КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
У.Я.Бардон. МАГНАТ (ад сярэднелац. magnatus ба-гаты, знатны чалавек), у феадальную эпоху буйны землеўладальнік, прадстаў-нік радавітай знаці ў некаторых краінах Еўропы, асабліва ў Польшчы, ВКЛ і Венгрыі. У ВКЛ М. валодалі вял. зя-мельнымі латыфундыямі з гарадамі, мястэчкамі і тысячамі прыгонных ся-лян. Некаторыя з іх (напр., Радзівілы, Сапегі) мелі ўласныя войскі і крэпасці. Выкарыстоўваючы свой уплыў і багац-це, М. Рэчы Паспалітай займалі ў ёй вышэйшыя дзярж. пасады і фактычна кіравалі дзяржавай. У 1567 на Беларусі было 29 М., кожны з якіх меў больш за 1000 сял. «дымоў» (гаспадарак). У пера-носным сэнсе слова «М.» выкарыстоў-ваецца ў дачыненні да буйных прад-стаўнікоў прамысл. і фін. капіталу. МАГНЕЗІТ (ад новалац. magnesia маг-незія), мінерал класа карбанатаў, карба-нат магнію MgCOj. Mae ў сабе MgO 47,82%, СО2 52,18%. Крышталізуецца ў трыганальнай сінганіі. Крышталі ром-баэдрычныя або няправільна выцягну-тыя. Пашыраны фарфорападобныя ад груба- да схаванакрышт. зярністыя ма-сы. Колер белы, жаўтавата-шэры, ружо-вы. Чыстыя крышталі празрыстыя. Бляск шкляны. Цв. 3,75—4,25. Крохкі. Шчыльн. 2,9—3,1 г/см3. Прамысл. ра-довішчы звязаны з метамарфізаваным даламітам, трапляецца таксама ў саля-носных пародах. Руда для вытв-сці каў-стычнай і паленай магнезіі. Таксама М. наз. горная парода, якая складзена поў-насцю з М. Гэта белыя, шэрыя, афар-баваныя арган. рэчывам тонказярніс-тыя, крышт., аднароднай тэкстуры пласты і лінзы. Утвараюць даламітава-магнезітавую фармацыю (напр., рыфей Башкірскага антыклінорыя, г. Сатка). С.М.Абравец, У.Я.Бардон. МАГНЕЗІЯ ПАЛЕНАЯ, тое, што Mae-Hito аксід. прылады Схема магнета 1 — вярчальны магніт; 2 — магнітаправод; 3, 4 — другасная і першасная абмоткі трансфарматара; 5 — перарывальнік; 6 — кулачок; 7 — размеркавальнік; Ф — магнітны паток. МАГНЕТА (франц. mageto ад грэч. magnetis магніт), магнітаэлектрычны ге-нератар пераменнага току. Стварае эл. разрады паміж электродамі свечак за-пальвання, ад якіх узгараецца рабочая сумесь у цыліндрах рухавіка ўнутр. зга-рання. Выкарыстоўваліся ў авіяц., трак-тарных, аўтамаб., матацыклетных і інш. рухавіках. 3 1960-х г. заменены бата-рэйнымі і інш. сістэмамі занальвання. МАГНЕТАКАЛАРЫЧНЫ ЭФЁКТ, змена тэмпературы магнетыка пры адыябатным (цешіаізаляваным) змянен- 476 МАГНЕТАХІМІЯ ні напружанасці Ft магнітнага поля, у якім знаходзіцца магнетык. Пры адыя-батным размагнічванні (памяншэнні Н) т-ра зніжаецца, пры адыябатным намагнічванні (павелічэнні Н) — па-вышаецца. М.э. асабліва значны ў фе-ра- і парамагнетыкаў (гл. Магнітнае ахаладжэннё). МАГНЕТАХІМІЯ, раздзел фізічнай хі-міі, які вывучае залежнасць паміж магн. ўласцівасцямі рэчываў і іх будовай. Асн. ўласцівасць, якая вымяраецца ў М. — магнітная ўспрыімлівасць. Звычайна яе вызначаюць па змене вагі ўзору рэчыва ў магн. полі, пры гэтым карыстаюцца метада-мі, прапанаванымі англ. вучоным М.Фарадэ-ем і швейц. хімікам Ф.Гюі. Для дыямагніт-ных рэчываў, пераважна арган. злучэнняў, элементы будовы малекул выводзяцца, зыхо-дзячы з адытыўнай схемы франц. фізікахімі-ка П.