КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Тв ' Рус. пер. — Язбр. провзв. М.; Л., 1950; Об нзученнн нсторнн. О том, как пн-сать нсторню. М., 1993. В./.Боўш. МАБЎТУ СЁСЕ СЕКА (Mobutu Sese Seko; поўнае Мабуту Сесе С е -ка Куку Нгбенду Ва За Бан га; да 1972 Мабуту Жазеф Д э з і р э; 14.10.1930, г. Лісала, Дэмакр. Рэспубліка Конга —7.9.1997), дзяржаў-ны і ваен. дзеяч Дэмакр. Рэспублікі Конга (ДРК). Маршал (1982). Скончыў ваен. школу ў г. Лулуабург. 3 1949 у бельг. калан. войсках, з 1956 рэдактар газет «L’Avenir» («Будучыня») і «Actualite africaine» («Афрыканская рэ-чаіснасць»); дзярж. сакратар ва ўрадзе ПЛумумбы, з ліп. 1960 нач. Генштаба. У вер. 1960 скінуў Лумумбу. 3 1961 га-лоўнакамандуючы Кангалезскай нац. арміяй. Пасля перавароту ў ліст. 1965 прэзідэнт ДРК. Адзінай дзярж. ідэалогі-яй абвясціў канцэпцыю «сапраўднага заірскага нацыяналізму»; усталяваў жорсткі аўтарытарны рэжым, які ары-ентаваўся на зах. краіны. У маі 1997 пад націскам узбр. паўстання пакінуў краі-ну. МАБЎТУ-СЕСЕ-СЁКА (Mobutu Sese Seko; да 1973 А л ь б е р т; Albert), возе-ра ва Угандзе і Дэмакр. Рэспубліцы Конга, у бас. р. Ніл. Размешчана ў тэк-танічнай катлавіне на выш. 619 м, у сіс-тэме Зах.-Афр. грабена. Пл. 5,6 тыс. км2, даўж. 160 км, шыр. каля 40 км, глыб. да 58 м. Берагі расчлянёныя, б.ч. МАГАДАНСКАЯ 441 стромкія, дно плоскае. Упадаюць рэкі Семлікі і Вікторыя-Ніл, выцякае р. Альберт-Ніл. Рыбалоўства. Суднаход-ства. Парты: Бутыяба (Уганда), Касеньі (Дэмакр. Рэспубліка Конга). Адкрыта ў 1864 С.У.Бейкерам. Названа ў гонар Мабуту Сесе Сека. МАВЕРАНАХР (араб.. літар. тое, што за ракой), сярэдневяковая назва тэры-торыі па правым беразе р. Амудар’я. З’явілася ў час араб. заваяванняў 7—8 ст. Пазней М. называліся землі паміж рэкамі Сырдар’я і Амудар’я, дзе буй-нейшымі гарадамі былі Бухара, Самар-канд, Худжанд. МАГАДАН, горад у Расіі, цэнтр Мага-данскай вобл., на беразе бухты Нагаева Ахоцкага м. Засн. ў пач. 1930-х г., горад з 1939. 123 тыс. ж. (1997). Марскі порт. Ад М. пачынаецца Калымскі тракт. Аэрапорт. Прам-сць: машынабуд. і ме-талаапр. (вытв-сць і рамонт горнага аб-сталявання, суднарамонт і інш.), харч. (рыбная), лёгкая (швейная ф-ка, гар-барна-абутковы камбінат); вытв-сць буд. матэрыялаў. Паўн.-Усх. комплек-сны НДІ і Ін-т біял. праблем Поўначы Далёкаўсх. навук. цэнтра Pac. АН, НДІ золата і рэдкіх металаў і інш. Пед. ін-т. 2 т-ры. Краязнаўчы музей. У 1930—50 М. быў цэнтрам Упраўлення Паўн.