КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
М.а. для розных станаў атамных сістэм вызначаюцца формулай: y=gy., дзе g — Ландэ множнік. у0— адзінка М.а. У выпадку арбі-тальнага руху электрона ў атаме у0= -е/2т^с, для спіна электрона у0= -е/т^, для атамных ядраў у0= -е/іт^, дзе е — элементарны эл. зарад, me і тр — маса электрона і пратона ад-паведна, с — скорасць святла ў вакууме. М.а. вызначаюць ўздзеянне знешняга магн. поля на сістэму, якая мае магн. момант, і выкарыстоўваецца, напр., у квантавых магні-тометрах з прэцэсіяй намагнічанасці мікра-часціц для вызначэння магн. індукцыі знеш-няга поля. Гл. таксама Лармара прэцхія, Магнетон. МАГНГГАМЕХАНІЧНЫЯ З’ЯВЫ. г і -рамагнітныя з’явы, з’явы, абу-моўленыя ўзаемасувяззю магнітнага мо-манту мікрачасціц з іх момантам ім-пульсу (спінавым або арбітальным). Спіну электрона, пратона і інш. часціц ад-павядае пэўны магн. момант. Мех. момант атама (іона) складваецца з спінавага і арбі-тальнага момантаў мікрачасціц, што ўтвара-юць атам (іон). Змена макраскапічнага мо-манту імпульсу сістэмы мікрачасціц (фіз. це-ла) вядзе да змены магн. моманту гэтай сістэ-мы, і наадварот, пры змене магн. моманту зменьваецца момант імпульсу сістэмы. Адна з М.з. — Барнета эфект, адкрыты ў 1909 амер. фізікам С.Барнетам. Заключаецца ва ўзнікненні дадатковага магн. моманту ў ферамагнетыка, прыведзенага ў вярчэнне (намагнічванне стрыжня пры хуткім вярчэнні без знешняга магн. поля). Адваротны эфект — Эйнштзйна — дэ Хааза зфект (ад-крыты ў 1915). М.з. дазваляюць вызначыць магнітамеханічныя адносіны. П. А. Пупкевіч. МАГНІТАМЯККІЯ МАТЭРЫЯЛЫ, магнітна-мяккія м а т э р ы -я л ы, фера- і ферымагнетыкі з малым значэннем каэрцытыўнай сілы (Нс < 800 А/м). Характарызуюцца высокімі зна-чэннямі магнітнай пранікальнасці, якія дасягаюцца зніжэннем энергій магніт-на-крышт. і магнітапругкай анізатрапіі (гл. Магнітная анізатрапія). М.м. з’яўляюцца: тэхнічна чыстае жалеза, нізкавугляродзістая і электратэхн. (крамяніс-тая) сталь; крышт. сплавы жалеза з нікелем (пермалой), з нікелем і кобальтам (пермін-вар), з кобальтам і дабаўкамі ванадыю (пер-мендзюр), з алюмініем (алфер), з алюмініем і крэмніем (алсіфер); аморфныя сплавы на ас-нове жалеза, кобальту, нікелю з дабаўкамі (да 20%) бору, крэмнію, вугляроду і інш. эле-ментаў (амарфізатары); ферыты; магнітады-электрыкі. Найб. высокія значэнні магн. пранікальнасці маюць метал. М.м., якія вы-карыстоўваюць пры рабоце на частотах да 105 Гй, на частотах 104—10* Гц выкарыстоўваюць магнітадыэлектрыкі, нікель-цынкавыя феры-ты, ферыты-гранаты. 3 М.м вырабляюць асяродкі і полюсныя наканечнікі магнітаў, магнітаправоды, трансфармагары, розныя прылады ЗВЧ. Гл. таксама Магнітныя матэ-рыялы. Г.І.Макавецкі. МАГШТАбПТЫКА, раздзел фізікі, які вывучае змены аптычных уласцівасцей рэчыва пад уздзеяннем магн. поля. Ме-тады М. выкарыстоўваюцца ў даследа-ваннях квантавых станаў рэчыва, адказ-ных за аптычныя пераходы, спектраў электроннага парамагн. рэзанансу, фіз.