КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Да арт. Магілёўскі Спаскі мавастыр Спаса-Праабражэнская царква. франтон. Сцены фасадаў завяршаліся шырокім тонкапрафіляваным карнізам, рытмічна чляніліся лучковымі аконны-мі праёмамі з дэкар. ляпнымі дэталямі, паміж аконнымі праёмамі — спараныя пілястры з дарычнымі капітэлямі. У ін-тэр’еры былі творы мясц. майстроў: жывапісца М.Пігарэвіча і чаканшчыка П.Слізіка (Сліжыка). Царква разбурана ў Вял. Айч. вайну, пазней знесена, час-тка пабудоў захавалася. У 1785 заверша-на буд-ва мураванай агароджы з брамай і манастырскага корпуса. Г-падобны ў плане манастырскі корпус разам з агароджай абкружаў усю тэр. манастыра і ўтвараў трапецападобны ў плане ўнутр. дворык. Корпус складаўся з 2-павярховай часткі (дзе размяшчала-ся кансісторыя, захавалася) і 1-павярхо-вага крыла (манаскія келлі, убудаваная царква, гасп. памяшканні, частка заха-валася). Гал. фасад 2-павярховага кор-пуса аздоблены на ўсю вышыню піляс-трамі і іанічнымі капітэлямі. Высокія прамавугольныя аконныя праёмы дэка-рыраваны ліштвамі з замковым каме- МАГІЛЁЎСКІ 471 нем, падаконнымі прамавугольнымі ні-шамі. Фасады 1-павярховага крыла рас-члянёны прамавугольнымі аконнымі праёмамі з простымі ліштвамі, між-аконнымі лапаткамі. У 1918 манастыр закрыты. Т. 1. Чарняўская. МАПЛЁЎСКІ СТАДЫЯЛ. адзін з буй-нейшых этапаў развіцця сожскага зле-дзянення, які наступіў пасля горацкага інтэрстадыялу. На тэр. Беларусі М.с. разглядаецца як другі пасля макс. аіаў-гарадскага стадыялу насоў мацерыкова-га лёду з Пн Швецыі і Батнічнага зал. Ільды праніклі на тэр. Беларусі трыма ледавіковымі патокамі: нёманскім, мін-скім і дняпроўскім, якія вызначаліся вял. актыўнасцю. Пры адступанні леда-віка сфарміраваліся Цэнтральнабярэзін-ская, Слуцкая, Прыбугская і інш. вод-наледавіковыя раўніны і канчаткова аформіўся рэльеф Паўд.-зах. адгаліна-вання Беларускай грады. МАГІЛЁЎСКІ СТРОЙ, традьшыйны комплекс бел. нар. адзення ў Падняп-роўі. Бытаваў у 18 — пач. 20 ст. пера-важна ў Магілёўскім, Быхаўскім, Шклоўскім, Слаўгарадскім р-нах Магі-лёўскай вобл., Рагачоўскім р-не Го-мельскай вобл. Летні жаночы гарнітур складалі пераважна 2 варыянты-ком-плексы: кашуля, спадніца, фартух; ка-шуля, спадніца, фартух, гарсэт. Кашулю шылі з прамымі плечавымі ўстаўкамі з адносна вузкім рукавом, адкладным (радзей вузкім стаячым) каўняром. Ар-намент натыкання і вышыўкі (чырвоны з украпінамі чорнага) кампанаваўся ў палосы на плечавых устаўках і рукавах (паралельна лініі ўточкі), на каўняры. Пераважалі геам. (ромб, крыжык, зо-рачка) і раслінныя (васількі, бярозка) узоры. Суконная спадніца (андарак, са-ян) чырвона-малінавая з белай, зялё-най, сіняй, чорнай клеткай, палатняная (бяляк) — гладка-белая ці клятчастая шэра-белая з арнаментальным шлякам на падоле. Падпяразвалі вузкім дэкар. Да арт. Магілёўскі строй. Сялянкі ў традыцыйным лет-нім адзенні. Вёска Заходы Шклоўска-га раёна. 1903. поясам. Фартух-трыпольнік шылі з 3 белых полак палатна. Гарсэт (кабат) шылі з сіняга, чырвонага аксаміту, шарсцянкі з баскай у выглядзе клінкоў або прышывалі да спадніцы, аздаблялі нашыўкамі тасьмы. Галаўныя ўборы жанчын — чапец, намітка, аздобленая вышыўкай і нашыўкамі мохрыкаў да-матканая хустка. Шыйныя і нагрудныя ўпрыгожанні — пацеркі, абразкі, кры-жыкі. У мужчынскіх кашулях тунікапа-добнага крою багата вышывалі маніш-ку. Нагавіцы шылі з белага палатна ці сукна. Насілі таксама суконныя ці па-латняныя камізэлькі са стаячым каўня-ром, шыйныя даматканыя хустачкі-ша-лікі, вышытыя чырвоным арнаментам на канцах. Галаўны ўбор — каўпаковая з лямцу магерка ці футраванка. Муж-чынская і жаночая вопратка — белыя світы, аздобленыя вышыўкай, нашыў-камі тасьмы і шнура. Літ.'