КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
МАГНІТАФОН (ад магніт + ...фон), апарат для магн. гуказапісу на магніт-ную стужку ці інш. носьбіт і наступнага ўзнаўлення гуку. Бывае адна- і шматда-рожкавы, мона- і стэрэафанічны. Існу-юць таксама спалучэнні М. з інш. апа-ратамі (напр. магнітола). Адрозніваюць прафесійны (напр., для сін-хроннага гуказапісу пры кіназдымцы), сту-дыйны для высакаякаснага гуказапісу, паў-прафесійны (напр., для запісу дыспетчарскіх перагавораў), бытавы для аматарскага гуказа-пісу і спецыяльны (напр., геамагнітафон, дыктафонў, стацыянарны і партатыўны; шпульны і касетны і інш. Mae блок сілка-вання, стужкапрацяжны механізм, узмац-няльнікі запісу і ўзнаўлення сігналаў, магн. галоўкі, з дапамогай якіх гэтыя сігналы пера-даюцца на гуканосьбіт і наадварот, і акустыч-ную сістэму. М. без узмацняльніка магут-насці і акустьгчнай сістэмы наз. магнітафон-най прыстаўкай і прызначаецца для спалу-чэння з інш. апаратамі. Гл. таксама Відэа-магнітафон. МАГНГГАЦВЁРДЫЯ МАТЭРЫЯЛЫ магнітажорсткія матэры-я л ы, фера- і ферымагнетыкі, якія ма-юць высокае значэнне каэрцытыўнай сілы (Нс = 103—10s А/м). Характарызу- Ув ВыхД •. 9 Блок-схема студыйнага іппулечнага магніта-фова: 1 — генератар высокай частаты; 2 — узмацняльнік запісу; 3 — узмацняльнік уз-наўлення; 4 — іппулі з магнітнай стужкай; 5, 6,7 — магнітныя галоўкі ўзнаўлення, запісу і сцірання (адпаведна).’ 480 МАГНІТАЦЕПЛАВЫЯ юцца высокім значэннем астаткавай магнітнай індукцыі і макс. значэннем магн. энергіі на ўчастку размагнічвання пятлі гістэрэзісу. Высокія значэнні Нс У М.м. абумоўлены затрымкай працэсу перамагнічвання. М.м. выкарыстоўваюць як пастаянныя магніты, а таксама ў гіс-тэрэзісных рухавіках і ў якасці носьбі-таў магн. памяці. Паводле тэхналогіі фарміравання высока-каэрцытыўнага стану М.м. падзяляюць на: сталі, якія загартоўваюць на мартэнсіт; недэ-фармуемыя літыя сплавы жалеза, нікелю і алюмінію (алні) з дабаўкамі кобальту, тьпа-ну, медзі і інш.; дэфармуемыя сплавы жалеза, нікелю, медзі (куніфэ), кобальту, нікелю, ме-дзі (куніко) і інш., а таксама сплавы з вы-карыстаннем высакародных металаў (напр., сплавы кобальту з плацінай для вырабу звышмініяцюрных магнітаў); М.м., якія ат-рымліваюць прасаваннем парашкоў з іх да-лейшай тэрмічнай апрацоўкай. 3 метал. па-рашкоў прасаваннем без сувязнога ці спякан-нем пры высокай т-ры вырабляюць металаке-рамічныя М.м., да якіх адносяцца матэрыялы на аснове інтэрметалідаў металаў групы жале-за з рэдказямельнымі элементамі (напр., SmCo5 пяцькобальт-самарый) для вырабу найб. энергаёмістых сучасных магнітаў. Прасаваннем парашкоў разам з сувязным, які полімерызуецца пры невысокай т-ры, атрым-ліваюць металапластычныя М.м. Да М.м. адносяцца таксама барыевы, стронцыевы і кобальтавы ферыты. Літ:. С е р г е е в В.В., Булыгнна Т.Н. Магнлтотвердые матерналы. М., 1980. Г.І.Макавецкі. МАГНГГАЦЕПЛАВЬІЯ З’ЯВЫ, змены цеплавога стану рэчыва пры зменах яго магн. стану (намагнічванні ці размаг-нічванні). Назіраюцца ва ўсіх рэчывах. М.з. ў некаторых парамагнетыках выка-рыстоўваюцца для атрымання звышніз-кіх т-р (гл. Магнітнае ахаладжэнне). Тлумачыцца зменамі ўнутранай энергіі цела пры адпаведных зменах магн. стану. Найб. значныя М.з. ў фера-, антыфера- і ферымаг-нетыках і іх характар залежыць ад працэсаў намагнічвання ў гэтых матэрыялах. Адрозні-ваюць М.з. пры адыябатычным намагнічван-ні і размагнічванні, калі адбываюцца змены т-ры, і ізатэрмічныя М.