КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
440 МААР караблі спынілі агонь 16 рас. берагавых батарэй, высадзілі дэсант у бухце Тала-гахт і на в-ве Эзель (Саарэмаа), які 16 кастр. заняў востраў, а герм. караблі ад-начасова ўвайшлі ў Рыжскі заліў. 18 кастр. немцы захапілі в-аў Маон (Му-ху), 1? кастр. — в-аў Даго (Хійумаа). 3-за ўпартага супраціўлення рас. мара-коў (знішчылі і пашкодзілі 32 ням. ка-раблі) герм. камандаванне мусіла адмо-віцца ад прарыву ў Фінскі заліў і 20 кастр. адвяло свае марскія сілы з Рыж-скага заліва. Літ.: Матвеев А.й. В боях за Моон-зунд. М., 1957. МААР (ням. Maar), лейкападобная або цыліндрычная ўпадзіна вулканічнага паходжання, якая ўзнікла на зямной паверхні пры газавым выбуху без вылі-вання лавы. Дыяметр М. да 3,5 км, глыб. да 300—400 м. Часам абкружана кальцавым валам з абломкаў горных парод. Ва ўмовах вільготнага клімату часта запаўняецца вадой і ўтварае т.зв. мааравае возера (напр., Лахер-Зэ ў Гер-маніі). МААРЬІ (сапр. А д ж а м я н) Гурген Рыгоравіч (14.8.1903, г. Ван, Турцыя — 16.7.1969), армянскі пісьменнік. Засл. дз. культ. Арменіі (1965). У 1915 з інш. бежанцамі перасяліўся з Турцыі ў Ра-сію. У 1937—56 рэпрэсіраваны. Рэабілі-таваны. Друкаваўся з 1917. Аўтар зб-каў лірычных вершаў «Тьітанік» (1924), «Пара выспявання пладоў» (1930), «Да-вільня» (1960), кн. апавяданняў «Пра каханне, рэўнасць і садоўнікаў Ніцы» (1929), гіст. рамана «Сады гараць» (1966), кн. мемуараў «Чарэнц-намэ» (1968) і інш. У аўтабіягр. трылогіі («Дзяцінства», 1929; «Юнацтва», 1930; «На парозе маладосці», 1955) — трагіч-ны лёс зах. армян у пач. 20 ст. Быў зна-ёмы з Я.Купалам. На бел. мову асобныя творы М. пераклаў М.Гіль. Тв.: Рус. пер. — Юность. М., 1978. МААС, М ё з (флам. Maas, франц. Meuse), рака ў Францыі, Бельгіі і Ні-дэрландах. Даўж. 925 км, пл. бас. 36 тыс. км2. Бярэ пачатак у Францыі на плато Лангр, перасякае Ардэны ў глы-бока ўрэзанай даліне, працякае па Ся-рэднееўрап. раўніне, упадае ў паўд. ру-каў дэльты р. Рэйн. Жыўленне пера-важна дажджавое і снегавое. Зімой і вясной моцныя паводкі, узровень вады падымаецца да 5—8 м. Сярэдні расход вады ў ніжнім цячэнні 300—400 м3/с. Суднаходная да вярхоўяў, злучана кана-ламі з рэкамі Шэльда, Сена, Рэйн і інш. Вышэй г. Седан рэчышча шлюза-ванае. Ha М. гарады Вердэн (Фран-цыя), Льеж (Бельгія), Маастрыхт (Ні-дэрланды). МААСТРЫХТ (Maastricht), горад на Пд Нідэрлавдаў. Адм. ц. правінцыі Лім- бург. 114 тыс. ж. (1993). Вузел чыгунак і аўтадарог. Порт на р. Маас і каналах. Міжнар. аэрапорг. Прам-сць: шкляная і керамічная, маш.