. Р а м а н ю к М.Ф. Беларускае на-роднае адзенне: [Альбом]. Мн., 1981. М.Ф.Раманюк. МАГІЛЁЎСКІ ТЭХНАЛАГІЧНЫ ІН-СТЫТЎТ. Засн. ў 1973 у Магілёве на базе тэхнал. ф-та Магілёўскага машына-будаўнічага інстытута. У 1998/99 на-вуч. г. ф-ты: тэхнал., мех., хіміка-тэх-нал., эканам., завочны, па падрыхтоўцы кадраў. Навучанне дзённае і завочнае. Аспірантура з 1990. Пры ін-це 3 наву-чальна-навукова-вытв. аб’яднанні. МАГІЛЁЎСКІ УНІВЕРСП г)Т і м я А.А.К у л я ш о в а. Засн. ў 1918 у Магі-лёве як пед. ін-т на базе Магілёўскага настаўніцкага інстытута. У 1919 пе-райменаваны ў Ін-т нар. адукацыі. У 1924 аб’яднаны з пед. ф-там БДУ. У 1930 адноўлены як пед. ін-т. У 1937 пры ін-це створаны настаўніцкі ін-т з 2-гадовым тэрмінам навучання для пад-рыхтоўкі настаўнікаў 5—7-х класаў агульнаадук. школы. Імя Куляшова прысвоена ў 1978. 3 20.6.1997 ун-т. У 1998/99 навуч. г. ф-ты: гіст., пед., фі- лал., замежных моў, біял., прырода-знаўства, эканам., фізіка-матэм., да-школьнага выхавання, фіз. выхавання, даінстытуцкай падрыхтоўкі і прафары-ентацыі. Навучанне дзённае і завочнае. Аспірантура з 1992. Пры ун-це больш за 100 спецыялізаваных лабараторый і кабінетаў, б-ка (каля 500 тыс. экз.), на-вуч.-спарт. комплекс і навучальна-біял. база «Любуж». На базе М.у. створаны вучэбна-навук. комплекс. МАГІЛЁЎСКІ ХІМІКА-ТЭХНАЛАГІЧ-НЫ ТЭХНІКУМ Засн. ў 1967 у Магі-лёве. Спецыяльнасці (1998/99 навуч. г.): аўтаматызацыя тэхнал. працэсаў і вытв-сці, вытв-сць вырабаў і пакрыц-цяў з палімерных матэрыялаў, тэхнало-гія прадукцыі грамадскага харчавання, электраэнергетыка, машыны і апараты харч. вытв-сцей, халадзільна-кампрэ-сарныя машыны і ўстаноўкі, камерцый-ная дзейнасць. Прымае асоб з базавай і сярэдняй адукацыяй. Навучанне дзён-нае і завочнае. МАГІЛЁЎСКІ ЦАРКОЎНА-АРХЕАЛА-ГІЧНЫ МУЗЁЙ. Існаваў у 1897—1918 у Магілёве. Заснаваны Е.Р. Раманавым, размяшчаўся ў будынку б. бернардзін-скага кляштара. Пл. экспазіцыі 140 м2, больш за 6 тыс. экспанатаў, атрыманых у асн. з рызніц і царк. кладовак, з архе-ал. раскопак Раманава (каменныя і жал. прылады працы, фрагменты ганчарнага посуду, упрыгожанні, манеты і інш.). Сярод экспанатаў: абразы 16—18 ст. магілёўскага, маскоўскага, смаленскага, стараабраднага пісьма на палатне, дош-ках, выразаныя з дрэва, медзі, свінцу, у т.л. абразы 17 ст. «Богаяўленне» з Пет-рапаўлаўскай царквы, «Раство Багаро-дзіцы» і «Мікола Цудатворац» з Мікала-еўскай царквы і інш., некат. з іх у аб-кладах работы магілёўскіх майстроў А.Воўчака і П.Сліжыка; калекцыя на-прастольных і нацельных крыжоў (пе-раважна 18 ст., многія ў інкруставаных і каштоўных абкладах), медны пацір 17 ст. з Мікалаеўскай царквы, інкрустава-ная даразахавальніца 18 ст. з Крыжа-ўзвіжанскай царквы, шытая шоўкам і золатам плашчаніца 1556, сярэбраная мітра магілёўскага архіепіскапа Г.Каніс-кага (1758); часткі іканастасаў, царскія вароты і бакавыя алтарныя дзверы 17— 18 ст., скульптурныя выявы святых і інш.; магільныя пліты кн. Друцкай-Са-калінскай (1588) і Арсенія Азаровіча (1652), драўляныя надмагільныя пліты 17—18 ст. з Мікалаеўскай царквы. У бібліятэчным аддз. захоўваліся мінея 1490-х г., выдадзеная ў Кракаве, шмат-лікія богаслужэбныя кнігі 16—18 ст., біблія 1751 з гравюрамі, напрастольныя евангеллі 1568, 1637, 1640, 1764, кнігі магілёўскіх, маскоўскіх і львоўскіх вы-данняў 17—18 ст., ў т.