КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Э.І.Кузьмянкова. ЛЯЧЭБНАЯ ФІЗІЧНАЯ КУЛЬТЎРА (ЛФК), выкарыстанне фізічных прак-тыкаванняў і натуральных фактараў прыроды з лячэбна-прафілактычнымі мэтамі; сродак мед. рэабілітацыі хворых і самааздараўлення арганізма. Уключае таксама механатэрапію, працатэрапію, лячэбны масаж. Асн: асаблівасць — да-зіраваная фіз. нагрузка хворага. Формы ЛФК: ранішняя гігіенічная і лячэбная гімнастыка, хадзьба (тэрэнкур), спарт. і рухомыя гульні, катанне на лыжах, каньках і інш. Адрозніваюць актыўную і пасіўную ЛФК. Пасіўная выкарыстоў-ваецца для папярэджання атрафіі функ-цыянальных структур арганізма, напр,, пры паралічах, цяжкіх траўмах, пасля аперацый і інш. Эфектыўная пры сіс-тэм. занятках і правільным рэжыме. І.С.Гулько. ЛЯШКОЎСКАЯ Алена Канстанцінаўна (1864, г. Ягор’еўск Маскоўскай вобл. — 12.6.1925), руская актрыса. Нар. арт. Рэспублікі (1924). Скончыла Муз.-драм. вучылішча Маскоўскага філарманічнага т-ва (1888). 3 1888 у Малым т-ры. Яр-кая камедыйная акгрыса, іграла ралі свецкіх «драпежніц», какетак, інтрыга-нак: Глафіра, Лідзія Чабаксарава («Bay-Ki і авечкі» і «Шалёныя грошы» А.Ас-троўскага) і інш. Тонкім гумарам, аба-яннем было прасякнута яе выкананне ролей Дыяны («Сабака садоўніка» Лопэ дэ Вегі), Катарыны («Утаймаванне сва-вольніцы» У.ІІІэкспіра) і інпі., стварала таксама драм. вобразы сучасніц. ЛЯПГЎК Алег Васілевіч (н. 22.7.1949, г. Брэст), бел. архітэктар. Скончыў БПІ (1971). Працаваў у Брэсцкім буд. тэхні-куме, з 1971 у ін-це «Брэстграмадзян-праект». Асн. работы ў Брэсце: будынкі дзіцячага сада-ясляў з плавальным ба-сейнам па вул. Герояў абароны Брэсц-кай крэпасці (1977), фізкультурна-аада-раўленчага камбіната (1982, у сааўт.), дзіцячага кафэ «Казка» (1985), аблвы-канкома (1991), аэравакзала (1986, у са-аўт.), забудова Усходняга жылога раёна (1990, у сааўт.) і інш. Дзярж. прэмія Бе-ларусі 1988. ЛЯШЎК Вера Якаўлеўна (н. 1.11.1933, в. Марозавічы Брэсцкага р-на), бел. літ.-знавец. Чл.-кар. Бел. акадэміі аду-кацыі (1995). Канд. філал. н. (1987). Праф. (1991). Засл. работнік вышэйшай школы Беларусі (1987). Скончыла Брэс-цкі пед. ін-т (1959). 3 1963 у Брэсцкім ун-це (у 1980—85 дэкан філал. ф-та). Друкуецца з 1957. Асн. тэмы яе дасле-даванняў бел. л-ра, літ. краязнаўства, методыка выкладання бел. і рус. л-р і моў у школе, праблемы педагогікі вы-шэйшай школы. Аўтар вучэбных дапа-можнікаў і манаграфій, адзін са скла-дальнікаў падручнікаў-хрэстаматый для школ зб. «Паўлюк Багрым» (1994) і інш. Тв.: Краязнаўчы матэрыял на ўроках літа-ратуры. Мн., 1980; Іван Мележ у школе. Мн., 1981; Вывучэнне эпічных твораў: 5—8 кла-сы. Мн., 1987; Літаратурнае краязнаўства ў школе. Мн„ 1991; Міжпрадметныя сувязі ў выкладанні беларускай мовы і літаратуры. Мн., 1992 (разам з Г.