КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Т.І.Чарняўская.
МАГІЛЁЎСКАЯ АБЛАСНАЯ ФІЛАР-МбНІЯ. Створана ў 1990 у Магілёве пры Упраўленні культуры аблвыканко-ма на базе гастрольна-канцэртнага ад-дзялення Белдзяржфілармоніі. У яе складзе (1999): мужчынскі камерны хор «Унія» (маст. кіраўнік і дырыжор К.На-
Лркестр народных інсірументаў Магілёўскай абласной філармоніі.
саеў), аркестр нар. інструментаў (маст. кіраўнік і гал. дырыжор Л.іваноў), ка-мерны інстр. ансамбль «Барыня», шоу-балет, гурты — вак.-інстр. «03», сямей-ны нар. спеваў «Весялуха», эстр.-цыр-кавыя «Казіно смеху» і «М+М», «Цырк на сцэне» і інш.; сярод артыстаў — спявачкі І.Абалян, А.Мацярынка, Н.Шарубіна, флейтыст У.Буры, ілюзія-ніст С.Фельдман. У філармоніі пачынаў творчую дзейнасць А.Цівуноў, у яе сту-дыі па падрыхтоўцы маладых артыстаў вучыліся спевакі С.Франкоўскі, А.Кава-леўскі. Вядзе актыўную дзейнасць па арганізацыі і правядзенні муз. фестыва-ляў і конкурсаў, свят горада, у т.л. між-нар. фестывалю «Залаты шлягер» (з 1995), «Фестывалю харавой музыкі» (1991), міжнар. эстр. імпрэзы «Беларусь збірае сяброў» (1993), эстр. фэсту «Рэха «Славянскага кірмашу» (1994), «Магі-лёўскай музычнай вясны» (1995), «Ка-ляднага фестывалю» і IV Сусв. кангрэса цымбалістаў (1997), Міжнар. пленэраў па жывапісе імя В.К.Бялыніцкага-Біру-лі (у святкаванні 125-годдзя з дня яго
нараджэння ўдзельнічалі камерныя ар-кестры «Віртуозы Масквы» і «Вівальдзі-аркестр» пад кіраўніцтвам С.Бязрод-най), удзельнічае ў фестывалі «Безарус-кая музычная восень», у працы міжнар. дабрачыннага Фонду У.Співакова. 3 1997 прадстаўніцтва філармоніі працуе ў Мінску. Дырэктар і маст. кіраўнік фі-лармоніі У.Браілоўскі.
МАПЛЁЎСКАЯ АКРЎГА, адм.-тэр. адзінка ў БССР у 1924—30. Утворана 17.7.1924. Цэнтр — г. Магілёў. Пл. 11 602 км2 (1926), нас. 512,7 тыс. чал. (1924). Уключала 10 раёнаў (Быхаўскі, Бялыніцкі, Журавіцкі, Кармянскі, Лу-палаўскі, Магілёўскі, Прапойскі, Чавус-кі, Чачэвіцкі, Шклоўскі), 4 гарады (Стары Быхаў, Магілёў, Чавусы, Шклоў), 3 мястэчкі (Бялынічы, Карма, Прапойск), 161 сельсавет. У сувязі са скасаваннем Капінінскай акр. 9.6.1927 у М.а. перададзены Бялынкавіцкі, Кас-цюковіцкі, Клімавіцкі, Краснапольскі, Крычаўскі, Мілаславіцкі, Хоцімскі, Чэ-рыкаўскі р-ны. 4.8.1927 скасаваны Бя-
лынкавіцкі р-н (яго тэр. далучана да Касцюковіцкага р-на) і Мілаславіцкі р-н (яго тэр. далучана да Клімавіцкага