-хім. структуры рэчыва, фазавых перахо-даў і інш. Пад уздзеяннем магн. поля ў рэчыве адбы-ваецца расшчапленне энергетычных узроўняў атамаў (зняцце выраджэння) і алпаведнае расшчапленне спектральных ліній (гл. Зеема-на з’ява), узнікае падвойнае праменепералам-ленне ў аптычна ізатропным рэчыве (гл. Ка-тона—Мутона зфект), пры распаўсюджванні святла ўздоўж магн. поля адбываецца вяр-чэнне яго ллоскасці палярызацыі (гл. Фара-дэя эфект), па-рознаму паглынаюцца хвалі з паралельнай і перпендыкулярнай полю ліней-нымі палярызацыямі і інш. МАГНГГАПРАВбД, частка электратэх-нічных машын, апаратаў і прыстасаван-няў, якая канцэнтруе, павялічвае і раз-мяркоўвае (з наданнем патрэбнай кан-фігурацыі) магнітны паток. Робіцца з ферамагнітных матэрыялаў (гл. Фера-магнетыкі), звычайна з лістоў электра-тэхн. сталі. М. служаць ротары і ста-тары эл. рухавікоў і генератараў, ася-родкі (Ш- або П-падобнай замкнёнай формы) эл. трансфарматараў, электра-магнітаў, электрамагн. рэле і інш. магнггарадыЕла, бытавы радыё-тэхнічны апарат, у якім функцыянальна і канструкцыйна аб’яднаны магнітафон, радыёпрыёмнік і электрафон. Mae агуль-ныя блок сілкавання, узмацняльнік ма-гутнасці нізкай частаты і акустычную сістэму. Гл. таксама Магнітола. МАГНІТАРЎХАЛЬНАЯ СІЛА, н a -магнічвальная сіла, фізічная велічыня, што характарызуе здольнасць крыніц магн. поля (эл. токаў) ствараць магнітныя патокі. Уводзіцца для разлі-каў магнітных ланцугоў па аналогіі з электрарухальнай сілай эл. ланцугоў. М.с. роўная цыркуляцыі напружанасці магнітнага поля 11 па замкнёным контуры L, які ахоплівае эл. токі, што ствараюць гэтае МАГНІТАЦВЁРДЫЯ 479 поле: F =№ dt=L I,, дзе dT*— элемент і = I контура L, накіраваны ў напрамку абходу, п — колькасць праваднікоў (віткоў) з тока-мі /,, ахопленых контурам L. Адзінка М.с. ў С1 — ампер (або ампер-віток). М.А. Караткевіч. МАГНГГАРЭЗІСТЫЎНЫ ЭФЁКТ, змена эл. супраніўлення цвёрдых пра-ваднікоў пад уздзеяннем магн. поля. Выкарыстоўваецца для даследаванняў электроннага энергетычнага спектра, рассеяння носьбітаў току ў правадніках, для вымярэння магн. палёў (гл. Магні-тометр). Тлумачыцца скрыўленнем траекторый носьбітаў току ў магн. полі (гл. Гальванамаг-нітныя з ’явы). Ва ўсіх металах і паўправадні-ках (акрамя ферамагнетыкаў) удзельнае супраціўленне pacue з павелічэннем напружа-насці магн. поля, а ў паўправадніках зале-жыць ад канцэнтрацыі дамешкаў і т-ры. У ферамагнетыкаў М.э. мае асаблівасці, абу-моўленыя існаваннем намагнічанасці пры ад-сутнасці знешняга магн. поля. Напр., іх удзельнае супраціўленне можа змяншацца ў магн. полі, што звязана з фіксацыяй спінаў дамешкавых атамаў знешнім магн. полем. Гл. таксама Капіцы закон. МАГНГГАСТАТЫКА, раздзел тэорыі эл.-магн. поля, што вывучае ўласцівасці стацыянарнага магнітнага поля (поля пастаянных эл. токаў або пастаянных магнітаў). Для разліку такіх палёў часам карыстаюцца паняццем магнітнага за-раду, што дазваляе выкарыстоўваць у М. формулы, аналагічныя формулам электрастатыкі. МАГНГГАСТРЫКЦЫЙНЫЯ МАТЭ-РЫЯЛЫ. магнітамяккія матэрыялы з дастаткова вял. эфектам магнітастрык-цыі. Да іх адносяць нікель і сплавы на яго аснове (напр., пермалой), жалеза-кобальтавыя (напр., пермендзюр) і жа-леза-алюмініевыя (алфер) сплавы, a таксама злучэнні рэдказямельных эле-ментаў, некаторыя ферыты і інш. Мета-лічныя М.м. звычайна пракатваюць у стужкі таўшчынёй да 0,3 мм, з якіх штампуюць або навіваюць асяродкі, з ферытавых М.м. вырабляюць маналіт-ныя асяродкі. Выкарыстоўваюцца як пераўтваральнікі эл.-магн. энергіі ў мех. і наадварот (напр., выпрамяняльнікі акустычных ваганняў, датчыкі ціску, радыёчастотныя фільтры). МАГНГГАСТРЫКЦЫЯ (ад магніт + лац. strictio сцісканне, нацягванне), змена памераў і формы цела пры на-магнічванні. Выяўлена для жалеза Дж..П.