КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
МАГІЛЁЎСКАЯ РАТУША Існавала ў 17—20 ст. у Магілёве. У канцы 17 ст. ратуша — мураваны 2-павярховы буды-нак з 8-граннай 5-яруснай вежай пася-рэдзіне гал. фасада. У 1679—81 пад кі- Магілёўская ратуша. Фота пач. 20 ст. раўніцтвам майстра Феські збудаваны прамавугольны ў плане (28 х 10,5) бу-дынак ратушы. У 1682—86 майстрам Крузбергам з Быхава ўзведзена вежа на выш. каля 26 м (абвалілася). У 1692 майстрам Ігнатам з арцеллю ўзведзена новая вежа выш. да 38 м, якая стала верт. дамінантай горада. Вежа 5-ярус-ная, завяршалася гранёным купалам са шпілем, мела балкон з метал. кратамі, вял. гадзіннік. Аконныя праёмы з не-вял. круглаватымі шыбамі мелі прыго-жыя алавяныя рамы-аканіцы. Гал. і дваровы ўваходы вылучаліся ганкамі. Будынак накрыты плоскай чырвонай дахоўкай, аздоблены пазалочанымі флюгерамі-ветранікамі на франтоне, на дахах ганкаў і на вежавым шпілі. У 1773 ратуша капітальна перабудавана, дах накрыты бляхай. Гарыз. пояс падзяляў сцяну будынка на 2 ярусы: 1-ы рустава-ны, аконныя праёмы 2-га мелі абрам-ленні. Архітэктура фасадаў стала адпа-вядаць архітэктуры дамоў губернатара і віцэ-губернатара, узведзеных побач у стылі класіцызму. Да будынка прыля-гаў гасціны двор. У час Вял. Айч. вай-ны моцна пашкоджана, у 1957 знесена. Паводле архіўных і археал. матэрыялаў створаны праект адбудовы ратушы. А.А. Трусаў. МАГІЛЁЎСКАЯ РЫМСКА-КАТА-Л'іЦКАЯ АРХІЕПАРХІЯ, Магілёў-ская арцыдыяцэзія, царкоў- 460 МАГІЛЁЎСКАЯ на-адм. адзінка каталіцкай царквы ў 18—20 ст. Створана паводле ўказа рас. імператрыцы Кацярыны П у 1773 як Беларуская рымска-каталіцкая епархія (дыяцэзія, біскупства) з цэнтрам у Ма-гілёве, уключала тэрыторыі, далучаныя да Рас. імперыі пасля 1-га падзелу Рэчы Паспалітай; першы епіскап — С.Богуш-Сестранцэвіч. Указам ад 17.1.1782 пе-раўтворана ў Магілёўскую архіепархію, што пацверджана найвысачэйшай гра-матай ад 11.11.1783. У канцы 1797 яе архіепіскап пераехаў у Пецярбург, узна-чальваў сталічную рымска-каталіцкую духоўную калегію (засн. ў 1801) і з’яў-ляўся мітрапалітам усіх рымска-ката-лшкіх касцёлаў Рас. імперыі. У 1883 Магілёўскай архіепархіі падпарадкаваны касцёлы б. Мінскай рымска-каталіцкай епархіі. У 1920-я г. ў сувязі з антырэлі-гійнай палітыкай сав. улад дзейнасць архіепархіі фактычна спынілася. У 1991 утворана Мінска-Магілёўская архіепар-хія з кафедрамі ў Мінску і Магілёве. В.В.Грыгор ёва, A.М.Філатава. МАГІЛЁЎСКАЯ САБбРНАЯ ПЛО ШЧА, горадабудаўнічы ансамбль канца 18 — 1-й пал. 19 ст. ў Магілёве (цяпер плошча перад гасцініцай «Дняпро» па вул. Першамайскай). Створана паводле праекта арх. М.Львова і В.