КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Літ:. Кнрова К.Э. Жмзнь Джузеппе Мадзннв (1805—1872) М„ 1981. МАДЛЕН, мадленская к у л ь -т у р а, найбольш позняя палеалітычная кульгура (15—8 тыс. г. да н.э.), якая змяніла салютрэйскую і папярэднічала азільскай культуры ранняга мезаліту. Выяўлена франц. археолаіам Г. дэ Мар-тылье ў 1860. Назва ад пячоры Мадлен на беразе р. Везер (дэпартамент Дар-донь, Фравдыя). Пашырана на тэр. Францыі, Іспаніі, Швейцарыі, Германіі і мае шэраг мясц. разнавіднасцей. У М. пераважалі крамянёвыя разцы, пракол-кі, скрэблы, касцяныя гарпуны, нака нечнікі коп’яў, дроцікі, кап’яюдадьнікі, жэзлы, іголкі, шылы і інш. Характэрны разныя выявы на рогу і косці, скульп-тура з рогу, косці, іклаў маманта, граві-раваныя, мона- і паліхромныя выявы на скляпеннях і сценах пячор. Насель-ніцтва займалася паляваннем, жыло ў пячорах і жытлах з касцей і шкур. М. адносіцца да эпохі мацярынскага роду. Тэрміны «М » і «мадленская эпоха» ўжываюдца і ў шырокім сэнсе для па-значэння заключнага этапу развіцця познапалеалггычнай кулыуры еўрап. прыледавіковай вобласці ад Францыі да Урала. МДДЛбНСКАЕ ПАСЯЛЕННЕ, неалі-тычнае пасяленке на палях 2-й пал. 3-га тыс. да н.э. на р. Мадлона ў Валагод-скай вобл. (Расія). Выяўлены рэшткі 4 дамоў на палях і кладкі, якія іх звязвалі. Знойдзены каменныя і касцяныя пры-лады лрацы, гліняны і драўляны (з разьбой і скулыпурай) посуд, буршты-навыя, шыферныя і касцяныя падвескі. М.п. з’яўляецца іншародным помнікам сярод неалітычных культур паўн.-еўрап часткі Расіі. Аналагічныя ласяленні бы-лі пашыраны ва ўсх. Латвіі, Пскоўскай вобл. Расіі і на Верхняй Волзе. МАДбННА (італьян. Madonna), тое, што Багародзіца. МАДбРАЎ Фёдар Аляксандравіч (27.2. 1890, г.п. Мсцёра Вязнікаўскага р-на Уладзімірскай вобл., Расія — 4.3.1967), расійскі і бел. жывапісец. Засл. дз маст. Белаоусі (1944). Нар. мастак Расіі (1965‘). Чл.-кар. AM СССР (1950). Ву-чыўся ў Петраградскай AM (1914—18). Арганізатар і дырэкгар Мсцёрскага маст.-прамысл. вучылішча і маст. шко-ль’-камуны (1918—22). Чл. Асацыяцыі мгстакоў рэв. Расіі (з 1923) У 1948—62 рэктар Маскоўскага ін-та імя Сурыкава. У 1938—41 кіраўнік курсаў павышэння кваліфікацыі мастакоў у Мінску. Аўтар партрэтаў грамадскіх, паліт., ваен. дзея-чаў (М.А.Сямашкі 1924; Г.В.Чычэры на, 1926; Р.І.Пятроўскага, 1928; К.Я.Ва-рашылава, 1933, 1963 і інш.), удзельні-каў і кіраўнікоў партыз. руху на Белару-сі (У.З.Царука, 1942; дзеда Талаша, 1943; П.К.Панамарэнкі, В.І.Казлова, ІДзВар-вашэні, М.П.Шмырова, усе 1944; СА.Каў-пака, Р.Н.Мачульскага, абодва 1945; В.З.