Джоўлем у 1842. Адлюстроўвае ўзаемасувязь падсістэм атамных магніт-ных момантаў і крышталічнай рашоткі; уласціва ўсім рэчывам. Тлумачыцца тым, што ўзаемадзеянні, якія вызначаюць магн. стан крышталя, залежаць ад адлегласці паміж атамамі (ці іонамі). Зме-ны магн. стану пры зменах магн. поля, т-ры, пругкіх напружанняў і інш. вядуць да зрушэння атамаў і іонаў ад стану раўнавагі і тым самым да дэфармацыі цела. Характары-зуецца адноснай зменай лінейных памераў цела X = Ы/1 (лінейная М.) або аб’ёму (аб’ёмная М.) і залежыць ад напрамку вы-мярэння адносна знешняга магн. поля. Пры вымярэннях уздоўж поля М. наз. падоўж-най, перпендыкулярна полю — папярочнай, напр., у фера- і ферымагнетыках X дасягае 10', у антыфера-, пара- і дыямагнетыках да 10'6. Гл. таксама Магнітастрыкцыйныя матэрыялы. Літ:. Белов К.П. Магннтострнкцнон-ные явлення м нх техннческне прмложенмя. М , 1987 Г.І.Макавецкі. МАГНГГАСФІРА 3 я м л і і п л a -н е т, зона каляпланетнай прасторы, фіз. ўласцівасці якой вызначаюцца маг-нітным полем планеты і яго ўзаемадзе-яннем з патокамі зараджаных часціц касм. паходжання (сонечным ветрам}. Асн. ўмова, якая вызначае месцазнахо-джанне мяжы М., — роўнасць магн. ціску поля планеты і кінетычнага ціску сонечнага ветру. М. Зямлі з дзённага боку распасціраецца да 8—14 зямных радыусаў, з начнога — вьшягнутая, ут-варае т.зв. магн. хвост Зямлі ў некалькі соцень зямных радыусаў. У М. знахо- Будова магнітасферы Зямлі. дзяцца радыяцыйныя паясы. У Юпітэра і Сатурна М. працяглыя, у Меркурыя, Венеры і Марса М. невыразныя. М. адыгрывае важную ролю ў фарміраванні атмасферы Зямлі, яе клімату, развіцці жыцця, ахоўвае жывы свет Зямлі ад шкоднага ўздзеяння сонечнага ветру. Гл. таксама Зямля. А.А.Шымбалёў. МАГНГГАТЭЛУРЫЧНЫЯ МЕТАДЫ РАЗВЁДКІ адзін з кірункаў геафізічнай разведкі, заснаваны на вывучэнні пера-менных у часе і па частаце варыяцый прыродных тэлурычных эл. токаў у прыпаверхневай ч. Зямлі. Тэлурычныя токі ствараюцца варыяйыямі магнітнага поля Зямлі і эл. канвекцыйнымі прайэ-самі ў зямной кары і атмасферы, харак-тар іх варыяцый залежьшь ад геал. бу-довы. Адрозніваюць метады: тэлурыч-ных токаў (ТГ), магнітатэлурычнага зандзіравання (МТЗ) і магнітатэлурыч-нага прафілявання (МТП). У метадзе ТТ сінхронна вымяраецца роз-насць патэнцыялаў варыяцый тэлурычнага поля на базавым і радавых пунктах. Атрым-ліваюць тэлураірамы, па якіх вымяраюць па-раметры поля ТГ і складаюць карты рэльефу паверхні высакаомнага гарызонта ў асддка- вым чахле або крышт. фундамента. У мета-дзе МТЗдадаткова да эл. характарыстык по-ля ТТ вымяраюць магнітную складаючую і вылічваюць адносіны эл. скяадаючай да маг-нітнай для розных частот, будуюць крывую ўяўнага ўдзельнага супраціўлення, якую па-раўноўваюць з тэарэтычнымі. У адрозненне ад МТЗу метадзе МТП адносіны эл. склада-ючай да магнітнай вылічваюць для фіксава-най частаты. На Беларусі ў выніку даследаванняў ВА «Белгеалогія» і Ін-та геал. навук Нац. АН Беларусі па метадах ТТ і МТЗ складзены карты сярэдняй напружанас-ці поля ТТ і пашырэння электраправод-ных слаёў, карты рэльефу фундамента, паверхні саляносных адкладаў і інш. Г.І.Каратаеў. МАГНІТАТЭРАПІЯ. метад фізіятэрапіі, заснаваны на выкарыстанні ў лекавых мэтах пераменнага нізкачастотнага маг-нітнага поля. Мясц. ці агульнае ўздзе-янне магнітным полем мае супрацьза-паленчы, абязбольваючы і спазмалітыч-ны эфект. М. выкарыстоўваюць пры хваробах апорна-рухальнага апарата, органаў стрававання, мышцаў, перыфе-рычнай нерв. сістэмы.