-Усх. папраўча-працоўных лагераў НКУС СССР (гл. ГУЛАГ). МАГАДАНСКАЯ ВбБЛАСЦЬ Разме-шчана на ПнУ Рас. Федэрацыі. Абмы-ваецца Ахоцкім м. Утворана 3.12.1953. Пл. 461,4 тыс. км2. Нас. 258 тыс. чал. (1997), гарадскога 90%. Цэнтр —г. Ма-гадан. П р ы р о д а. Паверхня гарыстая. Цэнтр. ч. займаюць адгор’і Чэрскага хрыбта (выш. да 2586 м), усх. — Ка-лымскае нагор’е (выш. да 1962 м ва Ам-сукчанскім хр.). Карысныя выкапні: зо-лата, волава, вальфрам, ртуць, каменны і буры вугаль. Клімат рэзка кантынен-тальны, суровы. Сярэднія т-ры студз. ад МАГАДАНСКАЯ ВОБЛАСЦЬ Маштаб 1:20 000 000 Эмнско М. Тайганы -60* п<у Пягіна 442 МАГАДХА -19 °C да -23 °C на ўзбярэжжы Ахоцка-га м. і -38 °C ва ўнутр. ч. вобласці, ліп. адпаведна 12 °C і 16 °C. Ападкаў 300— 700 мм за год. Шматгадовая мерзлата. Густая рачная сетка. Гал. рака — Калы-ма. Глебы горна-лясныя падзолістыя. Расліннасць — рэдкастойная лістоўніч-ная тайга. На тэр. вобласці — Магадан-скі запаведнік. Гаспадарка. Асн. галіны прам-сці: горназдабыўная (золата — Сусуманскі і Ягаднінскі горна-абагачальныя камбі-наты, серабро — Дукацкі горна-абага-чальны камбінат, волава, вальфрам, ву-галь — разрэз «Тал-Юрах»), электра-энергетыка (Калымская ГЭС), харч. (рыбная, мясная, малочная), машына-будаванне і металаапрацоўка (вытв-сць і рамонт горнага абсталявання, паліў-най апаратуры, суднарамонт), лёгкая (гар-барна-абутковая, швейная). Вытв-сць буд. матэрыялаў. Спецыфіка сельскай гаспадаркі — развіццё аленегадоўлі, зверагадоўлі і пушнога промыслу. Ма-лочна-мясная жывёлагадоўля, свінага-доўля, птушкагадоўля. Пад с.-г. ўгод-дзямі каля 0,3% тэрыторыі, у т.л. пад ворнымі землямі 24%. Вырошчваюць бульбу, агародніну, кармавыя культуры. Гал. від транспарту — марскі (порт — Магадан) і аўтамабільны. Асн. аўтада-рогі Магадан—Сусуман—Кадыкчан і далей на тэр. Рэспублікі Саха (Якуція) і Калымскі тракт. Суднаходства па р. Ка-лыма. Значная роля паветр. транспарту. Бальнеагразевы курорт Талая. МАГАДХА, гістарычная вобласць і era-pax. дзяржава на ПнУ сучаснай Індыі. Вядома прыкладна з 9—8 ст. да н.э. Сталіцы — гарады Раджагрыха і Пата-ліпутра (з 4 ст. да н.э., сучасная Патна). Паводле будыйскіх крыніц, у 7 ст. да н.э. М. была адной з 16 «вял. дзяржаў» Індыі. У 6—3 ст. да н.э. найб. экана-мічна развіты раён Індыі. Значна па-шырылася пры царах Бімбісары і Аджа-ташатру (6—5 ст. да н.э.). Была ядром імперый Навдаў (4 ст. да н.э.), Маур’яў (4—2 ст. да н.э.), Іўптаў дзяржавы (4— 6 ст. н.э.). Нашчадкі Гуптаў правілі ў М. да пач. 8 ст. У 8—12 ст. у складзе дзяржаў Палау і Сенау. М. — буйней-шы эканам. і культ. цэнтр Стараж. Ін-дыі, з ёю звязаны важныя этапы ў раз-віцці будызму і джайнізму. Да 10 ст. на-зва «М.» выйшла з ужытку. МАГАДЫПІА М у к д ы ш а, горад, сталіца Самалі. Знаходзіцца на ПдУ краіны, на ўзбярэжжы Індыйскага ак. Адм. ц. вобл. Банадыр. 