МАГІЛЁЎСКАЯ АПЕРАЦЫЯ 23-28 чэрвеня 1944 г. ——-—. Лінія фронту да зыходу 22 чэрвеня Напрамкі ўдараў злучэнняў савецкіх войск: -^—^*^ агульнавайсновых ^^^^g танкавых агульнавайсковых і танна- ^cSgSi вых пры сумесных дзеян- t { , Удар авіяцыі Становішча савецніх войск — — да зыходу 25 чэрвеня . .а^ і. мецна-фашысцкіх войск Вузел абароны нямецна- \ / фашысцкіх войск Даты вызвалення насе- 28.6 лЬных пунктаў . . Лінія фронту да зыходу — ■ ■ 28 чэрвеня
\pAPM .МЭНТР"\^* \ 6 П^ Бялынічы'^^*”^1. ^Беразіно 28,буУ^?. ^Ш Гарадзішчаа^^ / A Слаумрад^^ Чыгірынка& Сялец-Халапееў \ Ь /Г Z< 1- Ы. БЕЛАРУСКІ ФР0НТ. 6.16 ПА
р-на). Акруговая газ. «Магілёўскі селя-нін». На 1.1.1930 у М.а. 16 раёнаў, 6 га-радоў, 7 мястэчак, 259 сельсаветаў, у т.л. 3 польскія і 2 латышскія нацыя-нальныя. 26.7.1930 М.а. скасавана.
І.А.Пушкін.
МАГІЛЁЎСКАЯ АПЕРАЦЫЯ 1944, наступальная аперацыя войск 2-га Бел. фронту (ген.-палк. Г.Ф.Захараў) 23—28 чэрв.; састаўная частка Быарускай апе-рацыі 1944 у Вял. Айч. вайну. Удзельні-чалі 33-я, 49-я, 50-я, а таксама 4-я па-ветр. арміі, якім процістаялі 8 пяхотных і 2 матарызаваныя дывізіі 4-й арміі ням. групы армій «Цэнтр», што займалі эша-ланіраваную (на глыбіню 60 км) абаро-ну. Згодна з планам Бел. аперацыі пе-рад войскамі 2-га Бел. фронту стаяла задача: ва ўзаемадзеянні з войскамі ле-вага крыла 3-га і правага крыла 1-га Бел. франтоў разграміць магілёўскую групу праціўніка, вызваліць Магілёў і выйсці на р. Бярэзіна. Партызанам да-ручылі разбураць камунікацыі ворага і садзейнічаць сав. войскам у фарсіра-ванні водных перашкод. На гал. нап-рамку наступлення 49-й арміі была сканцэнтравана большая частка сіл і сродкаў, якія пераўзыходзілі праціўніка па пяхоце больш як у 2 разы, па арты-лерыі — у 4 разы, танках — у 1,5 раза. Напярэдадні аперацыі часці авіяцыі да-лёкага дзеяння і бамбардзіроўшчыкі фронту нанеслі ўдар па аэрадромах, вузлах абароны і артыл. пазіцыях пра-ціўніка. У ходзе аперацыі вызвалены 25 чэрв. Чавусы, 26 чэрв. Горкі, 27 чэрв. Копысь і Шклоў, 28 чэрв. Магілёў і Быхаў. Пасля фарсіравання Дняпра і авалодання Магілёвам войскі фронту выйшлі ў міжрэчча Друці і Дняпра, паг-лыбіліся ў абарону праціўніка да 90 км. Яны скавалі на сваім напрамку знач-ныя сілы ворага, пазбавілі яго магчы-
масці ажыццявіць манеўр рэзервамі ў палосах наступлення 1-га і 3-га Бел. франтоў (гл. Бабруйская аперацыя 1944 і Віцебска-Аршанская аперацыя 1944), ар-
МАГІЛЁЎСКАЯ 455
ганізаванага адыходу за Бярэзіну, што пазней садзейнічала акружэнню і зні-шчэнню групоўкі праціўніка ў раёне на У ад Мінска. 21 вайск. злучэнне і часць атрымалі ганаровыя найменні «Магілёў-скіх», 32 — «Верхнедняпроўскіх».
