КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛЯЎкбЎ Эрнст Аркадзевіч (30.1.1935, Мінск — 13.9.1996), бел. вучоны ў галі-не геалогіі, краязнавец. Д-р геолага-мі-нер. н. (1981), праф. (1988). Чл.-кар. Пятроўскай акадэміі навук і мастацтваў (1994, С.-Пецярбург). Скончыў БДУ (1958). 3 1977 у Ін-це геал. навук АН Беларусі. Распрацаваў тэорыю гляцыя-тэктонікі. Даследаваў рэгіянальную геа-логію, рэльеф і карысныя выкапні Бе-ларусі, геал. будову і фарміраванне пло-шчы пашырэння дагістарычных крэме-нездабыўных шахтаў і майстэрняў па апрацоўцы крэменю ў Ваўкавыскім і Мастоўскім р-нах Гродзенскай вобл., культавыя камяні, вызначыў ролю тапа-німікі пры рэканструкцыі гіст. мінулага. Дзярж. прэмія Беларусі 1986. Тв: Геологня антропогена Белорусснн. Мн., 1973 (у сааўт.); Гляцнотектоннка. Мн., 1980; Мауклівыя сведкі мінуўшчыны. Мн., 1992. Ляўконія двухрогая. ЛЯУСЁНКА Аляксандр Яфімавіч (н. 3.12.1935, г. Нальчык, Кабардзіна-Бал-карыя), бел. вучоны ў галіне выліч. тэх-нікі і інфарматыкі. Д-р тэхн. н., праф. (1988). Скончыў Таганрогскі радыётэхн. ін-т (1963). 3 1971 у Бел. ун-це інфар-матыкі і радыёэлектронікі. Навук. пра-цы па метадах і сродках тэхн. дыягнос-тыкі аб’ектаў складанай структуры, аў-таматызаваных сістэмах выпрабаванняў. Тв:. Аппаратурное н программное обеспе-ченне управляюшей вычнслнтельной стойкн для сястем стендовых нспытаннй (разам з А.А.Пятроўскім) // Управляюіцне снстемы н машнны. 1983. № 1. М.П. Савік. ЛЯЎЧЎК Цімафей Васілевіч (19.1.1912, с. Быстроўка Ружынскага р-на Жыто-мірскай вобл., Украіна — 14.12.1998), украінскі кінарэжысёр, педагог. Нар. артыст Украіны (1969). Нар. арт. СССР (1972). Скончыў Кіеўскі кінаінстытут (1935). Працаваў на Кіеўскай кінастудыі маст. фільмаў імя Даўжэнкі. У 1962—85 выкладаў у Кіеўскім ін-це тэатр. мас-тацтва імя I. Карпенкі-Карага (з 1974 праф.). Дэбютаваў навукова-папуляр-ным фільмам «Зара над Карпатамі» (1949). Зняў дакумент. фільмы «Кіеў» (1950), «М.В.Гогаль» (1951), фільмы-спеетаклі па п’есах А.Карнейчука «У стэпах Украіны» (1952) і «Калінавы гай» (1953), першы ўкр. шырокафар-матны фільм «Закон Антарктьшы» (1963). Яго работам уласціва імкненне да маштабных тэм, эпічных форм апа-вядання. Сярод фільмаў: «Кіяўлянка» (3 серыі, 1958—60), «Сям’я Кацюбінскіх» (1970, Дзярж. прэмія Украіны імя Т.Шаўчэнкі 1971), трылогія «Дума пра Каўпака» (1973—76), «Калі вораг не здаецца...» (1982), «Мы абвінавачваем» (1985) і інш. лАфрыі, насякомыя, гл. ў арт. Ктыры. ЛЯХ Леў Палікарпавіч (н. 12.6.1937, г. Новарасійск Краснадарскага краю, Ра-сія), бел. дырыжор, педагог. Засл. дз. маст. Беларусі (1987). Скончыў Бел. кансерваторыю па класах харавога (1964, клас М Маслава) і оперна-сімф. (1971, клас К.Ціханава і В.Катаева) ды-рыжыравання. 3 1955 выкладае ў Бел. акадэміі музыкі. 3 1971 адначасова ды-рыжор творчага аб’яднання «Нац. акад. Вялікі т-р оперы і балета Рэспублікі Бе-ларусь». Творчасці Л. характэрны пра-нікненне ў маст. канцэпцыю твора, ад-чуванне яго стыліст. асаблівасцей. Пад яго муз. кіраўніцтвам пастаўлены: опе-ры «Майстар і Маргарьгга» Я.