КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Населыгіцтва. Асн. насельніцтва бела-русы (84,3%), жывуць таксама рускія (11,1%), украінцы (1,9%) і інш. Гарад-скога насельніцтва 70,4% (1998). Сярэд-няя шчыльн. 42,8 чал. на 1 км2, сель-скага насельніцтва 12,7 чал. на 1 км2. Найб. гарады (тыс. чал., 1998): Магілёў (369), Бабруйск (227), Асіповічы (33,8), Горкі (33,5). Колькасць насельніцтва мае тэндэнцыю да памяншэння (з 1992 смяротнасць насельнііггва перавышае нараджальнасць), павялічваецца доля асоб, старэйшых за працаздольны ўзрост. 3 1986 насельніцтва ў Красна-польскім, Касцюковіцкім, Слаўгарад-скім і Чэрыкаўскім р-нах (найб. пацяр-пелі ад катастрофы на Чарнобыльскай АЭС) паменшылася на 40—50%. Гасоадарка. Прамысловасць пераважае ў гасп. комплексе. У ёй заня-та 29,4% працуючых. За 1991—97 аб’ём прамысл. прадукцыі знізіўся на 25%, вял. спад адбыўся ў чорнай металургіі (на 69%), прам-сці буд. матэрыялаў (на 48%). Вобласць спецыялізуецца на вытв-сці прадукцыі хім. і нафтахім., маш.-буд., дрэваапр., буд. матэрыялаў, лёгкай і харчовай прам-сці. Вядучае месца (1997) належыць хім. і нафтахім. прадукныі (28,7%), машынабудаванню і металаапрацоўцы (14,0%), лёгкай (10,1%) і харч. прам-сці. У 1996 у М.в. атрымана (у % да рэсп. вытв-сці): шын аўтамаб. і для с.-г. машын — 100, хім. валокнаў і нітак — 55, сінт. смал і пластмас — 40,6, электрарухавікоў пе-раменнага току — 59,6, магнітафо-наў — 77, ліфгаў — 100, драўнянава-лакністых пліт — 33,8, фанеры — 22, кардону — 27,6, цэменту — 43, шаўко-вых тканін — 39, цюлегардзінных вы-рабаў — 100, гумавага абутку — 48,7, безалкагольных напіткаў — 28, масла жывёльнага — 15,2. Асн. прамысл. па-тэнцыял сканцэнтраваны ў Магілёве і Бабруйску; значныя прамысл. цэн-тры — Асіповічы, Крычаў, Шклоў, Быхаў, Касцюковічы. Прадпрыемствы хім. прам-сці размешчаны пераважна ў Магілёве (аб’яднанне «Хімвалакно», якое выпускае поліэфірныя і віскозныя валокны і ніткі, прадукцьпо аргсінтэзу, розныя тавары нар. ўжытку; рэгенерат-ны з-д, хімкамбінат «Зара» і інш.), Баб-руйску (шынны камбінат, вытв-сць гу-мава-тэхн. вырабаў, гідролізная вытв-сць) і Крычаве (вытв-сць гумавага абугку, гумава-тэхн. вырабаў). Машынабуда-ванне сканцэнтравана ў Магілёве (аўта-мабільны з-д, выпускае самазвалы, пад-земныя аўтапаязды, скрэперы, бульдо-зеры, пагрузчыкі і інш.; «Магілёўтранс-маш» па вытв-сці аўтамаб. прычэпаў, гідраўлічных кранаў, рэфрыжэратараў і інш.; ліфтабудаўнічы з-д; аб’яднанне «Тэхнапрылада»; з-ды «Строммашына» і «Электрарухавік» і інш.), у Бабруйску (вытв-сць цэнтрабежных помпаў, вымя-ральных прылад, машын для ўнясення ўгнаенняў, трактарных дэталей і агрэга-таў і інш.), у Асіповічах (з-д аўтамаб. агрэгатаў). У Магілёве працуе металур-гічны з-д, які выпускае стальныя і чы-гунныя трубы. Самае буйное прадпры- емства дрэваапрацоўкі — фанера-дрэ-ваапр. камбінат у Бабруйску; мэблю ро-бяць у Бабруйску, Магілёве, Быхаве; у ІПклове — папяровая ф-ка «Спартак». Прам-сць буд. матэрыялаў прадстаўлена 2 цэментнымі прадпрыемствамі (у Кры-чаве і Касцюковічах), камбінатамі буд. матэрыялаў, сілікатных вырабаў, з-дамі зборных жалезабетонных вырабаў (пе-раважна Магілёў і Бабруйск), кардонна-руберойдным (Асіповічы), цагельнымі. Развітая лёгкая прам-сць уключае швейныя, трыкат., абутковыя, маст. вы-рабаў прадпрыемствы. У Магілёве буй-ныя прадпрыемствы «Магатэкс» (шаў-ковыя тканіны і вырабы з іх), «Стужка» (стужкаткацкія і гардзінныя вырабы), ф-ка галаўных убораў, у Бабруйску — гарбарны з-д, футравая, валюшна-лям-цавая, люстраная ф-кі. На тэр. вобласці 10 ільнозаводаў. Харч. прам-сць прад-стаўлена кандытарскай ф-кай «Чырво-ны харчавік», маслабойным з-дам (Баб-руйск), мясакамбінатамі (Магілёў, Баб-руйск), 20 заводамі па перапрацоўцы малака, кансервава-агароднінасушыль-ным камбінатам (Быхаў) і інш. Сельская гаспадарка большасці раёнаў спецыялізуецца на малочна-мясной жывёлагадоўлі, свіна-гадоўлі, бульбаводстве ў спалучэнні з ільнаводствам. Усюды пашыраны пасе-вы збожжавых (жыта, ячмень, авёс, пшаніца), кармавых культур, бульбы. У прыгарадных зонах гарадоў развіта ага-родніцтва і садоўніцтва. Сельгасугоддзі займаюць 51,2% тэрыторыі, ворныя землі — 35,5% (1997). За 1986—91 з сельгасабароту выведзена 47 тыс. га Т а б л і ц a 1 Пасяўныя плошчы вобласці Плошча (тыс. га) Гады 1990 1997 Уся пасяўная плошча 1008,7 1023,0 Збожжавыя і зернебабо- 415,9 422,3 выя Тэхнічныя культуры 24,2 8,6 у т.л. лён-даўгунец 19,0 6,3 pane 5,2 1,6 Бульба 88,3 87,7 Агародніна 5,0 10,8 Кармавыя культуры 459,2 457,2 Т а б л і ц a 2 Пагалоўе жывёлы і птушкі ў гаспалар-ках Пагалоўе (тыс. галоў) Гады 1991 1998 Буйная рагатая жывёла 955,5 631,8 у т.л. каровы 306,9 250,0 Свінні 664,5 438,1 Авечкі і козы 36,4 20,9 Птушка 6252,7 4956,3 МАГІЛЁЎСКАЯ 457 сельгасугоддзяў, забруджаных радые-нуклідамі. Акрамя таго, на 1.1.1997 доля забруджаных радыенуклідамі зямель у агульнай плошчы сельгасугоддзяў у гра-мадскім сектары складае 29,7%. М.в. дае 16,7% агульнарэсп. вытв-сці збож-жа, 12,8% бульбы, 7,7% ільновалакна, каля 16% мяса (у жывой вазе), 12,6% малака (1997). За 1991—97 вытв-сць ва-лавой прадукцыі сельскай гаспадаркі знізілася на 27,4%, у т.л. прадукцыі жы-вёлагадоўлі — на 33,3%, раслінавод-ства — на 12,7%, у выніку чаго доля жывёлагадоўлі ў валавой прадукцыі сельскай гаспадаркі вобласці панізілася і склала 52,3%, а раслінаводства павялі-чылася да 47,7%. У структуры пасяўных плошчаў пераважаюць збожжавьы і кармавыя культуры (гл. табл. 1). Сярод збожжавых найб. плошчы пад ячменем, жытам, аўсом, пшаніцай, сярод тэхніч-ных — пад ільном-даўгунцом. На 1.1.1998 у М.в. 445 фермерскіх гаспада-рак, яны мелі 14,7 тыс. га сельгасугод-дзяў, у т.