КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
торная сказавая манера. Паводле апо-весці «Лэдзі Макбет Мцэнскага павета» Дз.Шастаковіч стварыў аднайм. оперу (1934; адноўлена ў 1962 пад назвай «Ка-цярына Ізмайлава»; пастаўлена Нац. т-рам оперы Беларусі, 1994). У вер. 1862 прыязджаў у Вільню; зблізіўся з В.Каратынскім, падарожнічаў з ім па Беларусі, наведаў Гродна, Пінск, Пру-жаны, Белавежскую пушчу, прысвяціў М.С.Ляекоў яму аповесць «Жыціе адной бабы». Уражанні ад паездкі па Беларусі выка-рыстаў у серыі карэспандэнцый «3 ад-наго дарожнага дзённіка» (час. «Север-ная пчела», 1862). Шэраг твораў Л. эк-ранізаваны. Асобныя творы Л. на бел. мову пераклалі І.Сакалоўскі, М.Сеўрук. Тв:. Собр. соч. Т. 1—12. М„ 1989; Собр. соч. Т. 1—6. М., 1993; О любвн: Повестк. М., 1993; Бел. пер. — Тупейны мастак. Мн., 1937; Чалавек на варце. Мн., 1947. Літ:. Л е с к о в А.Н. Жнзнь Ннколая Лес-кова. Т. 1—2. М., 1984; Аннннскнй Л. Лесковское ожерелье. 2 нзд. М., 1986; Tope л о в А.А. Н.СЛесков н народная культу-ра. Л., 1988; Лесков н русская лнтература. М., 1988; Творчество Н.СЛескова. Курск, 1988; Г a п а в a В. Вінцэсь Каратынскі і М.СЛяс-коў // ЛІМ. 1970. 30 студз.; К л е й н Б. В го-днну смятення: Бел. поездка НЛескова // Неман. 1979. № 2. У.І.Мархель. ЛЯСКбЎСКІ Іосіф Тарасавіч (1.4.1901, в. Прудок Хоцімскага р-на Магілёўскай вобл. — 23.12.1946), поўны кавалер ор-дэна Славы. У Вял. Айч. вайну на фронце з 1941, удзельнік абароны Каў-каза, вызвалення Украіны, Малдовы, Берлінскай аперацыі. Камандзір аддзя-лення мінамётнай батарэі ст. сяржант Л. вызначыўся: 25.8.1944 у баі за с. Бо-зіены Катоўскага р-на Малдовы; на тэр. Германіі 4.2.1945 у баі за г. Кюстрын; 28.4—1.5.1945 у баях за Берлін. ЛЯСКбЎСКІ Юльян (псеўд. Б а н д у -рыст Карабіч, Ю. Карабіч, Марцін М і з э р а; 1826, в. Новая Жосна Мядзельскага р-на Мінскай вобл. — пасля 1888), польскі і бел. пі-сьменнік, журналіст. Паходзіў са шлях-ты герба «Кораб», адсюль адзін з псеў-данімаў Карабіч. Адукацыю атрымаў у бернардзінскай школе (відайь, у Буд-славе). Працаваў канцылярыстам у Вільні. Удзельнічаў у вызв. руху. У 1849 эмігрыраваў. Жыў у Лондане, дзе ў 1855 напісаў рамант. паэму «У чужой стара-не», у якой паэтызаваў родны край. 3 1860 у Вільні. Выдаў зб. «Беларускі бан-дурыст» (1861), прасякнуты патрыят. пачуццямі, пратэстам супраць сац. прыгнёту (верш «Сірата»), напоўнены беларусізмамі. Аповесць «У Амерыку па золата» (1888) пра цяжкое жыццё эміг-рантаў з Полынчы і Беларусі. У арт. «Слова пра песню» (1882) выявіў добрае веданне бел. мовы і фальклору, змясціў тэксты бел. вершаў «Зямелька мая» і «Пад дуду» (відаць, аўтарскія). Літ.: Кісялёў Г. Радаводнае дрэва. Мн„ 1994. С. 148—161. ЕВ.