КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
448 магілёў /осіфаўскім саборам у цэнтры, манум. брамай і будынкам манежа. Арх.-маст. аблічча цэнтр. ч. горада ў 18—19 ст. вызначалі культавыя, жылыя і адм. бу-дынкі: Магілёўскі Спаскі манастыр, Ма-гілёўскай духоўнай семінарыі будынкі, Магілёўскі архіепіскапскі палац, Магілёў-скі архірэйскі палац, Магілёўскі касцёл кармелітаў, касцёл і кляштар бернар-дзінцаў, будынак мужчынскай гімназіі, 2-павярховыя жылыя дамы. Пры ўездзе ў горад на месцы драўляных пабудава-ны мураваныя брамы. На планіровач-ную структуру М. канца 19 — пач. 20 ст. значна паўплывала буд-ва чыгункі (1902). У паўн. ч. горада ўтворана Пры-вакзальная пл. з кампазіцыйным цэн-трам — будынкам Магілёўскага чыгу-начнага вакзала. Пасля ўзвядзення бу-дынка абл. драм. т-ра сфарміравалася Тэатральная пл. Тэр. горада значна па-шыралася, забудоўваліся прадмесці Шклоўскае, Быхаўскае, Віленскае, Ка-рабанаўскае, Лупалаўскае; на правым беразе р. Дняпро створана Магілёўская сядзіба «Піпенберг». Мураваныя жылыя і грамадскія будынкі размяшчаліся пера-важна ў цэнтры горада. У гэты час узве-дзены: Магілёўскага банка будынак, Ма-гілёўскага губернскага праўлення буды-нак, Магілёўскага дваранскага сходу будынак, Магілёўскага жаночага епархі-яльнага вучылішча будынак, Магілёўскага крэдытнага таварыства будынак, Магі-лёўскага настаўніцкага інстытута буды-нак, Магілёўскія Барысаглебскія цэрквы, Магілёўскага пазямельна-сялянскага бан-ка будынак, будынкі рэальнага вучылі-шча і жаночай гімназіі. У 1-й пал. 20 ст. ў М. рэканструявалі-ся старыя і будаваліся новыя прадпры-емствы, вялося масавае жыллёвае і гра-мадскае буд-ва. Пачалася комплексная забудова раёнаў горада. Генплан рэкан-струкцыі М. 1936—39 (ін-т «Белдзярж-праект», арх. Н.Трахтэнберг, М.Андро-саў) у асноўным захоўваў гістарычна складзеную планіроўку. Горад развіваў-ся ў шыротным напрамку. Яго струкгу-ру вызначалі 2 узаемна перпендыкуляр-ныя дыяметры — вул. Першамайская і праспект Міру, на іх скрыжаванні сфарміраваўся новы адм.-грамадскі цэнтр — пл. Леніна. У 1938—40 тут па-будаваны Магілёўскі Дом Саветаў, адм. будынак (цяпер корпус машынабуд. ін-та; арх. П.Абросімаў), 5-павярховыя жылыя дамы, гасцініца «Дняпро» (усіх арх. А.Брэгман і А.Воінаў), кінатэатр «Радзіма» (арх. У.Вараксін) і інш. Пасля Вял. Айч. вайны горад развіваўся па-водле генплана аднаўлення і рэкан-струкцыі 1947—50 («Белдзяржпраект», арх. Андросаў, Г.Парсаданаў). Асн. ўва-га аддавалася забудове цэнтр. вул. Пер-шамайскай з прылеглымі да яе кварта-ламі. 3 1960-х г. М. забудаваўся пера-важна буйнымі масівамі — жылымі ра-ёнамі і мікрараёнамі. Першыя мікрараёны створаны ў зах. ч. горада — Магілёў-2 (з 1962), Мір-1, -2 (з 1964), пазней ва ўсх. напрамку — «Юбілейны» (з 1967, усіх арх. І.Фралоў). Паводле генплана 1969 («Белдзяржпраект», арх. Ю.Глінка, М.Трыгубовіч, М.