Стасава. Плошча ў плане мела форму эліпса. Кампазіцыйным цэнтрам яе быў Магі-лёўскі Іосіфаўскі сабор, па баках яго зна-ходзіліся 1-павярховыя флігелі з вежа-мі-ратондамі, злучаныя з саборам мура-ванай сцяной з металічнымі ажурнымі кратамі. Насупраць сабора ў 1780 пабу-давана манум. брама з 2 невял. флігеля-мі па баках (звязаны з брамай такой жа агароджай). У 1820—30-я г. ансамбль плошчы завершаны будынкам манежа, за ім разбіты rap. сквер (паводле праек-та Стасава). Плошча атрымала замкнё-ную кампазіцыю і стала гал. кампазі-цыйным цэнтрам горада. Ансамбль плошчы не захаваўся. Т./.Чарняўская. МАГІЛЁЎСКАЯ СТУЖКАТКАЦКАЯ ФАБРЫКА імя 50-годдзя Б С С Р. Уведзена ў дзеянне ў 1963 у Магілёве. Складаецца з вытв-сцей: гар-дзіннай, стужкаткацкай, пляцельнай, фарбавальна-аздабляльнай і інш. 3 1993 адкрытае акц. т-ва «Стужка». Асарты-мент прадукцыі (1999) уключае больш за 200 найменняў вырабаў, у т.л. гар-дзіннае палатно, стужкі рознага пры- Магілёўская Сабор-ная плошча. 3 аква-рэлі 18 ст. значэння, шнуры, тасьма, бінты мед., тэкст. засцежка «Кантакт» і інш. МАГІЛЁЎСКАЯ СЯДЗІБА «ПІПЕН-БЕРГ». Існавала ў канцы 18 — 19 ст. на ўскраіне Магілёва. Належала ген.-гу-бернатару Пасеку, потым куплена Ян-чыным, які падараваў сядзібу гал. штаб-кватэры рус. арміі. У канцы 19 ст. нале-жала жаночаму пансіянату. Ансамбль сядзібы размяшчаўся на 2 тэрасах пра-вага берага р. Дняпро. На верхняй Tapace па-над прамавугольным ставам стаяў сядзібны дом (1780-я г.) у стылі класі-цызму з элементамі несапраўднай готы-кі, на ніжняй — натуральныя і штуч-ныя пасадкі, творы архітэктуры малых форм (альтанкі, капліцы, статуі, амфі-тэатры і інш.). Цэнтр ансамбля — му-раваны прамавугольны ў плане сядзіб-ны дом сіметрычнай аб’ёмна-прастора-вай кампазіцыі (захаваліся падмуркі). Гал. фасад арыентаваны на раку, у цэн-тры вылучаны плоскім рызалітам, 8-ка-лонным порцікам і завяршаўся паў-франтонам. Часткова захаваўся парк. В.Ф.Марозаў. Магілёўская сядзіба «Піпенберг» Чарцёж га-лоўнага фасада сядзібнага дома. Магілёўская фабрыка мастацкіх вырабаў К. Арцёменка. Кампазіцыя «Хлеб-соль». 1970-я г. МАГІЛЁЎСКАЯ ФАБРЫКА МАС-ТАЦКІХ ВЫРАБАЎ. Створана ў 1960 на базе вышывальнай арцелі імя Н.Крупскай. Асн. прадукцыя: строчана-вышытыя, трыкат. вырабы (жаночыя сукенкі, блузы, касцюмы, спадніцы і інш.) з традыц. бел. арнаментам, суве-ніры з саломы і дрэва. Створаны ўчас-так па вырабе сувеніраў з ільновалакна (жанравыя кампазіцыі, фігуркі людзей). Працуе апорны пункт па рабоце з май-страмі-надомнікамі. МАГІЛЁЎСКАЯ ХРбНІКА, помнік га-радскога летапісання 17—19 ст., апошні бел. летапісны звод. Складзена ў Магі-лёве купецкім старостам Трафімам Сур-там (звесткі за 1526—1701) і рэгентам гар. канйылярыі Юрыем Трубніцкім (звесткі за 1701 — 46), прадоўжана сы-нам апошняга Аляксандрам і ўнукам Міхаілам (да 1856). Напісана па-поль-ску, запісы за 1841—56 па-руску. Кры-ніцамі хронікі паслужылі летапісныя за-пісы і ўспаміны сучаснікаў, матэрыялы магілёўскага архіва, хронікі А.