Кісялёў. ЛЯСНАЯ, малая планета № 3482. Ся-рэдні дыяметр 14 км, сярэдняя адлег-ласць ад Сонца прыблізна 416,1 млн. км, перыяд абарачэння 4,638 г. Адкры-та ў 1975 у Крымскай астрафіз. абсерва-торыі. Названа ў гонар перамогі рускіх воінаў у бітве пад Лясной 1708. А.М.Коратцаў. ЛЯСНАЯ, рака ў Камянецкім і Брэсц-кім р-нах Брэсцкай вобл., правы пры-ток р. Зах. Буг. Даўж. 85 км. Пл. вада-збору 2650 км2. Утвараецца ад зліцця рэк Правая Лясная і Левая Лясная, за 1 км на У ад в. Вугляны Камянецкага р-на. Цячэ па Прыбугскай раўніне і Брэсцкім Палессі. Асн. прытокі: Крывуля, Тачыя, рака без назвы каля в. Трасцяніца Ка-мянецкага р-на, Лютая (справа), Гра-даўка (злева). Даліна шыр. 2—4 км, схілы да 20 м (месцамі да 30 м), перасе-чаныя лагчынамі, ярамі, асушальнымі каналамі. Пойма двухбаковая, шыр. да 1 км, лугавая, радзей — парослая хмыз-няком. Рэчышча звілістае, месцамі моцназвілістае. Шыр. ракі ў межань 20—30 м. Берагі выш. да 4 м, адкры-тыя, пад хмызняком. Найвьппэйшы ўзровень разводдзя ў канцы 2-й дэкады сак., сярэдняя выш. над межанным уз-роўнем 1,5 м. Замярзае ў 3-й дэкадзе снеж., крыгалом у сярэдзіне сакавіка. Сярэднегадавы расход вады ў вусці 13 м3/с. На рацэ г. Камянец, каля в. Цю-хінічы Брэсцкага р-на плаціна. Рака прымае сцёк з сеткі меліярац. каналаў. ЛЯСНАЯ, вёска ў Баранавіцкім р-не Брэсцкай вобл., каля аўтадарогі Мінск—Брэст; чыг. станцыя на лініі Баранавічы—Брэст. Цэнтр сельсавета і калгаса. За 25 км на ПдЗ ад г. Барана-вічы, 177 км ад Брэста. 1910 ж., 663 двары (1999). Лясніцтва, цэх Баранавіц-кай мэблевай ф-кі. Сярэдняя школа, Дом культуры, б-ка, амбулаторыя, аптэ-ка, аддз. сувязі. Свята-Казанская цар-ква, касцёл Маці Божай Каралевы Анё-лаў. Магіла ахвяр фашызму. Месца за-губы сав. ваеннапалонных і мірных жы-хароў (у Вял. Айч. вайну каля Л. быў Ляснянскі лагер смерці), брацкая магіла сав. воінаў і ахвяр фашызму. Радзіма УЛ.Галубка. лясное 429 ЛЯСНАЯ, вёска ў Лапаціцкім с/с Слаў-гарадскага р-на Магілёўскай вобл., каля шашы Магілёў—Слаўгарад. Цэнтр кал-гаса. За 14 км на Пн ад Слаўгарада, 60 км ад Магілёва, 36 км ад чыг. ст. Чаву-сы. 381 ж., 147 двароў (1999). Пачатко-вая школа, клуб, б-ка, агггэка, амбула-торыя, аддз. сувязі. Брацкія магілы сав. воінаў, расійскіх воінаў. Помнік у гонар перамогі рускіх воінаў у бітве пад Ляс-ной 1708. Помнік архітэктуры — мемар. капліца (пач. 20 ст.), у якой створаны музей гістооыі бітвы. ЛЯСНАЯ ГАСПАДАРКА, галіна нар. гаспадаркі, якая займаецца зберажэн-нем, выкарыстаннем і аднаўленнем лесу. Прадугледжвае ўлік (гл. Лясны ка-дастр), лесаўпарадкаванне, своечасовае аднаўленне лесу і лесаразвядзенне (гл. Лясныя культуры), ахову лясоў ад пажа-раў, шкоднікаў і хвароб, найб. поўнае і рацыянальнае выкарыстанне лясных рэ- Да арт. Лясная гаспадарка. Сярэднеўзроставае клянова-асінавае насаджэнне. сурсаў і зямель ляснога фонду, усебако-вае выкарыстанне вода-, глеба- і поле-ахоўных, сан.