Семянен-ка) горад развіваўся пераважна ва ўсх. і паўд. напрамках. У паўд. ч. сфарміра-валіся новыя жылыя раёны — Задняп-роўскі, пазней па пр. Дзімітрова. Інтэн-сіўна ' забудоўваюцца праспекты Пуш-кінскі, Шміта, Дзімітрава. Для паляп-шэння трансп. сувязі з новымі раёнамі ўзведзены 3 масты цераз р. Дняпро. У цэнтр. ч. горада паводле праекта рэкан-струкцыі вул. Першамайскай (1974, арх. Фралоў) узведзены першыя 3 буйна-маштабныя жылыя дамы з комплексам прадпрыемстваў быт. абслугоўвання (арх. Фралоў, Р.Борахаў, Я.Бранцаў, Ю.Іўжанка), будынкі б. абкома КПБ (цяпер Дом юстыцыі, арх. А.Кучарэнка, Ю.Шпіт), дыягнастычнага цэнтра (арх. К. і Г.Аляксеевы), у інш. ч. горада — гасцініцы «Магілёў» (арх. В.Астаповіч, Г.Бенядзіктаў, АЛукомская) і «Турыст» (арх. Борахаў, А.Валовіч), Палац піяне-раў і школьнікаў (арх. Семяненка, А.Мельнікаў), Палац культуры камбіна-та «Хімвалакно» (арх. Я.Смальгоўскі, ВЛадыгіна, Астаповіч), карпусы ін-таў педагагічнага (арх. Фралоў, Кучарэнка, Г.Аляксеева), машынабуд. (В.Шаўчэн-ка, Кучарэнка, А.Юрын) і тэхналагічна-га (Ю.Павалій, У.Начараў, С.Сень), на-вукова-тэхн. аб’яднання (цяпер тэхна-парк, арх.В.Кільчыцкі), абл. статыстыч-нага ўпраўлення, вяслярнай базы (арх. І.Голубева), будынкі кінатэатраў «Кас-трычнік» (арх. Кучарэнка) і «Ветразь» (арх. Г.Бранцаў, С.Варанец), дзіцячай бальніцы і радзільнага дома (арх. Юрын), аблсаўпрофа (арх. І.Магазінер), цэнтр. райвыканкома і філіяла Белаг-рапрамбанка (арх. Кучарэнка), аэрапорт (арх. М. і А.Семяненкі), дамы дзіцяці (арх. У.Свінарэнка), друку (арх. А.Ша-рапава) і інш. Паводле карэкціроўкі генплана 1969 (1981, БелНДІПгорадабу-даўніцтва, арх. Глінка, А.Горб, М.Мыз-нікаў) горад развіваўся ў паўн.-ўсх. нап-рамку, ствараўся агульнагар. цэнтр уз-доўж праспекта Міру і р. Дубравенка. Паводле праекта дэталёвай планіроўкі 1988 (БелНДІПгорадабудаўнііггва) пра-дугледжана далейшая рэканструкцыя забудовы цэнтра горада. У розных раё-нах М. пабудавана шмат жылых дамоў паводле індывід. праектаў. Створаны дзіцячы парк, лесапаркі Любужскі і Пя-чэрскі са штучным возерам. 3 1993 ін-там «БелНДІПгорадабудаўніцтва» (пры ўдзеле ін-та «Магілёўтрамадзян-праект») вядзецйа распрацоўка новага генплана. У М. брацкія магілы: сав. воінаў; апалчэнцаў; сав. воінаў і падпольшчы-ка; лётчыкаў, чырвонаармейцаў; магіла ахвяр фашызму. Узведзены мемар. ком-плексы «Змагарам за Савецкую ўладу» (1982, скульпт. Л.Гумілеўскі, арх. К.Аляксееў, А.Іваноў), на месйы лагера смерці (1948, 1984). Помнікі А.С.Пуш-кіну, М.Горкаму, Герою Сав. Саюза І.СДазарэнку, землякам, надмагільны помнік А.В.Пысіну, бюсты двойчы Ге-роя Сав. Саюза І.І.Гусакоўскага, маста-коў В.Бялыніцкага-Бірулі, П.