М.Малажай); Вывучэнне беларускай літаратуры ў школе. Мн., 1994; Вывучэнне ў школе трылогіі Якуба Коласа «На ростанях». Мн., 1996. І.У.Саламевіч. ЛЯШЧбЎ Сяргей Міхайлавіч (н. 23.8.1954, с. Аляксандраўскае Стаўра-польскага краю, Расія), бел. хімік. Д-р хім. н. (1995). Скончыў БДУ (1976), дзе і працуе. Навук. працы па спосабах апі-сання і прагназаванні экстракцыйнай раўнавагі ў сістэмах на аснове нявод-ных палярных растваральнікаў. Прапа-наваў методыкі раздзялення, канцэн-травання і ачысткі гідрафобных арган. рэчываў розных класаў. Тв.: Оценка сольвофобного эффекта прн сольватацмн гндрофобных органнческлх не-электролнтов полярнымн растворнтелямн // Журн. фнз. хнмнн. 1999. Т. 73, № 1. ЛЯШЧЫНА. а р э ш н і к (Corylus), род кветкавых раслін сям. ляшчынавых. Каля 20 відаў. Пашыраны ў лясной зо-не Еўразіі і Паўн. Амерыкі. Культ. фор-мы (фундук) вырошчваюць 3—4 тыс. гадоў. На Беларусі 1 дзікарослы від Л. звычайная, або лясны арэх (С. avellana). Расце ў падлеску і на ўзлесках шырака-лістых і мяшаных лясоў. 7 відаў інтра-дукавана. Аднадомныя лістападныя кусты, радзей дрэвы. Лісце простае, чаргаванае, чараяковае. Тычынкавыя кветкі ў павіслых каташках, песцікавыя — у двухкветкавых дыхазіях (раз-вілінах), сабраных у галоўчатыя суквецці. Плод — аднанасенны дравяністы арэх. У пладах да 70% алею, які выкарыстоўваецца ў харч., кандытарскай, лакафарбавай і мед. прам-сці, з макухі робяць халву Драўніна ідзе на дробныя вырабы. 3 кары атрымліва-юць фарбавальныя і дубільныя рэчывы. 3 па-расткаў плятуць мэблю і інш. Лек. і дэкар. расліны. У.Л.Пярэднеў. ЛЯШЧЬІНСКАЕ ВАЯВбДСГВА (Woje-wodztwo Leszczyriskie), былая адм.-тэр. адзінка на ПдЗ Польшчы. 3 1999 тэры-торыя ў складзе Велікапольскага вая-водства. ЛЯШЧЬІНСКІ Адам Браніслававіч (н. 24.12.1920, в. Якубавічы Капыльскага р-на Мінскай вобл.), Герой Сав. Саюза АБЛяшчынскі. (1944). Скончыў паскораныя курсы Чкалаўскага танк. вучылішча (1942), 2-га Кіеўскага артыл. вучылішча (1943), Варонежскі с.-г. ін-т (1957). У Вял. Айч. вайну з 1941 на Зах., Варонежскім, 1-м Укр. франтах, удзельнік абарончых баёў на Беларусі, Маскоўскай бітвы, вызвалення Украіны. Камандзір батарэі самаходнага артыл. палка лейт. Л. вы-значыўся ў кастр. 1943 у час прарыву абароны ворага на правым беразе Дняпра: экіпаж самаходнай гарматы на чале з ім зніпічыў шмат агнявых кропак і жывой сілы праціўніка; калі гармата была падбіта, паранены Л. працягваў бой гранатамі і аўтаматным агнём. Да 1948 у Сав. Арміі, да 1984 у нар. гаспа-дарцы. ЛЯШЧЬІНСКІ Станіслаў, кароль польскі і вял. кн. літоўскі [1704—09, 1733], гл. Станіслаў Ляшчынскі. ЛЯШЧЬ'іНСКІ ВЯЛІКІ КАМЕНЬ. геа-лагічны помнік прыроды на Беларусі (з 1997). За 250 м на ПнЗ ад в. Ляшчынск Мядзельскага р-на Мінскай вобл. Ва-лун ружавата-шэрага дробназярністага граніту з уключэннямі крышталёў міне-ралаў цёмнага колеру (слюды). Даўж. 4 м, шыр. 3,4 м, выш. 0,8 м, у абводзе 11,7 м, аб’ём 10,7 м3, маса каля 27 т. Прынесены ледавіком каля 15—20 тыс. г. назад са Скандынавіі. В.