-буд., хімічная. Ун-т. Лімбургскі музей мастацтва і архітэкту-ры (у манастыры Бонефантэн, 17 ст.), Епіскапскі музей. Арх. помнікі 10—18 ст.: цэрквы, манастыры, жылыя дамы, ратуша. МААСТРЫХЦКІ ДАГАВОР 1992, дага-вор краін-удзельніц Еўрапейскіх экана-мічных супольнасцей аб стварэнні Еўра-пейскага саюза (EC), падпісаны ў г. Ма-астрыхт (Нідэрланды) 7.2.1992 дванай-цаішю краінамі (Францыя, Германія, Італія, Бельгія, Нідэрланды, Люксем-бург, Вялікабрьпанія, Данія, Ірландыя, Грэцыя, Іспанія, Партугалія). У 1995 да дагавора далучыліся Швецыя, Фінлян-дыя, Аўстрыя. Асн. мэтай Мд. было ўсебаковае паглыбленне інтэграцыі ў паліт., эканам., валютнай, can. і інш. сферах, узмацненне грашовых сувязей краін-удзельніц EC і стварэнне агуль-най грашовай адзінкі (еўра, уведзена з 1999). Л.І.Шмыгава. МААСТРЫХЦКІЯ ПАГАДНЁННІ 1992, комплекс дагаворанасцей паміж краінамі-ўдзельніцамі Еўрапейскіх су-польнасцей, якія былі дасягнуты ў г. Маастрыхг (Нідэрланды) у лют. 1992. Датычыліся стварэння Еўрапейскага са-юза (гл. Маастрыхцкі дагавор 1992) і ін-тэграцыі яго краін-удзельніц у паліт., эканам., валютнай, сац. сферы, у галіне юстыцыі і ўнутр. спраў. МАБІЛ (Mobile), горад на Пд ЗША, у штаце Алабама, на беразе бухты Мабіл у Мексіканскім зал. Засн. ў 1711. 206,5 тыс. ж., з прыгарадамі больш за 500 тыс. ж. (1997). Вузел чыгунак і аўтада-рог, буйны порт. Прам-сць: суднабуд. (у т.л. буд-ва платформ для марскога бурэння), суднарамонтная, хім., нафта-перапр., цэлюлозна-папяровая, харчо-вая. Вытв-сць гліназёму. 3 ун-ты. МАБІЛІЗАЦЫЯ (франц. mobilisation ад лац. mobilis рухомы), комплекс мерап-рыемстваў па пераводу на ваен. станові-шча ўзбр. сіл, эканомікі і дзярж. ін-таў краіны (агульная М.) або якой-н. іх часткі (частковая М.). Можа праводзіц-ца адкрытым або скрытым спосабам. Абвяшчэнне М. — кампетэнцыя вы-шэйшых органаў дзярж. улады; у Рэс-публіцы Беларусь — Прэзідэнта з уня-сеннем у трохдзённы тэрмін прынятага рашэння на запвярджэнне Савета Рэс-публікі. М. стала практыкавацца са стварэннем масавых армій, якія кам-плектуюцца на аснове ўсеаг. воінскай павіннасці (канец 18—19 ст.). У Расіі тэрмін «М.» стаў афіцыйна ўжывацца з 1870. М. ўзбр. сіл заключаецца ў іх пе-раводзе (разгортванні) на арганізацыю і састаў ваен. часу. Фактарамі паспяхова-га правядзення М. ўзбр. сіл з’яўляюпца: наяўнаспь і падрыхтаванасць людскіх рэсурсаў для камплектавання разгортва- емых вайск. фарміраванняў; назапаш-ванне ў мірны час неабходных запасаў узбраення, ваен. тэхнікі і інш. матэры-яльных сродкаў; добра пастаўлены ўлік, апавяшчэнне і збор ваеннаабавязаных. М. эканомікі ўключае разгортванне ва-ен. вытв-сці, перабудову нар. гаспадаркі і навукі на патрэбы ваен. часу і забес-пячэнне жывучасці і ўстойлівасці гасп. механізму краіны. МАБІЛІЗМ (ад лац. mobilis рухомы), геалагічная гіпотэза, якая дапускае вя-лікія (да некалькі тысяч кіламетраў) га-рызантальныя перамяшчэнні буйных пліт літасферы на працягу геал. часу. Тэрмін уведзены швейц. геолагам Э.Ар-ганам (1924). М. супрацьпастаўляўся канцэпцыі фіксізму (гл. Тэктанічныя гі-потэзы). Навук. тэорыя М. распрацава-на ў 1910—12 амер. вучоным Ф.Тэйла-рам і ням. геафізікам А.