Каржа, 1947; К.ПАрлоўскага, 1956, і інш.), ірупавога парзрэта «Героі Пер-шай коннай арміі» (1938), тэматычных карцін «Свята 1 Мая ў сяле Колва. Komi АССР» (1927), «Магнітагорск Будоў-ля камсамольскай домны» (1931), «На-родны сход у Заходняй Беларусі» (1940), пейзажаў і нацюрмортаў. Літ: Гронскнй Н.М. ФАМодороь. М., 1956; Оснпов Д. Ф.А.Модоров. М., 1968. • МАДРАС, горад, на ПдУ Індыі, на бе-разе Бенгальскага зал. Адм. цэгпр шта-та Тамілнад. Найважн. эканам. і кулы. цэнтр Паўд. Індьіі. Засн. ў 1639 англ. Ост-Індскай кампаніяй як факторыя каля рыбацкага пас. Мадраслатам. 6 млн. ж. (1997). Адзін з гал. партоў Індыі ў Бенгальскім зал Вузел чыгунак і МАДРЫДСКІ 491 авіяц. шляхоў; міжнар. аэрапорг. Прам-сць: тэкст (баваўняная), маш-буд. і металаапр., харч., тшунёвая, гар-барная, трансп. і ваеннае маіпынабуда-ванне, нафтаапр., цэм. і паліграф. прад-прыемствы АЭС (каля М.). Гал. наву-кова-культ. цэнтр тамілаў. 2 ун-ты, муз. акадэмія. Астр. абсерваторыя. Геагр. т-ва. Музеі, Нац. маст. галерэя. МАДРЫІАЛ (фрайц. madrigal, італьян. madrigal е ад позналац, matricale песня на матчынай мове), 1)у л і т a р а т у -р ы — невялікі інтымна-жартоўны верш, што змяіпчае ў сабе камплімент, найчасцей прысвечаны жанчыне. Выто кі бярэ з нар. паэзіі, з песень італьян. пастухоў, з 14 ст. вядомы ў прафес. па-эзіі (Ф.Петрарка, Дж.Бакачыо). Да 16 ст. М. прызначаліся для муз. ьыканан-ня, у канцы 16 — пач. Г7 ст. зблізіліся з канцэртнымі і драм. жанрамі, часам складалі аснову камедыі. У 18 — пач. 19 ст. пашыраны як жанр салоннай і альбомнай лірыкі. У бел. паэзіі адзнакі М. прыкметныя ў вершах М.Багданові-ча, Ф.Багушэвіча, М.Танка. 2)Умузыйы — свецкі муз.-паэ-тычны жанр эпохі Адраджэння. Узнік у італьян. нар. творчасді як 1-галосая лі-рычная песня на роднай мове (у адроз-ненне ад песнапенняў на лац. мове). У 14 ст. пашыраны ў форме 2—3-галосай куплетнай песні (часам у інстр супра-ваджэнні) з вядучым верхнім голасам. У 16—17 ст. — 4—5-галосы вак. твор a cappella, заснаваны на нормах іюліфаніі «строгага стылю» (А.Віларт, Ф.Вердэло, К.Феста, Ф.Б.Картэча, ЯАркадэлы, Дж.Палестрына, А.Ласа). Пашыраны таксама ў Англіі (Т.Морлі, Т Уілкс, Дж.Уілбі), Германіі (Г Л.Гаслер, Г.Шуц) і інш. еўрап. краінах У канцы 16 — пач. 1? ст. наблізіўся да канцэртных і драм жанраў і стаў асновак мадрыгаль-най камедыі. А.л Майсейчык (літаратура). МДЦРЫД (Madrid), горад, стапіца Іс-паніі. Ацм. ч. аўтаномнай всбласці і прав. Мадрыд. Знаходзішіа ў цэнтры Пірэнейскага п-ва, на Новакастыльскім пласкагор’і, на р. Мансанарэс (бас. р. Таха). 