Ф.Вінакураў. М, чатырнаццатая літара бел. алфавіта. Паходзіць з кірыліцкай М («мыслеце»), што ўзнікла на аснове грэка-візант. ус-таўнай М («мі»). У старабел. графіцы абазначала гукі «м», «м’» («маршалокь», «мнля»), мела лікавае значэнне «сорак». У 16 ст. акрамя рукапіснай набыла дру-каваную форму. У сучаснай бел. мове абазначае санорныя змычнапраходныя насавыя губна-губныя зычныя гукі «м», «м’» («мова», «мята» — «м’ата»). А.М.Булыка. МА, у рэлігійных уяўленнях стараж. на-родаў Малой Азіі багіня зямлі і ўрадлі-васці, маці багоў. Яе культ, блізкі да кулыу Кібелы, у 1 ст. да н.э. быў уведзе-ны ў Стараж. Рыме дыктатарам Сулам. У рымлян вобраз М. злучыўся з вобра-зам рым. багіні вайны Белоны, і М. ша-навалася імі пад двайным імем (Ма-Бе-лона). МААКІЯ (Мааскіа), род кветкавых рас-лін сям. бабовых. 6 відаў. Пашырана ва Усх. Азіі. У Цэнтр. бат. садзе Нац. АН Беларусі інтрадукавана М. амурская, або акатнік (М. amurensis). Лістападныя дрэвы выш. да 20 м. Лісце чаргаванае, няпарнаперыстае, даўж. да 30 см. Кветкі шматлікія, у густых гронках, ча- Маахія амурская: парастак з пладамі. сам разгаліноўваюцца каля асновы. Плод — струк. Драўніна ўстойлівая да гніення, ідзе на выраб фанеры, паркету, гнутай мэблі. Дэ-кар. расліны, выкарыстоўваюцца для замаца-вання схілаў і яроў. МААНЗЎНДСКІ АРХІПЕЛАГ. 3 a -ходне-Эстонскі архіпелаг. У Балтыйскім м., тэр. Эстоніі. Пл. каля 4 тыс. км2. Больш за 500 астравоў, най-большыя з іх Саарэмаа, Хійумаа, Муху, Вормсі. Берагі моцна парэзаныя. Па-верхня раўнінная (выш. да 54 м). Ас-травы складзены пераважна з вапнякоў, якія месцамі ўкрыты ледавіковымі і марскімі адкладамі. Шмат азёр. Клімат умерана цёплы з мяккай зімой. Сярэд-няя т-ра студз. - 4 °C, ліп. 17 °C. Апад-каў каля 550 мм за год. Большая ч. па-верхні астравоў занята лугамі і лясамі; па берагах пясчаныя дзюны з хваёвымі лясамі. Глебы пераважна дзярнова-кар-банатныя і забалочаныя. Рыбалоўства, земляробства, жывёлагадоўля. Запавед-нікі: Війдумяэ і Вільсандзі. Значныя га-рады: Курэсаарэ (в. Саарэмаа) і Кярдла (в. Хійумаа). У раёне М.а. ў перыяд 1-й і 2-й сусв. войнаў адбыліся вядомыя ва-ен. аперацыі (гл. Маанзундскія аперацыі ў 1-ю сусв. вайну і Маанзундскія апера-цыі ў Вял. Айч. вайну). МААНЗЎНДСКІЯ АПЕРАЦЫІ ў В я -лікую Айчынную вайну, 1) дзеянні сав. войск і сіл Балт. флоту па абароне астравоў Маанзундскага архіпе-лага 6.9—22.10.1941. Аперацыя адбыла-ся пасля захопу ням.