КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Мапюлія буйнакветная. Вечназялёныя і лістападныя дрэвы і кусты. Лісце з прылісткамі або без іх. Кветкі спі-ральныя, спірацыклічныя, часта з доўгай вос-сю, адзіночныя ці ў суквеццях. Калякветнік просты або дыферэнцыраваны на чашачку і вяночак. Тычынкі пераважна шматлікія, час-та стужкападобныя. Лек., дэкар., тэхн., харч. расліны. Літ:. Жнзнь растеннй. Т. 5, ч. 1. Цветко-вые растенмя. М., 1980. МАГНУСА ЭФЕКТ, узнікненне папя- рочнай сілы, якая дзейнічае на цела, што верціцца ў патоку вадкасці або га-зу. Адкрыты ў 1892 ням. вучоным Г.Г.Магнусам. Напр., пры абцяканні бясконца доўгага кругавога цыліндра, які верціцца, безвіхра-вым патокам, накіраваным перпендыкулярна Да арт. Магнуса эфект: V*— скорасць патоку вадкасці або газу; X — папярочная сіла. да яго ўтваральных, з прычыны вязкасці вад-касці скорасць цячэння з таго боку, дзе нап-рамкі скарасцей патоку і вярчэння цыліндра супадаюць, павялічваецца, а дое яны проці-леглыя — памяншаецца. У выніку ціск на адным баку памяншаецца, а на другім павя-лічваецца, што прыводзіць да ўзнікнення па-пярочнай сілы. Аналагічная сіла ўзнікае і пры абцяканні патокам паветра шара, які верціцца, чым тлумачыпца непрамалінейны палёт закручапага тэніснага ці футбольнага мяча. МАібЛЬСКАЯ ІМПЁРЫЯ, найбуй-нейшая дзяржава на тэр. Індыі ў 16—18 ст. Назва ад кіруючай дынастыі Вялікіх Маголаў. Заснаваў Бабур у 1527, фак-тычны стваральнік — падзішах Акбар [1556—1605], які ўсталяваў сваю ўладу над Паўдн. Індыяй ад Гуджарата да Бенгаліі і ч. Афганістана. Пры ім М.і. дасягнула найб. росквіту. Джахангір [1605—27] і Шах-Джахан [1627—58] прадоўжылі заваяванне Дэкана. Пры Аўрангзебе [1658—1707] М.і. значна па-шырылася і ўключала амаль усю Індыю (без крайняга поўдня). 3 гэтага часу па-чаўся заняпад дзяржавы. Цяжкія падат-кі і бясконцыя войны прывялі да паў-станняў сікхаў у Пенджабе, джатаў каля Дэлі, маратхаў на чале з Шывабжы ў Дэкане, што падарвала ваен. магут-насць М.і. У 1739 іранскі шах Надзір разбіў армію Вял. Маголаў і разрабаваў Дэлі, пасля чаго М.і. канчаткова распа-лася. 3 яе вылучыліся дзяржавы Хайда-рабад, Ауд, Бенгалія; амаль увесь Дэкан увайшоў у склад маратхскіх княстваў. У 1803 англічане авалодалі Дэлі і пера-тварылі падзішаха Шах-Алама II у пен-сіянера Ост-Індскай кампаніі. Алошні магольскі падзішах Бахадур-шах II па-збаўлены свайго тытула пасля задушэн-ня Індыйскага народнага паўстання 1857—59. МАГбН Эрман Якаўлевіч (15.10.1899, Гольдынгенскі пав., Латвія — 11.8.1941), удзельнік абароччых баёў на Беларусі ў Вял. Айч. вайну, ген.-маёр (1941). Скончыў Ваен. акадэмію імя Фрунзе (1928). Удзельнік грамадз. вай-ны на тэр. Беларусі. У Вял. Айч. вайну на чале 45-га стралк. корпуса 13-й арміі Зах. фронту 25 дзён вёў абарончыя баі на Дняпры, Проні, Сажы ў раёне Быха-ва, Прапойска (Слаўгарада), Крычава. 