-гігіенічных і інш. фун-кцый лесу. Асн. палажэнні вядзення Л.г. і лесакарыстання закладзены ў Ляс-ным кодэксе Рэспублікі Беларусь, а юрьш. нормы лясных адносін, зберажэння і аховы лесу — ў лясным заканадаўстве. Л.г. стварае базу для развіцця лясной, дрэваапрацоўчай і цэлюлозна-папяровай прамысловасці. Асн. работы лесагаспа-дарчай вытв-сці: высечкі догляду лесу, сяўба і пасадка лесу, догляд лясных культур, асушэнне лясных зямель, збор насення, вырошчванне лесапасадачнага матэрыялу і інш. Л.г. займаецца пра-мысл. вытв-сцю (перапрацоўка дробна-таварнай, нізкасартавой драўніны і ад-ходаў Л.г.), а таксама зборам дзікарос-лых пладоў, ягад, грыбоў, лек. і тэхн. сыравіны. На Беларусі землі ляснога фонду займаюць 9,2 млн. га, або 44,3% яе тэрыторыі; з іх уласна лясы склада-юць 7,4 млн. га (35,4%). Асн. дрэвавыя пароды: хвойныя (хвоя, елка) — 65%, цвердалістыя (граб, дуб, ясень, клён) — 4% і мяккалістыя (бяроза, асіна, вольха і інш.) — 31%. Агульны запас драўніны на корані складае 1,1 млрд. м3, штога-довы сярэдні прырост — 25 млн. м3, запас драўніны спелых насаджэнняў — 75 млн. м3. Кіруе Л.г. Міністэрства ляс-ной гаспадаркі, якому падпарадкавана 74% зямель ляснога фонду. Астатнія за-мацаваны за с.-r. прадпрыемствамі і інш. карыстальнікамі. Асн. адм.-гасп. адзінка —лясгас (у 1998 бьыо 88 лясга-саў). Выконваюць усе лесагасп. работы і ажыццяўляюць кантроль за выкарыс-таннем лесасыравінных рэсурсаў лясніц-твы. Штогод высечка лесу праводзіцца на пл. 26 тыс. га. Значная ч. драўніны ідзе на перапрацоўку. У 1997 нарыхта-вана 11,6 млн. м3 драўніны. Экспарту-ецца дробнатаварная драўніна (дыямет-рам 6—13 cm): балансы для цэлюлозна-папяровай прам-сці, руднічная стойка для шахтаў. Доля экспарту піламатэры-ялаў у 1997 склала 38%, або 115,7 тыс. м3. За пасляваенны перыяд лясістасць тэр. Беларусі ў выніку лесаразвядзення і лесааднаўлення павялічылася з 21% да 36%. Ha 1 жыхара рэспублікі прыпадае 0,73 га і 108 м3 лесу, што ў 2 разы вы-шэй за сярэднееўрап. ўзровень. Спецы-фічнымі асаблівасцямі лясоў Беларусі з’яўляюцца: перавага маладых і сярэд-неўзроставых насаджэнняў (81%), заба-лочанасць (15%) і радыеактыўнае забру-джванне (23,3%). На землях, забруджа-ных радыенуклідамі, агульнай пл. 1723,3 тыс. га (на 1.1.1998) штогод пра-водзііша лесааднаўленне і залясенне. У цэлым па рэспубліцы лесааднаўленне і залясенне ў 1997 праведзена на пл. 24,3 тыс. га, у т.