з., пры якіх некаторая колькасць цеплаты выдзяляецца (ці паглына-ецца). МАГНІТАЭЛЕКТРЬІЧНАЯ ПРЫ-ЛАДА, электравымяральная прылада, заснаваная на ўзаемадзеянні магн. поля нерухомага пастаяннага магніта з маг-нітным полем току, што вымяраецца і працякае па рухомым правадніку (шпу-лі, рамцы). Выкарыстоўваецца для вы-мярэння эл. напружання, сілы току, супраціўлення, колькасці электрычнас-ці ў лаНцугах пастаяннага току (у вальтметрах, амперметрах, омметрах, гальванометрах). Найб. пашыраны М.п. са шпуляй, якая верціцца вакол восі паміж нерухомым магні-там і жалезным стрыжнем. Сіла, што адхіляе шпулю з замацаванай стрэлкай, прапарцыя-нальная сіле току. Ёсць такеама М.п., у якіх пастаянны магніт змешчаны ўнутры рухомай шпулі, і прылады з рухомым магнітам, зама-цаваным на восі ўнутры нерухомай шпулі. Выкарыстоўваюцца таксама магнітаэл. лаго-метры. М.п. як састаўная ч. ўваходзяць у выпрамныя, тэрмаэл., электронныя аналага-выя і інш. прылады, што вымяраюць сілу пе-раменнага току і напружанне Межы вымя-рэння пашыраюць шунтамі і дабавачнымі супраціўленнямі. У спалучэнні з вымяральны-мі пераўтваральнікамі М.п. вымяраюць і не-эл. велічыні (т-ру, ціск і інш.). У.М.Сацута. Схема магнітаэлектрычнай прылады: 1 — ася-родак; 2 — магнітны шунт для рэгуліроўкі адчувальнасці прылады; 3 — магнітаправод; 4 — пастаянны магніт; 5 — полюсныя нака-нечнікі; 6 — рухомая рамка. МАГНІТНАЕ АХАЛАДЖбННЕ. метад атрымання тэмператур, ніжэйшых за 1 К, шляхам адыябатнага размагнічван-ня парамагнітных рэчываў (гл. Адыя-батны працэс, Парамагнетызм). Прапа-наваны Гі.Дэбаем і У.ФДжыёкам; здзейснены ў 1933. Пры М.а. парамагнітны ўзор, ахалоджаны вадкім геліем, намагнічваюць у магутным магн. полі, пасля выключэння якога ўзор размагнічваейца з прычыны цеплавога руху атамаў, і яго т-ра ва ўмовах цеплаізаляцыі зніжаецца (гл. Магнетакаларычны эфект). Для атрымання т-р ~10'3 К выкарыстоўваюць солі рэдказямельных элементаў (напр., суль-фат гадалінію), а таксама інш. парамагніт-ныя рэчывы (напр., хрома-каліевы і жалеза-каліевы галын), у крышт. рашотцы якіх зна-ходзяцца іоны з недабудаванымі электронны-мі абалонкамі і адрозным ад нуля ўласным магн. момантам (Fe , Cr , Gdn). Пры вы-карыстанні парамагнетызму атамных ядраў (напр.. ва ўзоры медзі) атрымліваюць т-ры да 10 ° К. М.а. шырока выкарыстоўваецца ў навук. даследаваннях пры вывучэнні звыш-цякучаеці і звышправоднасці. Р.М.Шахлевіч. МАГНІТНАЕ НАСЫЧбННЕ, стан па-ра- ці ферамагнетыка, пры якім яго на-магнічанасць дасягае найб. значэння і больш не змяняецца пры павелічэнні напружанасці знешняга (намагнічваль-нага) магн. поля. Абмяжоўвае рабочыя магнітныя патокі і выклікае неліней-насць характарыстык, якія вызначаюць работу розных прылад і прыстасаванняў з магн. ланцугамі (напр., эл. машын, трансфарматараў, электрамагнітаў). МАГНІТНАЕ ПАСЛЯДЗЕЯННЕ гл ў арт. Магнітная вязкасць. МАГНІТНАЕ ПОЛЕ, адна з форм існа-вання электрамагнітнага поля, якая вы- яўляецца ў сілавым уздзеянні на рухо-мыя эл. зарады (эл. токі) і магніты. Асн. характарыстыкі М.п. — магнітная індукцыя і напружанасць магнітнага по-ля. Паводле Максвела ўраўненняў крыні-цамі М.п. могуць быць эл. токі, целы з ненулявым магнітным момантам і пе-раменныя эл. палі. Адсутнасць у прыродзе адасобленых магн. полюсаў (гл. Манаполь магнітны) прыво-дзіць да таго, што М.п. саленаідальнае (лініі поля заўсёды замкнёныя) у адрозненне ад злектрастатычнага поля, якое з’яўляецца па-тэнцыяльным (лініі поля бяруць пачатак на дадатных эл. зарадах). Пры вывучэнні ўлас-цівасцей М.п. пробным элементам (індыка-тарам поля) служыць магн. дыполь — за-мкнёны плоскі контур з ал. токам або паста-янны магніт невялікіх памераў, што дае маг- Мапгітнае none: 1 — прамалінейнага правад-ніка з электрычным токам (I — сіла току, В — магнітная індукцыя); 2 — саленоіда. чымасць вызначыць напрамак вектара маг-нітнай індукцыі ў кожным пункце поля. М.