л. 12,1 тыс. га ворнай зямлі. У карыстанні грамадзян (разам з фермер-скімі гаспадаркамі) 13,2% сельгасугод-дзяў і 14,7% ворнай зямлі. У 1997 у аса-бістых дапаможных і фермерскіх гаспа-дарках атрымана 85% бульбы, 82% ага-родніны, 94% садавіны і ягад. Развіта таксама жывёлагадоўля малочна-мясно-га кірунку, свінагадоўля, птушкагадоў-ля. У 1990-я г. пагалоўе жывёлы і птуш-кі зніжаецца (гл. табл. 2). Характэрна павелічэнне долі асабістых гаспадарак насельніцтва (разам з фермерскімі) у вытв-сці мяса (з 12,8% у 1990 да 24,7% у 1997) і малака (з 21,5% да 35,7%). Транспарт. Агульная даўж. чыгункі 818 км (1997). Тэр. вобласці перасяка-юць чыгункі: Віцебск—Орша—Магі-лёў—Жлобін, Жлобін—Бабруйск— Мінск, Орша—Крычаў—Унеча, Кры-чаў—Магілёў—Асіповічы, якія звязва-юць вобласць з Расіяй, Украінай, інш. абласцямі рэспублікі. Найважн. чыг. вузлы: Магілёў, Бабруйск, Асіповічы, Крычаў. На долю чыг. транспарту пры-падае 93% грузаабароту (1997). Працяг-ласць аўтамабільных шляхоў агульнага карыстання з цвёрдым пакрыццём 8,02 тыс. км (1997). Асн. магістралі Санкт-Пецярбург—Магілёў—Кіеў, Рослаўль— Бабруйск—Брэст, Магілёў—Беразіно— Мінск, Магілёў—Бабруйск—Мінск. Суднаходства па Дняпры, Бярэзіне, Са-жы (грузаабарот рачнога транспарту складае 0,1% ад агульнага грузаабароту, 1997). Па тэр. вобласці праходзіць наф-таправод Унеча—Полацк. Л.В.Казлоўская. МАГІЛЁЎСКАЯ ВОЛАСЦЬ, Магі-л ё ў с к а е староства, М а г і -лёўская эканомія, буйное дзярж. ўладанне ў 14—18 ст. У 1387— 99 належала каралеве Ядвізе, жонцы Ягайлы. У 15 ст., верагодна, з яе адасо-біўся маёнтак Буйнічы. У 1501—31 М.в. у пажыццёвым уладанні вял. княгіні Алены Іванаўны, пазней — дзярж. ўласнасць. Тэр. М.в. сфарміравалася да 1-й пал. 16 ст., калі да яе далучаны часткі воласці Басея і Мсціслаўскага княства. У сярэдзіне — 2-й пал. 16 ст. звычайна называлася староствам. У 1560 уключала г. Магілёў і больш за 60 сёл. Пасля адм. рэформы 1565—66 у складзе Аршанскага павета. 3 1588 пе-райшла ў разрад эканомій. У канцы 16 ст. імкліва павялічвалася колькасць жы-хароў і паселішчаў. Паводле інвентара 1604, М.в. складалася (апрача Магілёва) з 194 сёл (з іх 28 пустых), падзеленых на 12 войтаўстваў. Першы адміністратар Магілёўскай эканоміі — Л.І.Сапега, у 1736 — 72 М.Пацей. У 1772 М.в. далу-чана да Рас. імперыі (5261 дым, 25 063 душы мужчынскага полу). Значная яе частка раздадзена ў прыватную ўлас-насць набліжаным да Кацярыны II — А.М.Рымскаму-Корсакаву (5829 душ з мяст. Чавусы), А.П.Ярмолаву (4445 душ), В.Я.Чычагову (3997), А.А.Праза-роўскаму (448 душ з мяст. Сухары) і інш. Рэшта захавалася ў якасці дзярж. маёнткаў. В.Л.