да лета 1944) у лагеры, філіяле і аддзяленнях загублена 88 407 чал. Ахвярам фаш. генацьшу на чыг. ст. Лясная пастаўлены помнік. ЛЯСНЙНСКІ МЕМАРЫІЛЬНЫ КбмПЛЕКС. Створаны ў в. Лясная Слаўгарадскага р-на Магілёўскай вобл. ў гонар 200-годдзя перамогі рас. войск над шведскім корпусам ген. АЛевен-гаўпта ў бітве пад Лясной 1708 у час Лаўночнай вайны 1700 — 21. Уключае манумент у гонар перамогі рус. войск (1906, скульпт. А.Обер), мемар. капліцу (1912, арх. А.Гаген) і мармуровы абеліск на брацкіх могілках рас. воінаў. Кампа-зіцыйны цэнтр — цагляная капліца цэнтрычнай шмат’яруснай кампазіцыі з рысамі рамант. кірунку рус. мадэрна. Завершана 8-гранным шатром з невял. барабанам і цыбулепадобнай галоўкай (агульная выш. 40,9 м). Квадратнае ў плане (15 х 15 м) збудаванне. 1-ы ярус пастаўлены на п’едэстал (выш. 2,1 м) з вял. гранітных блокаў, мае 3-арачныя парталы з белага каменю і завершаны поясам несапраўдных машыкуляў, 2-і ярус — кубічны аб’ём, прарэзаны з 4 Ляснянскі мемарыяльны комплекс бакоў высокімі арачнымі аконнымі пра-ёмамі і завершаны зубцамі ў выглядзе ластаўчынага хваста. Сцены абліцаваны залацістай керамічнай пліткай, уваходы, перамычкі, паяскі і карнізы аздоблены пераважна белым пясчанікам. Капліцу ўпрыгожваюць мазаічныя пано-абразы на гал. фасадзе (на выш. больш за 10 м) і ў нішы паміж вокнамі 1-га яруса ўсх. фасада (на выш. 3 м). Будынак з’яўля-ецца прыкладам арган. сінтэзу архітэк-туры і мастацтва. У капліцы размешча-ны музей гісторыі бітвы пад Лясной. Манумент — дынамічная скульпт. кам-пазіцыя на пастаменце ў выглядзе ска-лы (граніт), на яе вяршыні павернутая на У выява арла (бронза), які рве кіп-цюрамі шведскі сцяг з разламаным дрэўкам. На пастаменце дошка з рэль-ефным надпісам: «У памяць бітвы пры Лясной. Маці Палтаўскай перамогі — 1708. 28 верасня 1908 г.». На процілег-лым баку бронзавая дошка са спісам палкоў — удзельнікаў гіст. бітвы. У ан-самбль уваходзіла таксама Пятроўская царква, пабудаваная ў 1708 (не захава-лася). В.М.Чарнатаў. ЛЯСЎН, л е с а в і к, вобраз у старадаў-ніх павер’ях беларусаў; гаспадар лесу і 432 лясун звяроў, які жыве ў лясных нетрах. Яго ўяўлялі ў выглядзе вялізнага (у рост дрэва) старога чалавека з белым, як бя-роста, тварам, з вял. вачыма, у звяры-най шкуры. Л. мог, нібыта, паказваць грыбныя і ягадныя мясціны, наганяць у бок паляўнічага звяроў і птушак, выбі-раць бортнікам месца для ўстаноўкі ка-лод, а таксама наганяць на чалавека страху, прымусіць яго блукаць на ад-ным месцы. Вобраз Л. страціў рэліг. значэнне ў пач. 20 ст. М.ФПіліпенка. ЛЯСЎН Святлана Лаўрэнцьеўна (н. 27.12.1949, в. Рыжкаўка Быхаўскага р-на Магілёўскай вобл), бел. баяністка, педагог. Засл. арт. Беларусі (1987). Скончыла Бел. кансерваторыю (1974, клас М.Солапава), з 1976 выкладае ў Бел. акадэміі музыкі. 3 1980 салістка і канцэртмайстар групы баянаў Дзярж. акад. нар. аркестра Беларусі імя І.Жы-новіча. Яе творчасці характэрны вірту-ознасць, эмацыянальнасць, своеасаблі-вая інтэрпрэтацыя твораў розных эпох, стыляў і жанраў. Аўтар рэдакцый для баяна з аркестрам і першы выканаўца канцэртаў Р.Шчадрына (фінал 1-га фп. канцэрта), А.Мдывані, А.Клеванца, Э.Наско, С.Хвашчынскага, твораў ма-лой формы Я.Глебава, В.Малых, А.Ра-шчынскага, М.Сіраты, у т.л. напісаных спецыяльна для яе. Выступае ў складзе дуэта і трыо баяністаў. Запісала на Бел. радыё праграмы апрацовак для баяна бел. і рус. нар. музыкі, творы муз. кла-сікі. Лаўрэат I Рэсп. (Мінск) і V Усеса-юзнага (Масква) конкурсаў артыстаў эстрады (абодва 1974). М.А.