Глебава (2-я рэд., 1992), «Фран^эска да Рыміні» С.Рахманінава (упершыню ў Беларусі), «Апалон-заканадаўца, або Рэфармаваны Парнас» Р.Вардоцкага (абедзве 1989, у канцэртным выкананні), опера-казка «Чароўная музыка» М.Мінкова (1997), балеты «Чыпаліна» К.Хачатурана (1978), «Ліза і Кален» Ф.Герольда (1979), «Сільфіда» Х.Левенскольда (1983), «Жызэль» А.Адана (1987). Ды-рыжыруе операмі і балетамі класічнага ЛЯХАВІЦКІ 435 рэпертуару і сучасных, у т.л. бел., кам-пазітараў. Т.Г.Мдывані. ЛЯХАВА, адна з назваў возера Няве-шчанка. ЛЯХАВІІІКАЯ ЦУКЕР.АЧНАЯ ФАБРЫ-КА. Дзейнічала з 1910 у мяст. Ляхавічы Слуцкага пав. (цяпер г. Ляхавічы Брэсц-кай вобл.). Мела аддзяленні: варыльнае, карамельнае, сушыльнае, упаковачнае. Працавала больш за 50 чал. Разбурана ў 1-й сусв. вайну, адноўлена і зноў разбу-рана ў Вял. Айч. вайну. У пасляваенны час пераабсталявана ў кансервавы з-д. .ЛЯХАВІЦКЬ, торфабрыкетны завод. Пабудаваны ў 1973 у в, Тухавічы Ляха-віцкага р-на Брэсцкай вобл. Першапа-чатковая магутнасць з-да складала 120 тыс. т тарфяных брыкетаў за год, пасля рэканструкцыі ў 1984 магутнасць павя-лічылася да 160 тыс. т. Асн. прадукцыя (1999) —тарфяныя брыкеты (быт. палі-ва для насельніцтва і камунальна-быт. патрэб). Штогод з-д забяспечвае палі-вам 56 000 домаўладанняў жыхароў Бе-ларусі. ЛЯХАВІЦКІ ЗАМАК Існаваў у 16—18 ст. ў г. Ляхавічы. Мураваны замак пабу-даваны ў канцы 16 ст. гетманам Янам Хадкевічам замест невял. драўлянага замка. Займаў узвышэнне на левым бе-разе р. Ведзьма. Прамавугольны ў пла-не (175 х 220 м), абкружаны ровам, які жывіла вадой падпёртая плацінай рака. Земляны вал замка ў кожным куце пе-раходзіў у вял. бастыён развітой канфі-гурацыі з брустверамі, байніцамі для стралкоў і артылерыі. Пры кожным бастыёне быў каземат, дзе захоўвалі зброю, боепрыпасы і амуніцыю. Басты-ёны злучаліся сістэмай падземных ха-доў. Земляныя ўмацаванні былі абмура-ваны каменем і цэглай. Драўляны мост на палях, перакінуты цераз вадзяны роў, вёў у мураваную 4-ярусную браму замка з праездам у 1-м ярусе. Насу-праць уваходу ў глыбіні замкавага двара стаяў 2-павярховы мураваны палац, крыты дахоўкай, а злева ад уваходнай брамы — арсенал. Уздоўж курцін на дзядзінцы размяшчаліся драўляныя бу-дынкі службаў і казармаў. Л.з. адносіўся да адной з мадыфікацый новаітальян-скай фартыфікацыйнай сістэмы, пашы-ранай у Еўропе ў канцы 16 ст., і лічыў-ся самым моцным з падобных збуда-ванняў ва ўсёй Рэчы Паспалітай. Зімой 1595—96 Л.з. беспаспяхова штурмавалі казацкія загоны, у 1648—54 тройчы безвынікова асаджалі паўстан-цы-сяляне і ўкр. казакі. У жн. — вер. 1655 замак не здолелі ўзяць рус. войскі на чале з А.М.Трубяцкім. Працяглую аблогу і неаднаразовыя штурмы войск рус. ваяводы І.А.