У. І.Лемяшонак.
МАГІЛЁЎСКАЯ БЕЛАРЎСКАЯ РАДА, гл. Беларускі нацыянальны камітэт у Магілёве.
МАГІЛЁЎСКАЯ БРАЦКАЯ ДРУ-КАРНЯ. Дзейнічала ў 1616—1773 (з пе-рапынкамі) у Магілёве. У 1616 выдадзе-ны «Служэбнік» (2-е выд. 1617), у 1619 — «Евангелле вучыцельнае» Кі-рылы Транквіліёна Стаўравецкага. Пас-ля гэтага на нейкі час друкарня спыніла дзейнасць. 19.3.1633 кароль Уладзіслаў IV даў Магілёўскаму правасл. брацтву прывілей на права адкрыцця друкарні і выданне вучэбных і інш. кніг на «рус-кай» (старабел. і царк.-слав.), грэчас-кай, лац. і польск. мовах. У 1636—38 гэта права брацтва, верагодна, перадала Спірыдону Собалю, які ў 1636 выдаў
«Буквар языка славенска». У 1676 брац-тва атрымала ад караля Яна III Сабес-кага прывілей на адкрыццё друкарні пры Богаяўленскім манастыры і выдан-не кніг на «рускай» і польск. мовах. У 1680 друкарню ўзначаліў Максім Ва-шчанка, які ў 1698 атрымаў на яе пры-вілей без дазволу брантва і стаў выда-ваць кнігі ад свайго імя. У 1701 брацтва дамаглося пацвярджэння свайго раней-шага прывілея на друкарню. У розны час у друкарні працавалі друкары і гра-вёры: Васіль Вашчанка (сын Максіма), Фёдар Ангілейка, Афанасій П. (Пігарэ-віч ?), М.Антушкевіч. У канцы 17—18 ст. ў друкарні выдаваліся царк., навуч., палемічныя кнігі: «Псалтыр» (1693), «Акафісты і каноны» (1693), «Малітва-слоў» (1695), «Дыоптра» (1698), «Перла мнагацэннае» (1699), «Неба новае» (1699), «Трыфалагіён» (1754), «Часа-слоў» (1762) і інш. У апошнія гады дзейнасці друкарня перавыдавала раней надрукаваныя кнігі.
Літ.: Ж у д р о Ф. Нсторня Могнлевского Богоявленского братства. Могнлев. 1890;
П і ч э т а У.І. Друк на Беларусі ў XVI і XVII стст. // Чатырохсотлецце беларускага друку. Мн„ 1926. /А.Пушкін. МАГІЛЁЎСКАЯ ВОБЛАСЦЬ, адм.-тэр адзінка Рэспублікі Беларусь. Размешча-на на У Беларусі, каля граніцы з Расі-яй. Утворана 15.1.1938. Пл. 29 тыс. км2. Нас. 1241,3 тыс. чал. (1998). Цэнтр —г. Магілёў. У вобласці 21 раён: Асіповіцкі, Бабруйскі, Быхаўскі, Бялыніцкі, Глускі, Горацкі, Дрыбінскі, Касцюковіцкі, Кі-раўскі, Клімавіцкі, Клічаўскі, Красна-польскі, Крутлянскі, Крычаўскі, Магі-лёўскі, Мсціслаўскі, Слаўгарадскі, Хо-цімскі, Чавускі, Чэрыкаўскі, Шклоўскі (гл. адпаведныя артыкулы), 14 гарадоў, у т.л. 4 абласнога падпарадкавання — Магілёў, Асіповічы, Бабруйск, Горкі, 11 гар. пасёлкаў, 196 сельсаветаў, 3247 сельскіх населеных пунктаў.