Паскаля (1910), згодна з якой малеку-лярная магн. ўспрыімлівасць роўная суме ўспрыімлівасцей асобных атамаў, што ўвахо-дзяць у састаў малекулы, з папраўкай на ха-рактар хім. сувязі паміж імі. Пры даследа-ванні парамагн. рэчываў (напр., комплексаў пераходных металаў, атамных кластараў) супастаўляюць эксперым. і тэарэт. значэнні магнітных момантаў ці аналізуюць іх залеж-насць ад т-ры, што дазваляе меркаваць аб ступені акіслення металу, прыродзе ўзаема-дзеянняў унутры комплексу і комплексу з часціцамі, якія яго акружаюць, аб прастора-вай структуры і сіметрыі крышт. поля, наяў-насці фера- і антыферамагн. узаемадзеянняў у шмат’ядз. утварэннях. У М. класічныя ме-тады даследаванняў спалучаюцца з магнітарэ-зананснымі метадамі (гл. Электронны пара-магнітны рэзананс, Ядзерны магнітны рэза-нанс). Новы кірунак у М. — вывучэнне не-пасрэднага ўплыву магн. поля на хім. раўна-вагу, кінетыку і механізм хім. рэакцый. Метады М. выкарыстоўваюцца ў аналіт. практыцы, напр., для выяўлення прымесей ферамагн. рэчываў у колькасцях, недаступ-ных для вызначэння інш. метадамі. Літ:. Калннннков В.Т., Р а к н т н н Ю.В. Введенне в магнетохнмню. М., 1980; К а р л н н Р. Л. Магнетохнмня: Пер. с англ. М., 1989. В.Н.Макатун. МАГНЕТАЭЛЕКТРЬІЧНЫ ЭФЕКТ, узнікненне намагнічанасці ў крышталях пры змяшчэнні іх у эл. поле. Вызнача-ецца формулай І=аЕ, дзе / — намагні-чанасць, Е — напружанасць эл. поля, a — каэфіцыент прапарцыянальнасці. Прадказаны ЛД.Ландау і Я.М.Ліфшы-цам (1957), эксперыментальна адкрыты ў 1960. Назіраецца ў магнітаўпарадкава-ных крышталях (антыфера-, феры- і ферамагнетыках). Макс. значэнне каэфі-цыента a для аксіду хрому СпОз каля 210‘6 А/В. Існуе і адваротны эфект — узнікненне эл. палярызацыі пры змя-шчэнні крышталя ў магн. поле. МАГНЕТбн, адзінка вымярэння маг-нітнага моманту ў фізіцы атама, атам-нага ядра і элементарных часціц. Магн. момант атамных сістэм у асн. абумоў-лены арбітальным рухам электронаў і іх спінам і вымяраецца ў М.Бора: ^Б=еЯ/2тсС = 9,2741 10‘24 Дж/Тл, дзе K=h/2n, h — пастаянная Планка , е — элементарны эл. зарад, пь — маса электрона, с — скорасць святла ў ваку-уме; спінавы магн. момант электрона таксама роўны М.Бора. Магн. момант нуклонаў і атамных ядраў вымяраецца ў ядз. М.: ря = еЯ/2трс = 5,0508 10'27 Дж/Тл, дзе тр — маса пратона. МАГНЕТРбН [ад грэч. magnetis магніт + (элек)трон], электравакуумная прыла-да для генерыравання звышвысокачас-тотных ваганняў, у якой электронны паток рухаецца ў перакрыжаваных пас-таянных эл. і магн. палях. Найб. пашыраны шматрэзанансныя М., з дапамогай якіх атрымліваюць вял. магутнасці ЗВЧ ваганняў. Яны маюць высокі ккдз і да-волі простую канструкцыю. Магутнасць М. ў бесперапынным рэжыме складае дзесяткі кілават у дэцыметровым і дзесяткі ват у мілі-метровым дыяпазонах; у імпульсным рэжыме магутнасць М. дасягае 5 МВт у дзесяцісанты-метровым дыяпазоне. Ккдз М. найб. высокі сярод ЗВЧ прылад і дасягае 83% у дэцымет-ровым дыяпазоне. Шырока выкарыстоўваец-ца ў радыётэхн. і прамысл. устаноўках Многарэзанатарны магветрон: 1 — анодны блок з рэзанатарамі 2 тыпу «шчыліна—адгу-ліна»; 3 — вывады падагравальніка катода 4; 5 — прыстасаванне вываду ЗВЧ-энергіі. (напр., у перадатчыках радыёлакацыйных станцый, генератарах ЗВЧ награвання). Гл. таксама Лямпа звышвысокачастотная. А.А.Кураеў. МАГНЕТЫЗМ (ад грэч. magnetis маг-ніт), сукупнасць з’яў, звязаных з асаблі-вай формай узаемадзеяння паміж эл. токамі, токамі і магнітамі (целамі з маг-нітным момантам) і паміж магнітамі; раздзел фізікі, які вывучае гэтае ўзаема-дзеянне і ўласцівасці рэчываў (магне-тыкаў), у якіх яно праяўляецца. Магн. ўзаемадзеянне цел перадаецца праз магнітнае поле, якое з’яўляецца адной з форм існавання злектрамагнітнага поля. Нягледзя-чы на непарыўную сувязь паміж эл. і магн. з’явамі, магн. з’явы прынцыпова адрозніва-юцца ад электрычных з-за адсутнасці ў пры-родзе адасобленых магн. полюсаў (магн. за-радаў; гл. Манаполь