Хаванскага вытрымаў замак вясной—летам 1660. Найб. разбу-рэнні прычынены замку ў Паўн. вайну 1700—21. У канцы 18 ст. замак страціў ваен. значэнне і паступова заняпаў. Ар-хеал. даследаванні Л.з. праводзіў М.М.Чарняўскі (1986). Ляхавіцкі замак. Рэканструкцыя паводле гра-вюры 17 ст. Літ:. Памяць: Гіст.-дак. хроніка Ляхавіцка-га р-на. Мн., 1989. Аблога Ляхавіцкага замка. 3 гравюры 17 ст. ЛЯХАВШКІ РАЁН На ПнУ Брэсцкай вобл. Утвораны 15.1.1940 (у сучасных межах з 4.10.1957). Пл. 1,3 тыс. км2. Нас. 37,6 тыс. чал. (1998), гарадскога 32%. Сярэдняя шчыльн. 29 чал. на 1 км2. Цэнтр — г. Ляхавічы. Уключае 124 сельскія нас. пункты, 11 сельсаветаў: Альхоўскі, Востраўскі, Ганчароўскі, Жарабковіцкі, Конькаўскі, Крывошын-скі, Куршынавіцкі, Навасёлкаўскі, На-чаўскі, Падлескі, Свяціцкі. Паўн. частка тэр. раёна размешчана ў ме-жах Баранавіцкай раўніны, Клецкай раўніны і Капыльскай грады, паўд. — у межах Прыпяц-кага Палесся. Паверхня б. ч. тэрыторыі ўзгорыста-раўнінная, плоская, на Пд дзюнна-бугрыстыя ўчасткі. 70% тэрыторыі на выш. 150—180 м, найвыш. пункг 218,5 м (за 2 км на 3 ад в. Канюхі). Карысныя выкапні: торф, мел, гліны, суглінкі, пясчана-жвіровы матэрыял, пясок. Сярэдняя т-ра студз. -6 °C, ліп. 18 °C. Ападкаў 635 мм. Вегетац. перыяд 193 сут. Найб. р. Шчара з прытока-мі Мышанка, Ліпнянка, Ведзьма; на ПдУ верхняе цячэнне р. Бобрык. на ПнУ — р. Нача. Азёры: Выганашчанскае (на мяжы з Івацэвіцкім р-нам), Качайла; вадасховішчы: Шчара, Нетчынскае. Меліярацыйны Свяціц-кі канал. Пераважаюць глебы с.-г. угоддзяў дзярнова-падзолістыя забалочаныя (30,7%), тарфяна-балотныя (20,2%), дзярновыя і дзяр-нова-карбанатныя забалочаныя (15,1%). Пад лесам 37,6% тэр. раёна, з іх 15,6% — штуч-ныя, пераважна хваёвыя насаджэнні. Лясы хваёвыя, чорнаальховыя, яловыя, бярозавыя; трапляюцца дубовыя, грабавыя, ясянёвыя і інш. Найб. лясістасць на Пд раёна. Балоты займаюць каля 46 тыс. га, частка з іх асуша-на. Найб. Выганашчанскае бнюта На Пд раёна частка гідралагічнага заказніка рэсп. значэння Выганашчанскае; заказнікі мясц. значэння: ландшафтна-гідралагічны ў пойме р. Шчара (ад в. Хацяж да в. Дарава) і гід-ралагічны — Ліпск (у пойме р. Шчара). Помнікі прыроды рэсп. значэння: парк «Са-вейкі» (палацава-паркавы ансамбль, 1850, у в. Савейкі), рададэндран жоўты ў Мядзве-дзіцкім лясніцтве. Зона адпачынку «Шчара». Агульная пл. с.-г. угоддзяў 55,7 тыс. га, з іх асушаных 20 тыс. га. На 1.1.1999 у раёне 16 калгасаў, 3 саўгасы, 20 фер- 436 ЛЯХАВІЦКІ мерскіх гаспадарак, эксперым. база, ільнонасенная станцыя. Сельская гас-падарка спецыялізуецца на малочна-мясной жывёлагадоўлі, свінагадоўлі, авечкагадоўлі, конегадоўлі, вытв-сці збожжавых і кармавых культур, лёну, бульбы, насенняводстве лёну-даўгунцу. Прадпрыемствы паліўнай (торфабры-кетны з-д «Ляхавіцкі»), харч., ільняной, буд. матэрыялаў прам-сці; з-д «Мета-лапластмас»; лясгас. Па тэр. раёна пра-ходзяць чыгункі Баранавічы—Лунінец і Баранавічы—Асіповічы, аўтадарогі Брэст—Слуцк, Баранавічы—Ляхавічы— Клецк. У раёне гімназія, 18 сярэдніх, 4 базавыя, 5 пач., маст., 2 муз., спарт. школы, 4 комплексы «Школа-сад», с.