Вегенерам (гл. Вегенера гіпотэза). Сучасны варыянт М., т.зв. тэктоніка пліт або новая гла-бальная тэктоніка, заснавана на выні-ках даследаванняў рэльефу дна акіяна і магнітных анамалій яго парод і на да-ных палеамагнетызму. МАБІЛЬЁН, М а б і ё н (Mabillon) Жан (26.12.1632, г. Сен-П’ермон, Францыя — 27.12.1707), французскі гісторык, заснавальнік дыпламатыкі і палеаграфіі. Чл. кангрэгацыі маўрыстаў. 3 1664 працаваў у бібліятэцы манастыра Сен-Жэрмен-дэ-Прэ (Парыж). 3 1701 чл. акадэміі надпісаў. Здзейсніў шмат-томную публікацыю крыніц па гісторыі бенедыкцінцаў з каментарыямі і заўвага-мі (13 тамоў, 2 апошнія скончаны інш. маўрыстамі). Распрацаваў методыку вызначэння сапраўднасці дакумента, устанавіў адзнакі датавання і лакаліза-цыі рукапісу, стварыў тэорыю «нац. ты-паў» лац. пісьма. МАБІЛЬНАСЦЬ САЦЫЯЛЫІАЯ. змя-ненне індывідам ці групай сац. пазіцыі, месца, якое яны займаюць у сац. струк-туры грамадства. Тэрмін уведзены П.Сарокіным; шырока выкарыстоўва-ецца ў даследаваннях can. структуры, для характарыстыкі ступені «адкрытас-ці» ці «закрытасці» can. груп і грамад-стваў. Адрозніваюць М.с. вертыкальную і гарызантальную. Вертыкальная М.с. — перамяшчэнне індывіда ці гру-пы ў сістэме can. іерархіі, звязанае са зменай can. статуса. Пры гэтым вылу-чаюць can. ўзыходжанне (прасоўванне індывіда ці групы да пазіцый з больш высокім прэстыжам, даходам, уладай) і can. сыходжанне, дэградапьгю (рух да больш нізкіх іерархічных пазіцый). Г a -рызантальная М.с. — перамя-шчэнне індывіда ці групы ў сац. струк-туры без змены сац. статуса. М.с. можа выяўляцца як добраахвотнае перамя-шчэнне ў межах can. іерархіі або быць абумоўлена структурнымі ці арганіза-цыйнымі зменамі. Сярод фактараў, якія ўплываюць на М.с., — мэтанакіраваная дзейнасць некаторых паліт. і сац. ін-таў (дзяржавы, царквы, арміі, паліт. партый і інш.), змена сістэмы грамадскага ўкладу, уплыў навукова-тэхн. прагрэсу, укараненне перадавой тэхнікі і тэхнало-гіі, узнікненне новых прафесій, удаска-наленне сістэмы адукацыі, асобасныя імкненні і інш. Для індывіда магчы-масць прасоўвання ўверх азначае не толькі павелічэнне долі сац. даброт, якія ён атрымлівае, але і рэалізацьпо асабістага інтэлектуальнага патэнцыялу, дасягненне пастаўленай мэты, набыццё новага сац. вопыту. М.с. садзейнічае стабілізацыі грамадства, умацаванню пазіцый асобных сац. груп і паліт. эліт за кошт іх папаўнення таленавітымі асобамі з ніжэйшых сац. слаёў. Свабода М.с. выступае адной з умоў развіцця асобы, сцвярджэння прынцыпаў сац. справядлівасці, далейшага грамадскага прагрэсу. І.В.Катляроў. МАБІЛЬНЫЯ СІЛЫ, спецыяльныя во-інскія фарміраванні пастаяннай баявой гатоўнасці, прызначаныя для адбіцця раптоўных удараў праціўніка, забеспя-чэння стратэг. разгортвання ўзбр. сіл дзяржавы (кааліцыі дзяржаў), а таксама для іх узмацнення і вядзення баявых дзеянняў у тыле ворага. Складаюцца з высокарухомых злучэнняў, часцей, пад-раздзяленняў і інш., гал. характарысты-кай якіх з’яўляецца мабільнасць. М.