7—9 ліп. ў баі каля Быхава воіны пад яго камандаваннем знішчылі 8 танкаў, пераправіліся на правы бераг Дняпра, разграмілі праціўніка і прымусілі адсту-піць; у жн. пад Клімавічамі М. без страт вывеў свой корпус з акружэння. Загінуў у баі ў в. Малашкавічы Кліма-віцкага р-на. Пахаваны ў Клімавічах. На месцы гібелі пастаўлены абеліск. МАГРЫБ (араб. захад), 1) уласна М. — агульная назва ў геагр. і гіст. л-ры з часоў Араб. халіфата групы краін у Паўн. Афрыцы на 3 ад Лівіі (Туніс, Алжыр, Марока). 2) В я л і к і М., або Араб. Захад (у адрозненне ад Араб. Ус-ходу — Машрык), уключае дадаткова тэр. Лівіі, Маўрытаніі і Зах. Сахары. У сярэднія вякі ў паняцце М. ўключаліся таксама мусульманская Іспанія (Анда-лусія) і інш. ўладанні былога Араб. ха-ліфата ў зах. ч. Міжземнага мора. МАГРЫТ (Magritte) Рэне (21.11.1898, г. Лесінь, Бельгія — 15.8.1967), бельгійскі жывапісец; адзін з найбуйнейшых прад-стаўнікоў сюррэалізму. Вучыўся ў Бру-сельскай AM (1916). Зазнаў ушіыў Дж. Дэ Кірыка. 3 1927 у Парыжы. У ранні перыяд працаваў у рэчышчы фугурызму і кубізму («Конніца», 1922; «Жанчына», 1923, і інш ). Пазней выпрацаваў інды-відуальны кірунак у сюррэалізме, у тво-рах камбінаваў выявы з несупастаўляль-ных элементаў рэальных прадметаў, іс-тот і краявідаў, што напаўняла іх таям-нічасцю і містычным сэнсам і набліжала да метафіз. жывапісу. Жыва-пісная манера адметная гладкасцю 486 МАГУТНАСЦІ пісьма, гарманічным спалучэннем чыс-тых колераў, строгім лінейным ладам: «Цяжкая працягласць» (1926), «Двайная таямніца» (1927), «Закаханыя» (1928), «Чорная магія» (1935), «Прыступкі ле-та» (1937), «Настальгія па ўласнай краі-не» (1940), «Хлеб штодзённы» (1942), «Балкон» (1950), «Царства святла» (1954), «Урок цемры» (1955), «Замак у Пірэнеях» (1959), «Вялікая вайна» (1964) і інш. Іл. гл. таксама да арт. Сюр-рэалізм. В.Я.Буйвал. Р.Магрыт Настальгія па ўласнай краіне 1940. МАГЎТНАСЦІ КАЭФІЦЫЕНТ ко-с і н у с ф і, адносіны актыўнай магуг-насці пераменнага эл. току да поўнай маіутнасці. У ланцугах сінусаідальнага току роўны косінусу вугла зруху фаз па-між напружаннем і токам: wap=R/Z, дзе R — акгыўнае, Z — поўнае супра-ціўленне эл. ланцуга. Актыўная магутнасць Р эл. ланцуга пра-парцыянальна М.к.: P=U/cosy, дзе U — на-гружанне, I — ток. Для кампенсацыі зруху фаз і падгрымання значэння М.к. блізкім да 1 выкарыстоўваюць спец. прыстасаванні (сін-хронныя кампенсатары, батарэі кандэксата-раў і ініч). Для прадпрыемстваў — спажыў-доў эл энергіі дапускаецца М.