-г. тэхнікум, вучэбна-вытв. камбінат, 22 дашкольныя ўстановы, 24 дамы культу-ры, 21 клуб, кінатэатр, 45 б-к, 6 баль-ніц, паліклініка, 5 амбулаторый, 23 фельч.-ак. пункты. Помнікі архітэкту-ры: сядзіба (19 — пач. 20 ст.) у в. Гру-шаўка, Пакроўская царква (1670, пера-будавана ў 1863) у в. Крывошын, Пет-рапаўлаўскі касцёл (1908) у в. Мядзве-дзічы, сядзіба (1810—15) у в. Нача, Святадухаўская царква (2-я пал. 18 ст.) у в. Падлессе, парк (2-я палавіна 18 ст.) у в. Сваятычы; сядзіба і парк (2-я пал. 19 ст.) у в. Ураджайная, сядзіба (19 ст.) у в. Флер’янова. Выдаецца газ. «Ляха-віцкі веснік». Літ.: Памяць: Гіст.-дак. хроніка Ляхавіцка-га р-на. Мн., 1989. Г.С.Смалякоў. ЛЯХ.АВІЦКІ СЕЛЬСКАГАСПАДАРЧЫ ТгЗХНІКУМ Засн. ў 1957 у г. Ляхавічы Брэсцкай вобл. як вет. тэхнікум, з 1969 саўгас-тэхнікум, з 1996 сучасная назва. Спецыяльнасці (1998/99 навуч. г.): аг-раномія, плодаагародніцтва, заатэхнія, ветэрынарыя. Mae вучэбную гаспадар-ку. Прымае асоб з базавай і сярэдняй адукацыяй. Навучанне дзённае. ЛЯХАВІЦКІ СТРОЙ, традыцыйны комплекс бел. нар. адзення цэнтр. Бе-ларусі. Бытаваў у 19 — пач. 20 ст. на Да арі. Ляхавіцкі строй. Касцюм маладой і дружкі. Вёска Вялікае Падлессе Ляхавіцкага раёна. 1920-я г. тэр. Ляхавіцкага р-на Брэсцкай вобл., Нясвіжскага і Клецкага р-наў Мінскай вобл. Аснову летняга жаночага касцюма складалі кашуля, спадніца, фартух, по-яс, гарсэт. Кашулю кроілі з прамымі плечавымі ўстаўкамі, аздаблялі вузкімі паскамі чырвонага натыкання, якія кампанаваліся ў гарыз. шлякі, разме-шчаныя на грудзях, рукавах, плечавых устаўках, адкладным каўняры. У стро-гім арнаменце амаль адсутнічаў рамбіч-ны і раслінны ўзор. Шырокая, кроеная з 4—5 полак шарсцянкі спадніца (выбі-ванка, андарак, плацянковая спадніца) вызначаецца суладдзем сакавітых роз-накаляровых (у вясёлкавай гаме) гарыз. шлякоў, якія чаргаваліся з цёмна-сінім, цёмна-зялёным, бурачковым ці чорным колерамі фону. Прасавалася ў дробныя складкі. Фартух шылі з 2 полак кужалю, аздаблялі, як і кашулю. Аднаполкавы фартух шылі са стракатых тканін. Вузкі пояс, тканы геам. ўзорамі ў чырвона-зялёным каларыце, завязваўся спераду. Гарсэты цёмна-сінія, зялёныя, чорныя ў выглядзе безрукаўкі з баскай-клінкамі ці накшталт кароткага ліфа з адразной баскай на спіне. Галаўныя ўборы — падвічка, намітка ці хустка, аздобленыя букетамі кветак, зеляніны, гірляндачкай (гафрыраванай рознакаляровай папе-рай, сабранай ў веер). Нагрудныя і шыйныя ўпрыгожанні — пацеркі, та-семкі, стужкі, абразкі. Мужчынскае адзенне складалі кашуля навыпуск, по-яс і шарачковыя нагавіцы. Галаўнымі ўборамі былі саламяныя капелюшы, уп-рыгожаныя чырвонымі стужкамі, квет-камі, каласкамі жыта. Верхняе мужчын-скае і жаночае адзенне — сярмяга са складкамі на спіне, кароткая копта з нашыўкамі чорнага аксаміту, блакітны каптан з чырвонымі выкладамі на гру-дзях і рукавах.