магнітны). Крыніца эл. поля — эл. зарад, магн. поля — рухомы эл. зарад (электрычны ток), пераменнае (віхра-вое) эл. поле або злементарныя часціцы з адметным ад нуля ўласным магн. момантам. М. атамаў, малекул і макраскапічных цел вызначаецца ў канчатковым выніку М. эле-ментарных часціц (у асн. магн. момантам электронаў). У залежнасці ад характару ўзае-мадзеяння часціц-носьбітаў магн. моманту адрозніваюць М. рэчываў з атамным магн. парадкам (ферамагнетызм, ферымагнетызм, антыферамагнетызм) і М. слабаўзаемадзей-ных часціц (парамагнетызм, дыямагнетызм). Магн. ўласцівасці рэчываў, макраскапічныя праяўленні іх М. тлумачацца на аснове зако-наў квантавай механікі. разглядаюцца ў рам-ках тэорыі эл.-магн. поля, пэрмадынамікі і статыстычнай фізікі. М. праяўляецца ва ўсіх фізіка-хім. працэсах, што адбываюцца ў рэчыве. Магн. палі ёсць у зорак, Сонца, не-кат. планет Сонечнай сісгэмы, у касм. прас-торы. Яны ўплываюць на рух зараджаных часціц, вызначаюць многія астрафіз. і геа-магн. з’явы (сонечныя ўспышкі, зямныя магн. буры і г.д.). Магн. ўласцівасці рэчы-ваў шырока выкарыстоўваюцца ў электра- і радыётэхніцы, вылічальнай тэхніцы і тэлеме-ханіцы, аўтаматыцы, прыладабудаванні, мар-ской і касм. навігацыі і інш. З’ява М. вядома са старажытнасці. 3 12 ст. ў Еўропе пачаў шырока выкарыстоўвацца магн. компас. Вучэнне пра М. развівалі У.Гільберт, РДэкарт, Ф.Эпінус, Ш.Кулон. У 1820 Х.К.Эрстэд адкрыў магн. поле эл. то-ку, КМ.Ампер устанавіў законы магн. ўзае-мадзеяння токаў. У 1830-я г. К.Гаўс і fi.Be-бер развілі матэм. тэорыю геамагнетызму (гл. Зямны магнетызм'). Грунтоўную трактоў-ку з’яў М. на аснове ўяўленняў аб рэальнасці эл.-магн. поля даў М.Фарадэй, які ў 1831 ад-крыў электрамагнітную індукцыю. У 1872 Лж Максве.і стварыў агульную тэорыю эл.-магн. з’яў (гл. Максвела ўраўненні). Уласці-васці фера- і парамагнетыкаў вывучалі ХРСталетаў (1872) і П.Кюры (1895). У 1905 ПЛанжэвэн пабудаваў тэорыю дыямаг-нетызму, у 1925 С.Гаўдсміт і Дж.Уленбек ад-крылі спін і М. электрона. У 1930-я г. пабу-давана квантавамех. тэорыя магн. уласцівас-цей свабодных электронаў (В.Паўлі, ЛД.Лан-дау). Развіццё фізікі магн. з’яў прывяло да сінтэзавання новых магнітных матэрыялаў (ферытаў для ВЧ- і ЗВЧ-прыстасаванняў, вы-сокакаэрцытыўных злучэнняў, празрыстых ферамагнетыкаў і інш.). На Беларусі даследаванні па фізіцы магн. з’яў праводзяцца ў Ін-це фізікі цвёрдага цела і паўправаднікоў Нац. АН Беларусі, БДУ, Бел. ун-це інфарматыкі і радыёэлектронікі і інш. Літ.: Вонсовскнй С.В. Магнетазм. М., 1971; Маттнс Д. Теорня магнетнзма: Введенме в нзученне кооператнвных явленнй: Пер. с англ. М., 1967; Б р а у н У.Ф. Мнкро-магнетмзм: Пер. с англ. М., 1979. АЛ.Болсун, У.М.Сацута. МАГНЁТЫК тэрмін, якім карыстаюц-ца пры разглядзе магн. уласцівасцей усіх рэчываў. У залежнасці ад значэння магн. успрыімлівасці к рэчывы падзяля-юцца на дыямагнетыкі (к>0), парамаг-нетыкі (к<0) і ферамагнетыкі (к»1). Адрозніваюйь таксама антыферамагне-тыкі і ферымагнетыкі. Гл. таксама Маг-нетьам. МАГНЕТЫТ (ням. Magnetit ад грэч. magnetis магніт), мінерал падкласа складаных сілікатаў, аксід двух- і трох-валентнага жалеза FeFesOa. Mae ў сабе 31% FeO, 69% РегОз, 72,4% Fe. Крыш-талізуецца ў кубічнай сінганіі. Крышта-лі пераважна актаэдрычныя, зярністыя агрэгаты. Колер чорны. Бляск метал. і паўметалічны. Цв. 5,5—6. Шчыльн. 4,8—5,3 г/см3. Асн. жалезная руда. Прамысл. паклады звязаны са склада-нымі магматычнымі, кантактава-мета-саматычнымі і рэгіянальна-метамарфіч-нымі ўтварэннямі. На Беларусі М. утва-