Гваньіні і М.Стрыйкоўскага, Кіеўскі сінопсіс, асабістыя назіранні аўтараў. У хроніцы адлюстравана сац.-паліт., гасп.-эканам. і культ. жыццё Магілёва эпохі позняга феадалізму. Змяшчае матэрыял па гіс-торыі Беларусі, Літвы, Украіны, Поль-шчы, Расіі 17—18 ст., а таксама шэраг літ. твораў 1-й пал. 18 ст., у т.л. верша-ваны пасквіль на польск. кардынала М.Радзяёўскага, алегарычная сатыра «Карнавал іншаземны ў Польшчы». Складаецца з кароткіх пагадовых запі-саў і разгорнутых апавяданняў пра значныя гіст. падзеі і асобныя моманты з жыцця герояў. Часткова апублікавана ў 19 ст. ў перакладзе на рус. мову, част-ка (да 1746) змешчана ў Поўным зборы рускіх летапісаў (т. 35, 1980). Рукапіс зберагаецца ў Рас. нац. б-цы ў С.-Пе-цярбургу. В.А. Чамярыцкі. МАГІЛЁЎСКАЯ ЦЭНТРАЛЬНАЯ ІПКбЛА ПАВІТЎХ, спецыяльная мед. навуч. ўстанова для падрыхтоўкі павітух у 1865—1917 у Магілёве. Падпарадкоў-валася Мін-ву ўнутр. спраў. У 1875 на-была статус цэнтральнай для Магілёў-скай, Мінскай і Віцебскай губ. Тэрмін навучання 3—4 гады. Існавалі 2 пад-рыхтоўчыя і 2 спец. класы. Выкладалі-ся: Закон Божы, рус. і лац. мовы, арыфметыка, фізіка, анатомія і фізіяло-гія, малая хірургія, агульная паталогія, фармакалогія і рэцэптура, акушэрства, гінекалогія, гігіена. Прымаліся асобы жаночага полу ад 18 да 25 гадоў, пера-важна сял. паходжання, якія падзялялі-ся на пансіянерак і вольных слухачак. Выпускніцы-пансіянеркі павінны былі адпранапаць па 1,5 года за кожны год навучання ў якасці сельскіх павітух у губерні, якая іх утрымлівала. Н.Я.Новік. МАГІЛЁЎСКАЯ ІІІКОЛА ГРАВЮРЫ. мастацкая школа ў бел. графіцы канца 17—18 ст. Склалася ў Магілёве, працяг- МАГІЛЁЎСКІ 461 вала традыцыі Віленскай школы гравюры і Куцеінскай школы гравюры. Развіццё шкалы звязана з дзейнасцю друкароў і гравёраў Магілёўскага богаяўленскага брацтва (гл. Магілёўская брацкая друкар-ня), гал. ролю ў яе фарміраванні адыг-ралі Ф.Ангілейка, М.Вашчанка, ВВа-шчанка; сярод майстроў Афанасій П. (Пігарэвіч), Сямён, М.Антушкевіч, Я.Стральбіцкі, М.Чарняўскі. Развівала-ся пераважна кніжная гравюра (дрэва-рыт і медзярыт), стылістычна блізкая да тагачасных бел. абразоў і паліхромнай драўлянай пластыкі. Вядома больш за 40 выданняў Магілёўскага брацтва, якія мелі тытульныя лісты, былі ўпрыгожа-ны фігуратыўнымі ілюстрайыямі, за-стаўкамі, канцоўкамі, ініцыяламі. Ўпер-шыню пасля выданняў Ф.Скарыны фі-гуратыўная старонкавая ілюстрацыя адыгрывала гал. ролю ў маст. аздаблен-ні кніг, у адным вьшанні спалучаліся дрэварыты і медзярыты. Некаторыя ілюстрацыі мелі подпісы мастакоў. Тво-ры выкананы ў стылі т.зв. магілёўскага барока (спалучэнне мясц. маст. трады-цый з рысамі зах.-еўрап. барока і ві-зант. мастацтва). У аснове маст. прын-цыпаў М.