к. не ніжэй за 0,9. МАГЎТНАСЦЬ, фізічная велічыня, піто вымяраецца адносінамі рабо/пы да прамежку часу, за які яна выконваецца. Сярэдняя М. вызначаецца формулай: N=A/t, дзе Л — работа. якая выконва-ецца за час I. У агульным выпадку N-dA/dt. У Cl М. вымяраецца ў ватах (часам выкарыстоўваюць пазасістэмную адзінку — конскую сілу). М. — найваж-нейшая энергег. характарыстыка роз-ных сістэм і машын (рухавікоў, генера-гараў, кампрэсараў і інш ). МАГЎТНАСЦЬ ГЎКУ, энергія, што пе-раносіцца гукавой хваляй праз дадзе-ную паверхню за адзінку часу. Сярэд-няе па часе значэнне М.г., аднесенае да адзінкі плошчы, наз. інтэнсіўнасйю гуку. МАГЎТНАСЦЬ ЭЛЕКТРЬІЧНАЯ, фі-зічная велічыня, якая характарызуе скорасць пераўтварэння або перадачы электраэнергіі. У эл. ланцугах пастаян-нага току магугнасць роўная здабытку напружання і току; у ланцугах перамен-нага току адрозніваюць імгненную, ак-тыўную, рэакгыўную і поўную магут-насць. Імгненная М.э. (у дадаены моманг часу) змсньваецца на працяіу кожнага паўпе-рыяду эл ваганняў і роўная здабытку імгнен-ных значэнняў напружання і току. Сярэдняе за паўперыяд значэнне імгненнай магугнасці наз актыўнай магутнасцю, а велічыяя, іпто характарызуе скорасць перадачы энергіі ад крыніцы Да прыёмніка і назад — рэактыўнай магутнасцю. П оўн ая М.э. роўная здабьп-ху дзейных значэнняў перыядычнага эл. току ў ланцуіу і напружання на яго клямарах. Поўная S, актыўная Р і рэактыўная Смагуг-насці звязаны суадносінамі: 5 =r +Q\ Для 3-фазных ланцугоў магугнасці S, Pi Q вызна-чаюцца як сума магугнасней асобных фаз Адзінкі М.э.: актыўнай — чст рэактыўнай вар (вольт-ампер рэактыўны), поўнай — вольт-ампер. МА Караткевіч. Магутнясць элезггрычная пераменнШа току Р — актыўная; Q — рэактыўная; S — поў-ная; ф — вугал зруху фаз паміж налружаннем і токам. «МАГЎТНАЯ КУЧКА» Б а л а к і -раўскі гурзок, «Новая р у с -кая музычная ш кол а», твор-чая садружнасць расійскіх кампазпараў у 2-й пал. 19 ст., што ўзнікла ў Пецяр-бургу ў канцы 1850-х г. (канчаткова склалася ў 1862). Найб. інтэнсіўна дзей-нічала ў 1860 — пач. 1870-х г., да сярэ-дзіны 1870-х г. перастала існаваць. У «М.к.» ўваходзілі М.5алакіраў (кіраў-нік), А.Ьарадзін, Ц.Кюі, М.Рымскі-Кор-сакаў, да яе прымыкалі А.Гусакоўскі, М.Ладыжанскі, М.Шчарбачоў. Назву даў яе ідэолаг 1 натхняльнік У.Стасаў. Дзейнасць «М.к.» канцэнгравалася ва-кол Бясплатнай муз. школы, заснава-най ў 1862 Еалакіравым і ГЛамакіным. Ідэйна-маст. імкненні «М.к» склаліся пад уздзеяннем эстэт. прынцыпаў рус. рэв. дэмакратаў. Члены гуртка выступа-лі супрадь акад. руціны, змагаліся за народнасць, нац. кірунак у руе. музы-цы. Апіраючысч на традыцыі М.Глінкі, А.Даргамыжскага, яны развівалі нац. муз. стыль, умацоўвалі сувязі з нар. пе-сеннасцю, расшыралі вобразную сферу (выкарыстоўвалі нац. гісторыю, л-ру, нар. побыт і фпьклор), стварылі выдат-ныя ўзоры опсрнага, сімф., фп. і камер-на-вак жанраў. Эстэт. прынцыпы «М.