КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Мадэль аб’ехга, геаметрычна падобная да арыгінала, мае паменшаны або павялічаны памер, а мадэль працэсу (з’явы) можа адроз-нівацца ад рэальнага працэсу колькаснымі фіз. харакгарысіыкамі (магугнасцю, энергіяй, ціскам, шчыльчасцю асяроддзя, амплігудай ваганняў, сілай узаемадзеяння, скорасцю і інш.). Падобнымі наз. з’явы, у якіх усе пра-цэсы (поўная падобнасць) ці найб. важныя пры пзўным даследаванні (лакальная падоб-насць) адрозніваюцца ад параметраў друтой з’явы ў пэўную колькасвь разоў, Найб. па-шырааа М. гідрааэрамех. з’яў, мех. уласцівас■■ цей канструкцый і збудаванняў, цеплавых і аэрадынамічных працэсаў, натурных умоў функцыянавання складаных гэхн. сістэм. М. шырока карысіаюцца ў буд. справе, гідраўлі-цы і гідратэхніцы, авіяцыі ракетнгій і касм. гэхніны, у судна-, прылада- і машынабуда-ванні, нафта- і газаздабычы, цепла- і элек-тратэхяіігы (напр., М. электраэнергет. сіс-тэм), завук. даследаваняях (фіз. эксперымен-тах) і інш. 3 Еаяўленнем ЭВМ пашырылася т.зв. аналагавае М. з выкарыстаннем спецы-яльна сканструяваных для гэтага анагагачых вшічальных машын, якія мадэліруюць суадно-сіны паміж бесперапынна зменнымі зелічы-нямі (машыннымі пераменнымі) — аналагаглі адпаээдігых зыходігых пераменных. Вядучае месца сярод ініп. метадаў даследаванняў на-лежьоіь матэматычнаму маізліравачню з да-памогай лічбсеых злтпронных вылічальчых машык, пры якім даследаванне рэальньк з’яў зводзшца да рашэння адааш-.дндх матзм. за-дач. Увядзенне ў прадтыху ЭЧМ і мшпыннае, або кібернетычнае, М (жыаш сістэм, імж. сетак, працэсаў распазнавання, сісгэмы «ча-лаввк—машына» і інш.) дазваляс выэучаць складаныя сістэмы і з’явы без пабудовы іх фіз. мадэлей. МАДЭРН 495 2) Выраб мадэлей ковых прамысл. вырабаў, якія іілануецца выпускаць, для адпрацоўкі іх аіггымэльнай кан-струкцыі і формы; адзін з асн. метадаў мастацкага канструяванм. 3) Выраб мадэлей самалётаў, суднаў і інш. у спартыўных (гл. Мадэлізм спартыўны}, доследных і навуч. мэтах (дэманстра-цыйнае М.). Літ.: Чавчанндзе В.В., Гельман О.Я. Моделнрованне в науке н техннке. М., 1966; Полнсар Г.Л. Моделмрованме. М., 1963; Н о в н к Н.Б О моделярованмя слож-ных снстем. М., 1965, Седов Л.й. Методы подобня н размерностн в механнке. 10 нзд. М., 1987. У.М.Сацута МАДЭЛІРАВАННЕ САЦЫЯЛЬНАЕ, дзейнасйь па ьызначэнні агпымальных мадэлей сац. сістэм, іх асн. якасцей. крытэрыяў, параметраў, а таксама спо-сабу дзеяння, адносін, працэсаў і інш. Аб’екіы М.с. — сац. супольнасці, пра-цэсы, з'явы, грамадскія сувязі, якія падлягаюць уздзеянню суб’екгаў мадэ-ліравання (элементы і сістэмы матэры-яльнай і духоўнай вытв-сці, сац. струк-туры грамадства, эканам., паліт. і інш. адносіны). Ажыццяўляецца М.с. нетра-дыцыйных сац. аб’екгаў — т.