л. «Гутаркі Іаана 472 МАГІЛЁЎСКІ Златавуста» (1623), «Словы і прамовы» Феафана Пракаповіча (1760—74). У ар-хіве музея зберагалася больш за 4 тыс. дакументаў пераважна 17 ст., 26 кара-леўскіх грамат 16—18 ст., у тл. Стафа-на Баторыя на магдэбургскае права Ма-гілёву (1577), інвентары горада, замка, воласці (1604) і інш. 3 1919 экспанаты музея захоўваліся ў Магілёўскім аблас-ным краязнаўчым музеі. Літ:. Запнскн Северо-Западного отдела Русского географнческого о-ва. Внльна, 1910. Кн. 1. С. 224—229. ААСедзін. МАПЛЁЎСЮ ЧЫГЎНАЧНЫ BAK-SAJI, помнік архітэктуры позняга класі-цызму ў Магілёве. Пабудаваны ў 1902. Фарміруе Прывакзальную пл. з партэ-рам у цэнтры яе. Пасля Вял. Айч. вай-ны будынак рэканструяваны. Мураваны 1-павярховы прамавугольны ў плане бу- Магілёўскі чыгуначны вакзал. дынак з 2 невял. прыбудовамі па тар-цах. Гал. фасад вылучаны 3 рызалітамі (цэнтр. з гал. уваходам і 2 бакавыя), за-вершанымі атыкамі; ён прарэзаны вял. арачнымі аконнымі праёмамі (у прыбу-довах — прамавугольныя), прасценкі паміж якімі дэкарыраваны руставанымі пілястрамі. Сцены завершаны прафіля-ваным карнізам з сухарыкамі. У цэнтры гал. фасада 8-гранны светлавы барабан з невысокай 4-граннай вежай. В М. Чарнатаў. МАГІЛЕЎСКІ шкдльны ТЭАТР Іс-наваў у Магілёве ў 1722—32 пры езуіц-кім калегіуме. Захаваліся 3 друкаваныя праграмы пра паказы 3 панегірыкаў: у 1722 — «Ганаровыя сармацкія знакі — дзедавы сякіры Асалінскіх» з антыпра-логам, пралогам і алегарычным эпіло-гам, інгэрлюдыямі (з нагоды наведання графам Францішкам Асалінскім); у 1726 — «Ключ ведаў, далучаны да клю-ча прадзедаўскага герба Міхалоўскіх» з алегарычным пралогам, хорамі і эпіло-гам, інтэрлюдыямі (услаўляўся засна-вальнік мясц. шляхецкага роду Мельхі-ёр Міхалоўскі); у 1732 — «Укаранава-нае жыллё мудрасці» на лац.-польск. мове з алегарычным пралогам, хорамі і эпілогам (у гонар роду М.Юрылеўска-га — пра прынца, які сваёй мудрасцю і воінскімі доблесцямі прынёс карысць дзяржаве і заняў трон). Аўтарамі п’ес звычайна былі выкладчыкі паэтыкі і рыторыкі (Я.Любсевіч, С.Свентахоўскі і Р.Бжазоўскі). Літ:. Мальдзіс А. На скрыжаванні славянскіх традыцый. Мн., 1980; Б а р ы -ш е в Г.й. Театральная культура Белорусснн XVHI в. Мн„ 1992. МАГІЛЁЎСКІЯ БАРЫСАГЛЕБСКІЯ ЦЭРКВЫ. помнікі архітэктуры 19 ст. ў Магілёве. Комплекс складаецца з 2 цаг-ляных будынкаў. Першы ўзведзены ў 17 ст. як жылы дом, у 19 ст. перабудаваны пад царкву (у л-ры вядомы як Барыса-глебская, на самай справе наз. Крыжа-ўзвіжанская). Першапачаткова — 1-па-вярховы квадратны ў плане будынак, падзелены сцяной на 2 рознавялікія па-мяшканні. У 19 ст. палавіна ўсх. сцяны перароблена ў 3-гранную апсіду, да зах. сцяны прыбудавана 2-ярусная званіца з шатровьгм дахам і цыбулепадобнай га-лоўкай. На вільчыку ўзведзены гал. драўляны барабан (васьмярык на чацве- Магілёўскія Барысаглебскія цэрквы. рыку). Перабудова надала будынку ры-сы псеўдарус. стылю. Другая царква па-будавана ў 1869. 6-стаўповы 3-нефавы крыжова-купальны храм. У арх.-стыля-вой трактоўцы спалучаны рысы класі-цызму (руставаныя пілястры па вуглах, прафіляваны карніз асн. аб’ёму) і мас-коўскага культавага дойлідства 17 ст.