к.» значна паўплывалі ка далейшае развіццё рус. муз. культуры. Літ.: Гордеева ЕМ. Компознторы «Могучей кучкн». 4 нзд. М., 1986. Т:АДубкова. «МАГЎТНЫ БОЖА», міжнародны фес тываль духоўнай музыкі. Праводзіцца з 1993 штогод у Магілёве. Засн. па ініііы-ятыве Бел. каталшкага т-ва і рымска-каталіцкай парафіі. Назва ад духоўнага гімна М.Равенскага «Магутны Божа» на вершы Н.Арсенневай, які стаў муз. эм-блемай фестывалю. Mae на мэце аб яд-нанне пры дапамозе музыкі прадстаўні-коў розных хрысц. канфесій, захаванне і развіццё традыцый сусв. і бел. духоў-най музыкі. У фестывалі ўдзельнічаюць прафес. і аматарскія, прыходскія хар. калектывы і вак. ансамблі розных скла-даў, салісты. Праводзяіша конкурсы ва-калістаў, у тл. на лепшае выкананне гімна «Авэ Марыя», канцэрты хар., вак. і арганнай музыкі і інш. Ў рэпертуары творы сусв. духоўнай класікі і бел. кам-пазітараў, у тл. М.Шчаглова, В.Селяха-Качаноўскага, В.Панфілавай і інш. Ся-род лаўрэатаў фестывалю: Дзярж. акад. нар. хор імя Г.І.Цітовіча, магілёўскі мужчынскі камерны хор «Ўнія», акгэт «Чысты голас», камерны хор «Гродзен-скай капэлы», Гомельскі дзіцячы хор правасл. кафедральнага сабора Пятра і Паўла (Беларусь), Бранскі муніцыпаль-ны акад. хор, Казанскі муніцыпальны мужчынскі хор «Кафедра» (Расія); акад Галіцкі хор «Еўшан», салісткі Л.Дарэн-ская, Г.Хасцян (Украіна). Сярод чл. жу-ры В.Роўда, Г.Каржанеўская, Л.Каспор-ская, В.СКорабагатаў. С.У.Вераценнікаеа. МАГЧЬІМАСЦЬ I РЭЧАІСНАСЦЬ, узаемазвязаныя катэгорыі дыялектйкі, якія характарызуюць працэс станаўлен-ня і развіцця ўсіх прадметаў і з’яў з пункгу гледжання неабходнай пасля-доўнасці яго пэўных момангаў (стадый, узроўняў). Магчымасць — такі ідэальны стан прадмета ці з’явы, калі ўласцівыя ім унугр. тэвдэнцыі ў сваім руху япічэ не дасягнулі дастаткова яс-най акрэсленасці і форм яе знешняга выражэння, каб самастойна існаваць у якасці новых прадметаў і з’яў, г.зн. не пераўтварыліся ў элемеііты існуючай рэчаіснасці. Пераход з ідэальнага стану ў рэчаіснасць адбываецца згодііа з логі-кай развіцця кожнага прадмета ці з’явы і залежыць ад наступлення пэўных умоў. Рэчаіснасць — тое, што ўжо існуе. Усё існуючае ў кожны дадзе-ны момачт у вобразе пэўнай рэчаіснас-ці ў свой час прадстаўляла сабою маг-чымасць. Таму магчымасць з’яўляедда перадумовай рэчаіснасці, а працэс раз-віцця прадметаў і з’яў набывае выгляд бяскондых пераходаў шкымасці ў рэ-чаіснаспь і адначассва ўзнікнення ў рэ-чаіснасці новых магчымасцей, якія пракладваюць шлях да фарміравання новай рэчаіснасці. Фіпас. класіфікацыя магчымасці ўключае абстрактныя (фар-мальныя) і рэальныя (канкрэтныя) маг-чымасці. Абстрактная магчымасць не суііярэчыць сутнасні нрадмета або з’я-вы і не адмаўляе аб’ектыўнай логікі іх