л. 5,5 тыс. га на тэрыторыі забруджанай радыенуклідамі. Лесапаса-дачны матэрыял вырошчваецца ў 180 лясных гадавальніках. Штогод нарыхтоў-ваецца каля 140 т насення дрэвавых і хмызняковых парод. У 1997 лясгасамі нарыхтавана 1550 т ягад (журавіны, брусніцы, чарніцы), 203 т грыбоў, 37 т лек. сыравіны і 38 т мёду. Аб’ектамі па-лявання з’яўляюцца лось, алень, дзік, казуля, вавёрка, заяц, куніца, ліс чыр-воны, андатра, норка, воўк, барсук, рысь, выдра, янотападобны сабака, глу-шэц, цецярук, курапатка, качка і інш. У 301 паляўнічай гаспадарцы працуе 131 спецыяліст-паляўніцтвазнавей і 986 штатных егераў. 3 1991 у лясных угод-дзях Беларусі арганізуюцца туры для за-межных паляўнічых. Навук.-даследчую работу па пытан-нях Л.г. праводзяць у Ін-це лесу Нац. АН Беларусі, Бел. тэхнал. ун-це і інш. Даследуюцца праблемы гібелі лясных насаджэнняў ад пажараў, уздзеяння неспрыяльных умоў надвор’я, пашко-джання дзікімі жывёламі, хвароб лесу і інш. Праводзяшха мерапрыемствы па ахове лесу ад шкоднікаў і хвароб. У 1997 біял. метад аховы выкарыстаны на пл. 16,1 тыс. га лясных насаджэнняў, хім. — 3,4 тыс. га. Гл. таксама Лесавод-ства, Лесазнаўства. Літ.: Рублевскнй С.А. Управленме лесамн н лесным хозяйством Белорусской ССР. Мн., 1979; ЯнушкоА. Д., Желнбо Б. Н. йнтенснфнкацня лесного хозяйства Бе-лорусснн м ее эффектмвность. Мн., 1975. Р.Р.Паўлавец. ЛЯСНАЯ, ДРЭВААПРАЦбЎЧАЯ I ЦЭЛЮЛОЗНА-ПАПЯРбВАЯ ПРА-МЫСЛбВАСЦЬ, сукупнасць галін прам-сці па нарыхтоўцы драўніны, яе апрацоўцы і перапрацоўцы. Уключае лесанарыхтоўчую прамысловасць, дрэва-апрацоўчую прамысловасць, мэблевую прамысловасць, лесахімічную прамысло-васць, цэлюлозна-папяровую прамысло-васць. Выпускае дзелавую драўніну, пі-ламатэрыялы, мэблю, клееную фанеру, драўнянастружкавыя і драўнянавалак-ністыя пліты, паперу, кардон, запалкі, каніфоль, шкіпінар і інш. На Беларусі (1999) больш за 1200 прадпрыемстваў і вытв-сцей, на якіх занята больш за 100 тыс. чал. ЛЯСНІЦТВА, вытворча-тэрытарыяль-ная адзінка ў лясной гаспадарцы. Можа ўваходзіць у склад лясгаса або леспрам-гаса. На замацаванай за ім тэрыторыі дзярж. ляснога фонду ажыццяўляе ме-рапрыемствы па выоошчванні, выка-рыстанні і ахове лясоў, кантралюе рабо-ту лесанарыхтоўшчыкаў, дапамагае кал-гасам і саўгасам у арганізацыі і вядзенні гаспадаркі ў іх лясах, адпускае лес на пні і лесаматэрыялы, арганізуе і кантра-люе нарыхтоўку грыбоў, ягад, лек. рас-лін, сена і інш. Асн. тэр. адзінка Л. — лясны квартал. Л. падзяляюцца на тэхн. ўчасткі (аб’езды), апошнія — на абхо-ды. Адказны за вядзенне гаспадаркі ў Л. — ляснічы, у тэхн. участку — учас-тковы тэхнік-лесавод, у абходзе — ляс-нік. На Беларусі (1999) 720 Л. сярэдняй пл. 9,25 тыс. га, у складзе якіх 1941 тэхн. ўчастак і 10,6 тыс. абходаў. Сярэд-няя пл. тэхн. ўчастка 3,4 тыс. га, абхо-ду — 630 га. У Л. могуць арганізоўвац-ца лясныя гадавальнікі, пункты па на-рыхтоўцы і перапрацоўцы грыбоў і ягад. Л. ёсць у лясной гаспадарцы Расіі, многіх інш. краін свету.