с. ўваходзяць у склад узбр. сіл многіх кра-ін, у т.л; ў структуры ўзбр. сіл НАТО. Ва Узбр. Сілах Рэспублікі Беларусь М.с. створаны ў 1995 на базе часцей павет-рана-дэсантных войск у складзе трох мабільных брыгад, падраздзяленняў су-вязі і кіравання; на ўзбраенні маюць баявыя машыны дэсанта (БМД), бро-нетранспарцёры (БТР), баявыя машы-ны пяхоты (БМП) і інш. тэхніку. Асаб-лівасць М.с. — у спалучэнні аэрама-більнасці і агнявой моцы мотастралк. часцей і падраздзяленняў. Літ:. Вершаловнч Ю., Каршаке-в в ч Д. Мобвльные снлы ведуг бой // Ар-мня. 1997. № 3. Р.Ч.Лянькевіч, В.МПташнік. МАБІНІ (Mabini) Апалінарыо (23.7.1864, г. Талага, Філіпіны — 13.5.1903), дзеяч філіпінскага нац.-вызв. руху. Скончыў ун-т у г. Маніла. Юрыст. Адзін з засна-вальнікаў і лідэраў тайнай патрыят. арг-цыі Філіпінская ліга (1892—93). У жн. 1896 далучыўся да антыісп. паў-стання на чале з ген. Э.Агінальда. Напі-саў канстытуцыю Філіпінскай Рэспублі-кі 1898—99. У час амерыкана-філіпін-скай вайны 1899—/901 рашучы пры-хільнік незалежнасці Філіпін. У студз.—маі 1899 прэм’ер і міністр за-межных спраў філіпінскага ўрада. У снеж. 1899 узяты ў палон амер. войска-мі, са студз. 1901 у ссылцы на в-ве Гу-ам. У лют. 1903 згадзіўся прызнаць ула-ду 3UIA над Філіпінамі і быў вернуты на радзіму. Аўтар кн. «Філіпінская рэ-валюцыя» (т. 1—2, надрук. 1951). Літ:. Левтонова Ю.О. Мабннн — на-цнональный герой Фнлнппнн. М.. 1970. МАБЛІ (Mably) Габрыэль Бано дэ (14.3.1709, г. Грэнобль, Францыя — 23.4.1785), франйузскі паліт. мысліцель і гісторык. Брат Э.Кандыльяка. Вучыўся ў езуіцкім каледжы і семінарыі, пазней адмовіўся ад духоўнай кар’еры. 3 1742 на дыпламат. службе, з 1746 прысвяціў сябе навук. заняткам. Асн. ідэі М. вы-кладзены ў працах «Сумненні, якія пра-пануюцца філосафам-эканамістам ад-носна прыроднага і неабходнага парад-ку палітычных грамадстваў» (1768) і «Аб заканадаўстве, або Прынцыпы законаў» (1776). У сац.-філас. разважаннях М. зыходзіў з уласнага паняцця аб чалаве-чай прыродзе, лічыў, што менавіта доб-рыя пачаткі (спачуванне, удзячнасць) аб’ядноўваюць людзей у грамадства, a розум дыктуе пэўныя законы дзеля агульнага дабрабыту і стрымання чала-вечага эгаізму. Адзінай крыншай і носьбітам усялякай улады лічыў народ; яму належыць права змены тыранічнай улады з дапамогай любых сродкаў, у т.л. рэвалюцыі. Як прыхільнік эгаліта-рызму патрабаваў адпаведных законаў з мэтай устанаўлення сістэмы кіравання, якая б абараняла грамадства ад разбу-рэнняў. Прапаноўваў прыняць законы супраць раскошы, дзярж. падтрымкі гандлю і купецтва; выказваўся за абме-жаванне багаццяў прыватных асоб, у т.л. землеўладальнікаў, адмаўляў гіст. рэгрэс і магчымасць вяртання ў «залаты век» — да першабытнага камунізму.