Прырода. Паверхня вобласці пера-важна раўнінная. Усх. ч. займае Аршан-ска-Магілёўская раўніна, зах. — Цэн-
МАГІЛЁЎСКАЯ
456 МАГІЛЁЎСКАЯ
тральнабярэзінская раўніна. На ПнЗ — частка Аршанскага ўзвышша, на ПнУ — Горацка-Мсціслаўская ўзвышаная раўніна і частка Смаленскага ўзвышша, дзе зна-ходзііша найвышэйшы пункт воблас-ці — 239 м. Пераважаюць вышыні 150—200 м, найб. нізкая адзнака М.в. 126 м (урэз р. Сож, ніжэй в. Гайшын Слаўгарадскага р-на). Карысныя вы-капні: цэментны мел і мергель (каля 75% агульнарэспубліканскіх запасаў цэм. сыравіны, Камунарскае, Сожскае, Каменкаўскае, Варонькаўскае радові-шчы), фасфарыты, мел (найб. паклады ў Краснапольскім, Касцюковіцкім, Клі-мавіцкім, Крычаўскім і Чэрыкаўскім р-нах), гліна і цагельныя суглінкі, пяс-чана-жвіровы матэрыял, буд. і сілікат-ныя пяскі, трэпел, торф, сапрапелі і інш. Клімат умерана-кантынентальны. Зіма мяккая, лета цёплае. Сярэдняме-сячная т-ра паветра ў студз. ад -8,2 °C на ПнУ да -6,5 °C на ПдЗ, у ліп. ад 17,8 °C на ПнУ да 18,7 °C на ПдЗ. Вегетац. перыяд 183—194 дні. Гадавая колькасць ападкаў 575—675 мм. 70% ападкаў бы-вае ў цёплую палавіну года (крас.— кастр.). Тэрыторыя М.в. адносіцца да бас. Дняпра, які перасякае вобласць з Пн на Пд. Найб. яго прытокі Лахва, Друць, Бярэзіна (справа), Сож (злева). Найб. прытокі Бярэзіны — Свіслач, Ольса, Ала; Друці — Аслік, Вабіч, Грэ-за; Сажа — Лабжанка, Волчас, Проня з Басяй і Растой, Бесядзь з Суравам і Жадунькай; на ПдЗ працякае р. Пціч (прыток Прыпяці). Азёр мала, яны не-вялікія. Глебы сельгасугоддзяў пераваж-на дзярнова-падзолістыя (53,5%), дзяр-нова-падзолістыя забалочаныя (23,7%), тарфяна-балотныя (8,3%), поймавыя і інш. Паводле мех. складу пераважаюць сугліністыя (45,9%) і супясчаныя (38,7%) глебы. Асушаныя землі займа-юць каля 15% сельгасугоддзяў, найб. у Быхаўскім, Бабруйскім, Глускім, Асіпо-віцкім і Горацкім р-нах. Пад лесам каля 34% тэр. вобласці. На хваёвыя лясы прыпадае 54,9%, яловыя і бярозавыя па 15,1, альховыя 5,6, дубовыя 5,4%. Найб. лясістасць на ПдЗ вобласці, у асобных раёнах больш за 50%. Пад лугамі 17,6%, каля палавіны іх нізінныя. Балоты пе-раважна нізінныя. займаюць каля 7,7% тэр. вобласці, большасць іх асушана. На тэр. вобласці гідралагічныя заказнікі рэсп. значэння Заазер’е і Астравы Дуле-бы, 72 заказнікі мясц. значэння. У вы-ніку катастрофы на Чарнобыльскай АЭС 33,3% тэр. вобласці забруджана радыенуклідамі з працяглымі тэрмінамі распаду, у т.л. зона са шчыльнасцю за-бруджвання па цэзіі-137 больш як 5 Кі/км2 займае 11,7% тэр. вобласці. Найб. забруджана радыенуклідамі тэр. Краснапольскага, Чэрыкаўскага, Кас-цюковіцкага і Слаўгарадскага р-наў.