-фаш. войскамі Та-ліна (28.8.1941), у выніку чаго сав. часці на астравах апынуліся ў варожым тыле. Супраць размешчаных на архіпелагу і каля яго 3-й асобнай брыгады 8-й арміі Паўн.-Зах. фронту, 16 батарэй берага-вой артылерыі, 6 тарпедных катэраў, 17 тральшчыкаў і інш. суднаў, 12 самалё-таў-знішчальнікаў на в-ве Саарэмаа (усяго каля 24 тыс. чал.) дзейнічаў пры падтрымцы карабельнай артылерыі і авіяцыі ням. дэсант у складзе 2 пяхот-ных дывізій (больш за 50 тыс. чал.), які ва ўпартых баях (страціў каля 25—26 тыс. чал.) выцесніў сав. часці. 19—22 кастр. гарнізон астравоў эвакуіраваны на п-аў Ханка. У аперацыі ўдзельнічалі і воіны-беларусы, у т.л. віцэ-адм. ЬХХ.Дрозд. Адцягненне значных сіл праціўніка для захопу Маанзундскіх а-воў садзейнічала аслабленню ням,-фаш. групоўкі, якая наступала на Ле-нінград. 2) Дэсантная аперацыя войск 8-й арміі Ленінградскага фронту і сіл Балт. флоту (2 стралк. карпусы, 260-я марская стралк. брыгада, каля 100 катэ-раў і 40 інш. суднаў) па вызваленні за-нятага ням.-фаш. часцямі (11,5 тыс. чал.) і сіламі флоту Маанзундскага архі-пелага 27.9—24.11.1944. У ходзе цяжкіх баёў сав. дэсантнікі авалодалі а-вамі Вормсі (27 вер.), Муху (30 вер.), Хіўма (3 кастр.), Саарэмаа (да 24 ліст.). У вы-ніку вызвалення Маанзундскіх а-воў Балт. флот устанавіў поўны кантроль над Фінскім і Рыжскім залівамі. Літ.'. Чернов Ю.й. Война погасмла ма-якн. М., 1985; Ввноградов Ю.А. Хро-ннка расстрелянных островов. М., 1985; Ач-к а с о в В. Моонзундская десантная опера-цня // Воен.-нст. журн. 1973. № 4. УЯ.Калаткоў, В.А.Юшкевіч. МААНЗЎНДСКІЯ АПЕРАЦЫІ ў 1-ю сусветную вайну, 1) аперацыя герм. флоту Балт. мора пад камандаван-нем віцэ-адм. Э.Шміта (больш за 70 ка-раблёў) з мэтай прарыву праз Ірбенскі праліў (адсюль другая назва — Ірбен-ская) у Рыжскі заліў, знішчэння рас. марскіх сіл у Рыжскім заліве (каля 50 караблёў, камандуючы контр-адм. М.К.Бахіраў), загароды выхаду з пралі-ва Маанзунд 8—21.8.1915. 8 жн. рас. караблі адбілі спробу прарыву герм. флоту, у ходзе баёў 16—17 жн. патопле-ны і пашкоджаны 9 ням. караблёў, страчаны 2 рас. кананерскія лодкі. 19 жн. герм. эскадра ўвайшла ў Рыжскі за-ліў, але з-за магчымага падрыву на мі-нах, атак падводных лодак праціўніка і адсугнасйі месцаў базіравання 21 жн. пакінула заліў. 2) Аперацыя «А л ь б і ё н» герм. флоту (больш за 300 баявых і дапаможных караблёў, каля 100 самалётаў, 25 тыс. чал. дэсанта) па знішчэнні рас. марскіх сіл у Рыжскім заліве (больш за 50 караблёў), захопу Маанзундскага архіпелага (яго абараняў 12-тыс. рас. гарнізон) і падрыхтоўкі ўдару па Петраградзе. 12 кастр. герм.