Насееіч. МАГІЛЁЎСКАЯ ГУБЁРНСКАЯ ДРУ-КАРНЯ Дзейнічала ў 1833—1917 у Ма-гілёве пры губернскім праўленні. У 1846 ёй перададзена абсталяванне кансістор-скай друкарні (гл. Магілёўская друкар-ня). Друкавала газ. «Могйлевскйе губерн-скйе ведомостй», штогадовыя даведнікі «Агляд Магілёўскай губерні» (1879— 1915) і «Памятныя кніжкі Магілёўскай губерні» (1861—1916), афіц. матэрыялы губернскага праўлення, матэрыялы мясц. дзярж. устаноў і грамадскіх арг-цый і інш. У 1853—55 выдадзена першая кні-га «Магілёўская флора» Р.Пабо і К.А.Чалоўскага. Сістэматычнае кніга-друкаванне пачалося з 1861. Усяго вы-дадзена каля 217 назваў кніг, пераважна свецкай тэматыкі (маст., навук., даве-дачныя і інш.) на рус. мове (рэліг. л-ра складала 4,6% ад агульнай колькасці). Сярод выданняў краязнаўчыя працы па гісторыі, археалогіі і этнаграфіі: «Гіста-рьгчны нарыс Магілёўскай губерні» М.В.Фурсава (1882), «Дзённік курган-ных раскопак, зробленых ... на працягу лета 1892 г. ў паветах Рагачоўскім, Бы-хаўскім, Клімавіцкім, Чэрыкаўскім і Мсціслаўскім» Фурсава і С.Ю.Чалоў-скага (1892), «3 хронікі г. Магілёва за час з 1706—09 гг.» (1904), «Бялыніцкі Раства-Багародзіцкі манастыр» Ф.А.Жу-дро (1911), «Гістарычная даведка Магі-лёўскай мужчынскай гімназіі, 1809— 1909» М.П.Сазонава (1909), збор гіст. матэрыялаў «Магілёўская даўніна», «Спроба апісання Магілёўскай губер-ні...» пад рэд. А.Дамбавецкага (кн. 1—3, 1882—84), «Вясельныя песні беларус-кія» Дамбавецкага (1884), «Беларускі зборнік» Е.Раманава (вып. 6, 1901), «Кароткая даведка аб пяцідзесяцігадо-вым існаванні Магілёўскай жаночай гімназіі (1865—1915)» (1915) і інш. На бел. мове надрукавана кн. «Тарас на Парнасе і іншыя беларускія вершы» (1900—02). І.А.Пушкік. МАГІЛЁЎСКАЯ ГУБЕРНЯ. адм.-тэр адзінка на Беларусі ў 1772—1919. Цэнтр —г. Магілёў. Утворана 8.6.1772. Уключала Аршанскую, Магілёўскую, Мсціслаўскую і Рагачоўскую правінцыі. 22.3.1777 падзелена на 12 паветаў: Ар-шанскі, Бабінавіцкі (скасаваны ў 1840), Беліцкі (у 1852 перайменаваны ў Го-мельскі), Клімавіцкі, Копыскі (у 1861 перайменаваны ў Горацкі), Магілёўскі, Мсціслаўскі, Рагачоўскі, Сенненскі, Старабыхаўскі (у 1852 перайменаваны ў Быхаўскі), Чавускі і Чэрыкаўскі. 10.1.1778 М.г. перайменавана ў Магі-лёўскае намесніцтва, якое 23.12.1796 скасавана, а паветы ўвайшлі ў склад Бе-ларускай губерні. М.г. адноўлена 11.3.1802 у складзе ранейшых 12 паве-таў. Уваходзіла ў склад Віцебскага, Ма-гілёўскага і Смаленскага ген.-губерна-тарства (гл. Беларускае генерал-губерна-тарства), у 1863—69 — Віленскага ге-нерал-губернатарства. Паводле перапісу 1897 тэр. М.г. 42 134 кв. вярсты, нас. 1686, 7 тыс. чал. Паводле веравызнан-ня: праваслаўных 1402,2 тыс., стараве-раў 23,3 тыс., католікаў 50,1 тыс., пра-тэстантаў 6,9 тыс., іудзеяў 203,9 тыс., мусульман 184 чал 3 вер. 1917 губерня ў складзе Зах. вобл., з 1.1.1919 у БССР, з лют. ў РСФСР. 11.7.1919 М.г. скасава-на, 9 яе паветаў увайшлі ў Гомельскую губ., Мсціслаўскі пав. перададзены Смаленскай, Сенненскі — Вінебскай губ. А.М.Філатава.