Маслені-кава і інш. Друк, радыё, тэлебачанне. У 1616—1773 у М. існавала Магілёўская брац-кая друкарня, якая выпускала л-ру на бел., грэч., лац. і польск. мовах. Царк. і свецкую л-ру на бел. і польск. мовах з 1676 выдавала брацкая друкарня пры Богаяўленскім манас-тыры. 3 1774 дзейнічала кансісторская дру-карня (гл. Магілёўская друкарня), у якой вы-карыстоўваўся грамадз. шрыфт. Сярод шматлікіх выданняў яна друкавала і даведач-ную л-ру: «Каляндар беларускіх намесніцтваў на 1783 г.» (1782), «Беларускі каляндар на ...» (1784—95), царк. календары. У 1833—1917 пры губ. праўленні працавала Магілёўская губ. друкарня, якая акрамя афіц. матэрыялаў і л-ры свецкага характару з 1838 друкавала газ. »Могйлевскйе губернскйе ведомостй», штогоднія даведнікі «Памятныя кніжкі Магі-лёўскай губерні» (1861—1916), «Агляд Магі-лёўскай губерні» (1879—1915) і інш. У 2-й пал. 19 ст. ў М. пачалі стварацца прыват-ныя друкарні. У 1883—1917 выдаваліся час. • Могйлевскйе епархйальные ведомостй» з да-даткам «Воскресенье» (у 1991 адноўлена). У пач. 20 ст. ў М. дзейнічала друкарня Магі-лёўскай арг-цыі РСДРП. Перыяд. выданняў значна пабольшала, выходзілі таксама працы, справаздачы, даклады і інш., што мелі пра-цяг. Газ. «Могнлевскме губернскяе ведомос-™» мела дадаткі «Сельскохозяйственный лнс-ток» (у 1901 — 9 нумароў) і <Могнлевскнй лнсток сельского хозяйства н охоты» (1902— 05). Акрамя афіцыйных, выдаваліся розных кірункаў ірамадска-паліт. і літ. газеты: што-дзённая левакадэцкая «Могнлевскйй голос» (1906), праваакцябрысцкая чМогйлевскйй вес-тнйк» (1906—17) з дадаткамі—час. «Вест-ннк земского хозяйства Могнлевской губер-ннн» (1907—08) і «Лнсток Коммерческого отдела Могнлевского обшества сельского хо-зяйства» (1908—09); «Могмлевскнй курьер» (1911). Губернская земская ўправа выдавала штодзённыя газеты: у 1910 «Могнлевскую земскую неделю», у 1917 «Могнлевскую жнзнь», у 1914—17 «Вестннк Могнлевского земства». У 1910—II выходзіў пед. час. *Бе-іюрусскйй учйтельскйй вестнйк». У 1-ю сусв. вайну, калі ў М. размяшчалася Стаўка Вярх. галоўнакамандуючага, выходзілі перыяд. вы-данні рознай арыентацыі: для распаўсю-джвання ў арм. часцях «Наш вестннк» (1915—17) з ілюстраваным дадаткам, т.зв. беспарт. сацыяліст. орган «Свобода, равен-ство н братство», газ. «Жнвое слово», органы Стаўкі Часовага ўрада «Вестннк главного ко-ммтета союза офнцсров армнн н флота» і «Бюллетень цггаба Верховного главнокоман-дуюшего» (усе 1917). У час акупацыі М. герм. войскамі выходзілі газ. «Труд», якую выдавалі афіцэры белай гвардыі, газ. кадэтаў «Эхо» (абедзве 1918). Ваен.-рэв. к-т пры Стаўцы выдаваў газ. «Революцяонная став-ка» (ліст. 1917 — сак. 1918). Свае грамад-ска-паліт. газеты выпускалі Саветы рабочых, салдацкіх і сял. дэпутатаў: «Молот» (май — вер. 1917), «Нзвестмя Могмлевского Совета рабочмх н солдатскях депутатов» (са студз. 1918, неаднаразова мяняла назву, з 1956 • Магілёўская праўда») У 1919—20-я г. выходзілі насценныя газе-ты РОСТА, газ. «Красноармеец», аднадзёнкі, бюлетэнь «Работнмца н крестьянка». Грамад-ска-паліт. і літ. газ. «Соха н молот» (1919— 24) выпускала штотыднёвы лісток «Красная молодежь» (1920—21) і «Професснональ-ный двухнедельннк» (1921). На прадпрыем-ствах горада пачалі выпускаць шматтыраж-ныя газеты. У 1931 пачала выходзіць газ. «За камуністычную працу» (мяняла назвы, суча- магілёў 449 сная «Прьшняпроўская ніва»), У пач. Вял. Айч. вайны ў М. друкавалася рэсп. газ. «Звязда». У часы ням.