4072 тыс. ж., з прыгарадамі ўіва-рае гар агламерацыю Вял Мадрыд з насельніцгвам бальш за 5 млн. ж. (1997). Вузел чыгуііак > аўгадарог. Між-нар. аэрапорт Барахас Важіш эканам. і культ. цэнтр краіны. Прам-сць: маш,-буд. (у т.л. аўгамабіле-, самалёта- і ла-каматывабудаванне, вытв-сць элекгра- і радыёапаратуры, энергасілавога абста-лявання, прыладабудаванне, ваеннае), хіміка-фармацэўтычная, вытв-сць плас-тмас, швейная, тэкст., абутковая, харч., дрэваапр., ііаііяровая, палііраф., фар-фора-фаянсавая, парфумерная, цэмент ная. Самаіужныя промыслы (вытв-сць вышывак, карункаў, хугтак, габеленаў, веераў, кастаньет, ювелірных вырабаў). Асн прамысл. прадпрыемствы ў прад-месцях і іарадах-спадарожніках. Мезра-палітэн. 6 ун-таў Буйны цэнтр міжнар. турызму. Вядомы з 932, склаўся вакол араб. (маў-рскай) крэпасці Маджырыг. У 1083 адваява- Сгаражытны храм каля г. Мадрас. ны ў арабаў каралём Альфонсам VI і далуча-ны да Кастыліі. У 1118 за актыўны ўдзел у Рэканкісце атрымаў прывілеі горада. У 14—15 ст. рэзідэнцыя кастыльскіх каралёў і месца пасяджэнняў картэсаў (з 1309). У 1520 гара-джане ўдзельнічалі ў паўстанні камунерас. 3 1561 сталіда Іспаніі. 3 канца 17 ст. буйны кулы. цэнтр, у 1774 засн. Каралеўская акадэ-мія мастацтваў. У 1808—12 акупіраваны франц. войскамі, тут пачалася нац. -вызв. Ісп. рэвалюцыя 1808—14, адзін з цэнтраў рэвалю-цый 1820—23, 1834—43, 1854—56, 1868 -74 (гл. Іспанскія рзвалюцыі 19 стагоддзя). У 1с-панскую рэвалюцыю 1931—39 у М. размя-шчаўся ўрад рэспубліканцаў, 28.3.1939 заняты франкістамі. Пасля 2-й сусв. вайны цэнтр высіупленняў супраць дыктатуры Ф.Франка. У 1981 кансерватыўныя вайскоўцы намагалі-ся ажыццявіць у М. дзярж. пераварот. Цэнтр М. з параднай паркавай магістрал-лю размешчаны паміж плошчамі Пуэрта дэль Соль, Пласа Маёр і Пласа дэ Эспанья. Знач-ная ч. арх. помнікаў страчана ў час рэкан-струкцыі горада ў 19—20 ст. Аблічча старога горада з сярэдневяковай нерэгулярнай плані- Мадрыл Трыумфальная арка Пуэрта дэль Алькала. 1764—78. Арх. Ф.Сабаціні. Мадрыд. Плошча Кібелы з фантанам. рсўкай захавалася толькі на ПдЗ ад пл. Пуэр-та дэль Соль, ад якой адыходзяць 10 рады-яльных вуліц. Помнікі 14—18 ст.: вежа Торэ дэ Сан-Ніколас (14 ст., стыль мудэхар), біс-купская капэла (1520, сгыль платэрэска), ан-самбль Пласа Маёр (1619, X. дэ Мора; стыль эрэрэска), касцёлы Сан-Ісідра эль Рэаль (1626—61), Сан-Хінес (1645, у інтэр’еры жы-вапіс Эль Грэка, АКана і інш.; барока), Тры-умфальная арка Пуэрта дэль Алькала (І764— 78, Ф.Сабаціні). Ў стылі класіцызму 18—19 ст. пабудаваны каралеўскі палац (1738—64, італьян. арх. Дж.Б.Сакеці і Сабаціні, арх. В.