997 тыс. ж. (1997). Вузел аўтадарог. Гал. порт краі-ны. Міжнар. аэрапорт. Найбуйнейшы прамысл. цэнтр краіны (каля 50% агульнай колькасці прадпрыемстваў ап-рацоўчай прам-сці). Прам-сйь: харч., гарбарна-абутковая, метала- ідрэваапр., нафтаперапр., суднабуд. і суднарамонт- ная. Ун-т. Нац. музей. Арх. помнікі 13—19 ст. (мячэці Фахр-ад-дзіна, Абд аль-Азіза, руіны крапасных збудаван-няў). Засн. араб. і перс. купцамі ў 12 ст. У 12—17 ст. цэнтр аднайм. дзяржавы, буйней-шы араб. горад на ўсх. узбярэжжы Афрыкі. Гандлявала па моры з араб. краінамі і Інды-яй, караванным шляхам — з унутр. абласця-мі Афр. Рога, чаканіла ўласную манету. У 1499 горад моцна пацярпеў ад абстрэлу пар-туг. эскадры Васка да Гамы. У канцы 17 ст. далучана да Аманскага султаната, з пач. 19 ст. пад намінальнай уладай Занзібара, з 2-й пал. 19 ст. фактычна пад кантролем самалій-скага султаната Геледы. У 1905—41 адм. цэнтр Італьян. Самалі. У 2-ю сусв. вайну ўзята брыт. войскамі. 3 1950 адм. цэнтр па-дапечнай тэр. Самалі пад кіраваннем Італіі. 3 1960 сталіца незалежнага Самалі. МАГАЗІН (франц. magazin ад араб. схо-вішча, склады), 1) прадпрыемства роз-нічнага гандлю, якое выступае як юрыд. асоба. Падзяляюіша на с п е -цыялізаваныя з абмежаваным асартыментам тавараў (хлебныя, ага-роднінна-садавінныя, малочныя, мэб-левыя, кніжныя, абутковыя, гатовага адзення, гасп. і неспецыяліза-в а н ы я з больш шырокім асартымен-там тавараў. Існуюць мяшаныя прадук-това-прамысл. М. Пашыраны у н і -версальныя М. са спецыялізава-нымі секцыямі, М. самаабслугоўвання, салоны-М., М.-аўтаматы; у гандл. цэн-трах М. знаходзяцца ў адным комплек-се з прадпрыемствамі грамадскага хар-чавання і гандлю. 2) Дылерская кампа-нія, якая займаецца купляй-продажам аблігацый. 3) Будынак, у якім захоўва-ліся грамадскія запасы прадуктаў (збожжа, крупы, мука, соль і інш.) на выпадак дапамогі людзям, якія апыну-ліся ў бядзе. Былі пашыраны ў Літве, Полынчы, Расіі, на Украіне. На Белару-сі вядомы ў 2-й пал. 18 — пач. 20 ст. Будынак прамавугольны ў плане, звы-чайна з 4—5 уваходамі ў асобныя скла-ды. 3 падоўжнага боку будавалі галерэю на слупах або вял. вынас страхі (в. Ста-робін Слуцкага р-на Мінскай вобл., 1825). Праз тарйы збудавання рабілі скразны праезд і засекі для прадуктаў па абодва яго бакі (в. Касарьгчы Глус-кага р-на Магілёўскай вобл., пач. 19 ст.). Сцены М. ставілі на высокіх мура-ваных фундаментах ці штандарах (в. Вял. Чучавічы Лунінецкага р-на Брэс-цкай вобл., 19 ст.). Паводле тыпавых праектаў дзярж. М. звычайна будавалі ў комплексе з некалькіх будынкаў, абкру-жалі іх равамі, агароджамі, будынкамі для аховы (г. Ваўкавыск, 1851). С.А.