-фаш. акупацыі магі-лёўская падп. арг-цыя «Камітэт садзеяння Чырв. Арміі» выпускала малафарматную газ. «За Роднну» (з 1942, з восені 1942 — «За Со-ветскую Родану»). Выходзяць газеты: абл. «Магілёўская праў-да» на бел. і рус. мовах) з дадаткам газ. ♦Днепровская неделя», «Магілёўскія ведамас-ці» (з 1990, на бел. і рус. мовах), раённая «Прыдняпроўская ніва» (на бел. і рус. мо-вах), гар. «Вечерннй Могмлев» (з 1993) з дадаткам, «Веснік Магілёва» (з 1990) з да-даткам, «Толока» (з 1990) з дадаткамі, «Зямля і людзі» (з 1992, на бел. і рус. мо-вах), «Воскресная газета», «Тыднёвік Магі-лёўскі* (абедзве з 1996); «Могнлевскне епар-хнальные ведомостн» і інш. Дзейнічае абл. apr-цыя Бел. саюза журналістаў. Радыёвяшчанне з 1918, пастаяннае з 1944. Тэлебачанне з 1964, працуюць абл. студыя «Магілёў-1» і гар. канал «Магілёў-2». Літаратурнае жыццё. У 17 ст. ў М. пэўны час працаваў паэт і фі-лосаф А. (Ян) Белабоцкі (Белаблоцкі). Гісторыі горада прысвечана Магілёўская хроніка, створаная ў канцы 17 — пач. 18 ст. У 1799 на Магілёўшчыне пабываў рус. паэт Г.Дзяржавін. У М. спыняўся А.Пушкін (1820, 1824), праз яго праяз-джалі М.Гогаль (1828) і Т.Шаўчэнка (1843, 1847). Пра М. і інш. бел. гарады пісаў у «Паходных запісках рускага афі-цэра» (1820) ІЛажэчнікаў. У 1818 тут выйшаў падрыхтаваны пісьменнікам і педагогам Ф.Орля-Ашменцам першы на Беларусі час. «Отечественный па-мятнмк». У М. нарадзіўся фалькларыст і этнограф П.В.Шэйн. У яго зборніках, асабліва ў «Матэрыялах для вывучэння побыту і мовы рускага насельніцтва Паўночна-Заходняга краю» (т. 1—3, 1887—1902) шырока прадстаўлены бел. матэрыял, у т.л. запісы, зробленыя ў М. і на Магілёўшчыне. У 1853 у Пецярбур-гу выдадзены зб. «Народныя беларускія песні», запісаныя на Магілёўшчыне ўраджэнкаю горада К.І.Паўлоўскай (Кігн). У 1859 С.С.Акрэйц, які працаваў у М., намераваўся выдаць тут час. «Бе-лорусскяй вестнмк» (праект складзену і ўхвалены рэдакцыяй час. «Современ-нмк»), але яго задума не здзейснена. У 1860-я г. ў М. паявіліся літ. творы на бел. мове (гутаркі Ф.Блуса, брашура «Бяседа старога вольніка з новымі пра іхняе дзела», 1861, мяркуемы аўтар А.Кісель). У 1900 выйшаў зб. бел. тво-раў «Тарас на Парнасе і іншыя беларус-кія вершы» (2-е вьш. ў 1902 акрамя гэ-тай паэмы ўключала вершы Ф.Багушэ-віча, В.І.Дуніна-Марцінкевіча і інш.). У 1896—1906 у М. працаваў бел. этно-граф, фалькларыст і археолаг Е.Р.Рама-наў. У пач. 20 ст. ў Магілёўскай гімназіі вучыўся бел. пісьменнік М.Грамыка, у духоўнай семінарыі — М.Зарэцкі (з 1919 настаўнічаў на Магілёўшчыне, у 1920 працаваў у М. заг. валаснога аддзе-ла работнікаў асветы), В.Шашалевіч, К.Мрый. У 1909—10 у гарбарных май-стэрнях М. працаваў Ц.Гартны, пісаў тут вершы, пасылаў карэспандэнцыі ў газ. «Наша ніва»; у М. прайшлі і апош-нія яго дні. М. увайшоў у бел. л-ру дзя-