ш.г. — натурныя назіранні, шырокае выкарыстанне традыцый нар. мастацтва, што выявілася ў нар. харак-тары тыпажу, адлюстраванні адзення, прадметаў побыту, арх. дэталей і інш. Характэрнымі рысамі школы з’яўляюц-ца лаканічная лінеарная, пластычна вы-разная гравіроўка, прастата і ўраўнава-жанасць кампазіцыйнай будовы, пера-вага фігур над арх. фонам. Найб. выраз-ныя яны ў іл. да кніг «Манархія Турэцкая, апісаная Рыко» (1678, надру-кавана ў Слуцку), «Акафісты і каноны» (1693), «Дыоптра» (1698), «Перла мна-гацэннае» і «Неба Новае» (1699), «йр-молой снречь Осмогласннк» Іаана Да-маскіна (1700), «Кнігі жыцій святых» (1702), «Часослов снречь Последованне службы» (1703), «Асмагласнік» (1730). Асаблівай дэкаратыўнасцю вызначаўся тытульны ліст: абапал традыц. брамы на фоне пышнага расл. арнаменту змяшча-лі медальёны, картушы з выявамі анё-лаў, святых, сцэн на рэліг. сюжэты. Картушы і медальёны з сюжэтнымі вы-явамі характэрны таксама застаўкам і канцоўкам. Своеасаблівым спалучэннем расл. арнаментаў з выявамі чалавечых фігур, часам з сюжэтнымі сцэнамі на тэмы жыцця святых вызначаюцца іні-цыялы («Евангелле вучыцельнае», 1697). Яркая з’ява бел. кніжнай гравю-ры 17 ст. — медзярыты М.Вашчанкі да «Манархіі Турэцкай», цалкам свецкі цыкл, выкананы з жыццёвай перака-наўчасцю, што надае творам жанравы характар. Змяшчэнне на тытульным лісце «Кнігі жыцій святых» віду Магілё-ва з выявамі будынкаў грамадз. прызна-чэння — адзін з першых прыкладаў свецкага гар. пейзажа ў кірылічнай кні-зе. Літ.: Ш м а т а ў В.Ф. Беларуская кніжная гравюра XVI—XVIII стст. Мн., 1984; П і к у -л і к А.М. Барочныя тэндэнцыі ў мастацтве магілёўскіх старадрукаў // Барока ў беларус-кай культуры і мастацтве. Мн., 1998. А.М.Пікулік. МАГІЛЁЎСКАЯ ШКбЛА ДбЙЛІД-СТВА. Склалася ў 17—18 ст. у грамад-скім і культавым дойлідстве Магілёва. Ландшафтныя ўмовы забудовы горада абумовілі перавагу вышынных ярусных кампазіцый (вежы Магілёўскага замка, Магілёўскай ратушы інш.). У 17 ст. на творчасйь майстроў школы ўплываў стыль рэнесанс, у 18 ст. — барока, які павысіў ролю дэкору ў аздабленні фаса-даў і інтэр’ераў будынкаў. Найб. знач-ныя дасягненні школы ў мураваным культавым дойлідстве. Храмы звычайна будавалі крыжова-цэнтрычныя, з купа-лам над сяродкрыжжам (Пакроўская і Успенская цэрквы). Для іх характэрны сінтэз структур стараж.-рус. 3-апсідных крыжова-купальных храмаў і зах.-еўрап. 3-нефавых базілік. Найб. выразна тра-дыцыі школы ўвасоблены ў цэрквах Бо-гаяўленскай, Мікалаеўскай і Спаса-Праабражэнскай. Асн. маст. ролю ў ін-тэр’ерах адыгрывалі разныя іканастасы, алтары, ківоты і інш. элементы ў тра-дыцыях беларускай рэзі. У 2-й пал. 18 ст. школа заняпала. Захаваўся помнік М.ш.д. — Мікалаеўская царква (гл. ў арт. Магілбўскай Мікалаеўскай царквы комплекс).