п., створанае правадніком адвольнай фор-мы з эл. токам, вызначаецца паводле Біо— Савара закону. Наяўнасць М.п. ў касм. аб’ектаў (Сонца, зорак, некат. планет, між-планетнай прасторы) прыводзіць да спецы-фічных геамагн. і астрафіз. з’яў (напр., маг-нітныя буры, сінхрцтроннае выпрамяненне, со-нечны вецер), а наяунасць уласнага магн. мо-манту ў элементарных часціц — да праяўлення магн. уласцівасцей рэчыва (напр., дыямагнетызм, парамагнетызм, фера-магнетызм). Напружанасць М.п. міжпланет-най прасторы 10’5—10‘4 А/м, Зямлі ~40 А/м, зорак да 10’—1010 А/м; звышправодныя сале-ноідьі могуць ствараць М.п. напружанасцю да 10° А/м. М.п. выкарыстоўваецца ў паска-ральніках зараджаных часціц, для ўтрымання гарачай плазмы ва ўстаноўках кіравальнага тэрмаядз. сінтэзу, ва ўсіх канструкцыях і прыстасаваннях электра- і радыётэхнікі, вы-ліч. тэхнікі і электронікі. А.І.Болсун. МАГНІТНАЕ ПбЛЕ ЗЯМЛІ, прастора, у якой дзейнічаюць сілы зямнога магне-тызму. На адлегласці » 3R® (дзе R®— радыус Зямлі) адпавядае прыблізна по-лю аднародна намагнічанага шара па восі, якая адхіляецца ад восі вярчэння Зямлі на 11,5°, з напружанасцю поля =55,7 А/м каля магнітных полюсаў Зямлі і 33,4 А/м на магн. экватары. На адлег-ласці >3R® М.п.З. мае больш склада-ную будову (гл. Магнітасфера). Назіра-юцца векавыя, сутачныя і нерэгуляр-ныя змены (варыяцыі) М.п.З., у т.л. магнітныя буры. Характарызуецца магнітнай індукцыяй. З’яўляецца сумай палёў: дыпольнага (створа-нае аднароднай намагнічанасцю шара), неды-польнага (поле мацерыковых анамалій), ана-мальнага (абумоўленае намагнічанасцю вер-хняй ч. зямной кары), поля, звязанага з вон-кавымі прычынамі, поля варыяцый. Галоўнае М.п.З. складаецца з дыпольнага і мацерыковага, нармальнае — з гал. і вонка- МАГНІТНАЯ 481 вага, назіраемае — з нармальнага і анамаль-нага магн. палёў. На Беларусі модуль нармальнага магн. поля складае каля 50 тыс. нТл, схіленне ўсходняе каля 5°, нахіленне дадатнае на Пн каля 70°. Лакальныя анамаліі 2 тыс.—3 тыс. нТл. Макс. зна-чэнне анамальнага поля 7,5 тыс. нТл назіраецца ў раёне в. Навасёлкі Гро-дзенскай вобл. над пакладамі ільменіт-магнетытавых руд. Гл. таксама Магніт-нае поле. Я.І.Майсееў. МАГНІТНАЕ СТАРЭННЕ гл. Старэн-не магнітнае. МАГНІТНАЕ СУПРАЦІЎЛЕННЕ. па-раметр (характарыстыка) магнітнага ланцуга, роўны адносінам магнітару-хальнай сілы F, якая дзейнічае ў ланцу-гу, да створанага ёю магнітнага патоку Ф. Выкарыстоўваецца для разлікаў магн. ланцугоў (магнітаправодаў). М.с. Лт аднароднага ўчастка магн. ланцу-га вылічваецца па формуле: Я,п=//рц05, дзе / і S — даўжыня і папярочнае сячэнне ўчастка ланцуга, ц — адносная магн. пранікальнасць матэрыялу, р0 — магн пастаянная. Адзінка М.с. ў СІ — ампер (або ампер-віток) на вебер. МАГНПНАЯ АНІЗАТРАПІЯ, неад-нолькавасць магн. уласцівасрей рэчыва (намагнічанасці, магнітнай успрыімлівас-ці, магн. энергіі і інш.) па розных на-прамках. Абумоўлена анізатропным ха-рактарам магн. ўзаемадзеяння паміж часціцамі — носьбітамі магн. моманту ў рэчыве. Праяўляецца ў магнітаўпарад-каваных монакрышталях (фера- і феры-магнітных), полікрышт. і аморфных рэ-чывах. М.а. ў крышталях звязана з упа-радкаваным размяшчэннем магн. мо-мантаў іх часціц (атамаў, малекул, іонаў) і з’яўляецца вынікам магн. ўзае-мадзеяння суседніх часціц і спейыфіч-ных узаемадзеянняў іх электронаў з эл. унутрыкрышталічнымі палямі. М.а. ў полікрышталях праяўляецца пры наяў-насці ў іх магнітнай ці крышталічнай тэкстуры.