Радрыгес, паводле праекта Ф.Ювары; у ін-тэр’еры багаты збор жыванісу, скульптуры, габеленаў, мэблі і інш ), касцёлы Сан-Фран-сіска эль Грандэ (1776—85), Эрміта дэ Сан-Антоніо дэ ла Фларыда (І792—98, фрэскі Ф.Гоі), будынак музея Прада. У М. шмат па-радных пабудоў у духу эклектыкі і стылі ма-дэрн, у т.л. палац ісп. картэсаў (1843—50, арх. Н.Паскуаль). Паводле генплана 1950-х г. (арх. ХЛ.Серт) М. забудоўваўся на Пн, ПдУ, створаны шэраг гарадоў-спадарожнікаў (Эс-карыял, Эль-Парда). Новыя раёны рэгуляр-най планіроўкі, з вял. паркамі, праспектамі і плошчамі забудоўваюцца добраўпарадкаваны-мі шматпавярховымі дамамі лераважна з чырв. цэглы. Сярод пабудоў у духу сучаснай архітэкзуры: раён Сьюдад Хардаін («горад-сад») з універсітэцкім іарадком (пачаты ў 1931, арх. М.Лопес Атэра, у 1939 зруйнавзны, адноўлены ў 1950-я г., арх. М.Фісак і інш.), іпадром Сарсуэла (1935), вежавыя дамы, т зв. Белыя вежы (1969, арх. Ф.ХСаэнс дэ Ойса і інш.), Цэнтр рэстаўрацыйных работ (I960— 70-я г., арх. Ф.Ігерас, АМіра). Паркі: Мад-рыдскі (б. Буэн-Рэціра; 1868), Прада, Заход-ні, Каса дэ Кампа, фантаны 18 ст. Помнікі: М.Сервантэсу (1835, АСола, і 1927, арх. П.Мугуруса, скульпт. К.Валера), Х.Калумбу (1885, АМеліда і Х.Суньёль), Д.Веласкссу (1899, АМарынас), Ф.Гоі (1905), Э.Кастэлару (1908. абодаа арх. М.Бенльюрэ). У М. знахо-дзяцца Каралеўская ten. акадэмія (з 1713), 6 ун-гаў, у т.л. Мадрыдскі універсітіт. Каталіц-кі ун-т (з 1860), каралеўская акадэмія прыго-жых мастацтваў Сан-Фернаада, кансервато-рыя (з 1830). Т-ры: «Рэаль», «Сарсуэла», «Ла-ра», «Эспаньёль». 32 музеі, у т.л. Прада. Нац. археал., ісп. народа, сучаенага мастацтва і інш. Літ.: Чернышев В.П. Город вечерней звезды: Ючеокя о Мадрцде). М., 1990. МАДРЫДСКІ УНІВЕРСІТЙТ, найбуй нейшая вышэйшая навуч. ўстанова 1с-панй. Створаны ў 1836 аб’яднаннем ун-та ў г. Алькала-дэ-Энарэс (засн. ў 1508 у правінцыі Мадрыд) і Цэнтр. ук-та ў Мадрыдзе (з 1821). Меў назву Цэнтр. ун-т Мадрыда. 3 1850 — М.у. Дзярж. навуч. ўстанова. У 1994/95 на-вуч. г. болып за 127 тыс. студэнтаў; ф-ты: філасофіі і адукац. навук, геагра-фіі і гісторыі, філал., матэм., фіз., гсал., біял., права, мед., вет. навук, фармацэў-тычны, эканомікі і кіравання, паліт. на-ьук і сацыялогіі, інфарматыкі, выяўл. мастацтва, аданталогіі. Пры ун-це пра-ііуюць: ін-ты прыкладнога магнетызму, навук аб навакольным асяроддзі, эм-брыялогіі, судовай анатоміі, крымінало-гіі, астраноміі і геадэзіі, пед. навук, су-часных моў і перакладу, правоў чалавз-ка, наркалогіі, кампаратыўнага права, феміністычных праблем, патэнцыялу чалавека і інш.; Цэнтр еўрап. дакумен-