Казінец. ЛЯТАЛЬНАСЦЬ (ад лац. letalis смярот-ны), смяротнасць, паказчык мед. статыстыкі: адносіны колькасці людзей, што памерлі ад хваробы, ранення ці ня-шчаснага выпадку да колькасці людзей, што хварэлі гэтай хваробай (параненыя, пацярпелыя, у %) за пэўны прамежак часу. Адрозніваюць Л. бальнічную, па-забальнічную. агульную і інш. Л. — адзін з паказчыкаў эфектыўнасці тэра-пеўт. прэпаратаў, метадаў лячэння, тэр-мінаў і паўнаты шпіталізацыі і інш. Л. адрозніваецца ад смяротнасці — часта-ты смерцяў сярод насельніцтва. ЛЯТАЛЬНАЯ ДбЗА (ЛД), доза хімічла-га або фізічнага агента, уздзеянне якога на жывы арганізм прыводзіць да гібелі. Вызначаецца ў доследах на жывёлах для фармакалагічных сродкаў, пестыцыдаў, іанізуючых выпрамяненняў і інш. Ад-розніваюць мінім. ЛД (гінуць найб. ад-чувальныя асобіны пэўнага віду, але не болей за 10% паддоследных жывёл), ся-рэднюю (гіне палова — ЛД 50) і абса-лютна смяротную (мінім. доза, якая выклікае гібель усіх паддоследных жы-вёл —ЛД 100). Гл. таксама Дозы выпра-мянення. ЛЯТАЛЬНЫ АПАРАТ, агульная назва машын, тэхнічных канструкцый, пры-лад для палёту ў атмасферы або ў касм. прасторы. Адрозніваюць 2 асн. групы Л.а.: лягчэй-шыя за паветра і цяжэйшыя за яго. Дзеянне Л.а. 1-й групы (аэрастаты) заснавана на выкарыстанні аэрастатычнай падымальнай сі-лы, што ствараецца ў выніку напаўнення спец. абалонкі газам, што лягчэйшы за па-ветра. Л.а. 2-й групы падзяляюцца на аэра-дынамічныя (верталёты, вінтакрылы, дэль-таманы, планёры, самалёты, жранапланы), балістычныя (ракеты-носьбіты, касмічныя апараты). Аэрадынамічныя трымаюцца ў па-ветры ад дзеяння падымальнай аэрадынаміч-най сілы, што ўзнікае на крылах або вінтах Л.а. Балістычныя Л.а. рухаюцца па баліс-тычных траекторыях ад дзеяння рэакцыі ма-сы газу, што выходзіць з сапла рзактыўнага рухавіка. Касм. апараты, прызначаныя для пасадкі на паверхню планеты, могуць рухацца ад дзеяння аэрадынамічнай сілы або рэактыў-нага рухавіка. Л.а. 2-й групы шырока выка-рыстоўваюцца ў многіх галінах нар. гаспа-даркі, у навуцы, вайск. справе, спорце. Гл. таксама Авіяцыя, Касманаўтыка, Паветрапла-ванне У. С.Ларыёнаў. ЛЯТАШЫНСКІ Барыс Мікалаевіч (3.1.1895, г. Жытомір, Украіна — 15.4.1968), украінскі кампазітар, педа-гог, муз. дзеяч. Нар. арт. Украіны (1968). Скончыў Кіеўскую кансервато-рыю (1919, клас Р.Гліэра). Выкладаў у Кіеўскай (з 1919, з 1935 праф.) і Мас-коўскай (1935—44, з перапынкам) кан-серваторыях. У 1939—41 старшыня праўлення Саюза кампазітараў Украіны. Найб. творчыя дасягненні — 3-я, 4-я, 5-я сімфоніі, адметныя філас. глыбінёй і сілай маст. абагульнення. Выступаў як дырыжор з выкананнем уласных тво-раў. Рэдагаваў і аркестраваў творы інш. кампазітараў. Сярод твораў: оперы «За-латы абруч» паводле І.Франко (паст. 1933), «Шчорс» (паст. 1938); 2 кантаты, у т.л. «Запавет» (1939); для аркестра — 5 сімфоній (1918—66), сімф. паэмы «Уз’яднанне» (1949), «Гражына» (1955), «На берагах Віслы» (1958); сюіты (1961, 1966), уверцюры (1926, 1961); «Славян-скі канцэрт» для фп. з арк. (1953); ка-мерна-інстр. ансамблі; інстр. творы; ха-ры, у т.л. a cappella, на словы А.Пушкі-на і Т.Шаўчэнкі; рамансы, апрайоўкі укр. нар. песень; музыка да драм. спек-такляў і кінафільмаў. Сярод вучняў РБэлза. Дзярж. прэміі СССР 1946, 1952. Дзярж. прэмія Украіны імя Т. Шаўчэн-кі 1971. У.Лятун, П.Б ела-в у с а ў, В.Б я -л я н к і н, М.М ы -знікаў, Б.Шчар-б а к о ў. Мемарыял Воінскай Славы ка-ля вёскі Лудчыцы Быхаўскага раёна Магілёўскай вобл. 1984. Літ.'. Самохвалов В.Я. Чертыснмфо-ннзма Б.Лятошмнского. 2 нзд. Кнев, 1977; Б.Лятошннскнй: Воспомвнання. Пнсьма. Матерналы. Кн. 1—2. Кнев, 1985—86.