Сергачоў (архітэктура). МАГАЗІН, 1) спецыяльнае ўстройства ў агнястрэльнай зброі для размяшчэння патронаў (выстралаў) і паступовага іх перамяшчэння на лінію дасылкі (у прыёмнік) перад падачай у патроннік. М. падзяляюцца паводле месца злучэн-ня са зброяй (падствольныя, прыклада-выя, універсальныя), формы (каробча-тыя, дыскавыя, барабанныя) і парадку размяшчэння ў іх патронаў (аднарод-ныя, мнагарадныя). Выкарыстоўваецца ў аўтам. і неаўтам. стралк. зброі, артыл. узбраенні караблёў і лятальных апара-таў, малакаліберных зенітных аўтам. гарматах. 2) Колькасць мін, якая можа быць размешчана на палубе карабля. «МАГАЗЫН пбЛЬСКІ» («Magazyn polski», «Часопіс польскі»), штоквар-тальны часопіс; орган Саюза палякаў ў Беларусі. Выдаецца з 1992 у Гродне на польск. мове (лісты чытачоў друкуюцца на бел. і рус. мовах). Асвятляе пытанні гіст., культ. развіцця Беларусі, ВКЛ, не-каторыя аспекты міжнац. адносін на тэр. сучаснай Беларусі. Змяшчае матэ-рыялы пра сусветна вядомых дзеячаў навукі, гісторыі Беларусі. Публікуе маст. творы бел. і замежных пісьменні-каў. МАГАЛІСТАН, Магулістан, М a -галістанскае ханства, цюрк-ская дзяржава ў 14—16 ст. на тэр. Ка-захстана, Кыргызстана, Узбекістана і Таджыкістана. Засн. ў 1340-я г. нашчад-кам Чынгісхана Таглук-Цімурам пасля распаду Джагатайскага (Чагатайскага) улуса. Напачатку ўключаў яго ўсх. част-ку (Усх. Туркестан, Сямірэчча і Паўд. Сібір), у 1360—61 да М. далучаны і Ма-веранахр (адпаў пасля смерці Таглук-Цімура ў 1363). Як незалежная дзяржа-ва М. існаваў да 1570-х г. на тэр. Усх. Туркестана. Часам тэрмін «М.» выка-рыстоўваюць для вызначэння Усх. Тур-кестана. МАГАМАЕЎ Абдул Муслім Магамета-віч (18.9.1885, г. Грозны, Чэчня — 28.7.1937), азербайджанскі кампазітар, дырыжор, муз. дзеяч; адзін са ствараль-нікаў нац. муз. т-ра. Засл. дз. маст. Азербайджана (1935). Скончыў Гарый-скую наст. семінарыю (1904). Першы азерб. дырыжор. 3 1911 у опернай трупе У .Гаджыбекава. У 1920—30-я г. заг. ад-дзела мастацтваў Наркамасветы Азер-байджана, кіраўнік муз. рэдакцыі Ба-кінскага радыё, дырэктар і гал. дыры-жор Азерб. т-ра оперы і балета. У кам-пазітарскай творчасці ўвасабляў прынцып узаемадзеяння нар. і класіч-йага муз. мастацтва, выступаў за сінтэз нар.-песеннага матэрыялу і еўрап. муз. форм. Збіраў і запісваў нар. мелодыі, апублікаваў першы зборнік азерб. нар. песень (1927, з Гаджыбекавым). Сярод твораў: оперы «Шах Ісмаіл» (1916; паст. 1919, 1924, 1947), «Нэргіз» (паст. 1935); сімф. п’есы на сучасную тэматыку, у т.л. «Танец вызваленай азербайджанкі», «На палях Азербайджана»; фантазія «Дэрвіш»; масавыя песні; музыка да драм. спектакляў і кінафільмаў.