зв. «ад-крытых сістэм» (ладу жыцця, сістэм адукацыі, аховы здароўя і інш.). Адпа-ведна спосабу ўзнаўлення рэчаіснасці і сродкам пабудовы сац. мадэлі адрозні-ваюць іх асн. класы; матэрыяль-н ы я (заснаваны на ўдзеле ў іх лю-дзей), ідэальныя («машынныя ма-дэлі»), змешаныя («чалавека-ма-шышшя мадэлі»), Вылучаюць таксама тэарэт. і эмпірычныя, іграаыя і неігра-выя, аналітычныя і машыкныя, рэірэ-сійныя, прычынныя і імііацыйныя, ал-гарытмічныя і аітгымізацыйныя, з кіра-ваннем і без кіравання і інш. сац. мадэ-лі. М.с. ажыццяўляецца тэхн., матэм. і лагічнымі сродкамі, пры дапамозе якіх атрымліваюць, аналізуюць і перапра-цоўваюць інфармацыю аб стане сац. су-польнасцей, працэсаў і з’яў, тэндэнцы-ях іх развшця або непасрэдна распра-цоўваюць сац. мадэлі. На Беларусі на-запашаны пэўны вопыт М.с. працэсаў прац. актьтўнзсці, узнаўлсння і размер-кавання прац. рэсурсаў, паводзін вял. і малых сац. груп і інш. І.В Катляроў МАДЭЛІРАВАННЕ ЭКАНЙМІКА-МА- ТЭМАТЫЧНАЕ, апісанне эуанам. пра-цэсаў і з‘яў у выглядзе эканоміка-ма-тэм. мадалей. ,\дной з першых у гісто-рыі эканам. навукі была мадэль узнаў-лення распрацаваная франц. вучоным Ф.Кенэ ў 18 ст. У 20 ст першая агуль-чая мадэль эканомікі сканструявана Дж. фон Нейманам. Значны вопыт па-будовы эканоміка матэм. мадэлі наза-пашаны вучонымі бы/nra СССР у раз-віцш нар. гаспадаркі краіньі, асабліва — перспекгыўнага. Вылучдюць 2 асн. гру-пы эканоміка-матэм. мадэлей: мадэл якія паказваюць пераважна сац. аспек-ты эканомікі (звязаны з прагназаван-нем і планаваннем даходаў і спажыван-ня насельніцтва, дэмаграфічных лрацэ-саў) і мадэлі, што адпюстроўваюдь пе- раважна вытв. аспекг эканомікі (доўгатэрміновага прагнозу зводных па-казчыкаў эканам. развіцця; міжгаліно-выя мадэлі нар.-гасп. планавання, галі-новыя аптымальнага планавачня і размяшчэння вытв-сці, аптымізацыі структуры вытв-сці ў галінах). Адрозні-ваюць таксама мадэлі статычныя (апісваюць момантавы стан эканомікі) і дынамічныя (паказваюць развіц-цё аб’екта мадэліравання). Паводле спосабу пабудовы адрозніваюць а н a -л і т ы ч н ы я (у выглядзе формул), л і к а в ы я (у выглядзе лікавых прык-ладаў), матрычныя (у выглядзе табліц), сеткавыя (у форме графаў) і інш. МАДЭЛІРбЎКА (ад італьян. modellare ляпіііь) у выяўленчым м а с -і а ц т в е, перадача аб’ёмна-пластыч-ных і прасторавых уласцівасцей прад-меінага асяроддзя сродкамі святлоценя-вых ірадацый (жывапіс, графіка) або адпаведнай пластыкай трохвымерных форм (скупьптура) з мэтай ідэйна-воб-разнай харакгарыстыкі прадмета, аба-гульнення, выяўлення і ўзмацнення іс-тотнага і інш. У жывапісе ажыццяўля-ецда сродкамі колеру, перспектывы, святлаценю, у скульптуры — пласты-кай пэўнага матэрыялу. У скулытгуры М — стварэнне твораў з мяккага плас-тычнага матэрыялу (гліна, пластылін, воск). МАДЙЛЬ (франц. noddle узор ад лац. modulus мера, узор, норма), 1) узор (эталон) якога-н. вырабу для серыйнай ці масавай вытв-сці. 2) Тып, марка, узор канструкцыі. 3) Прадмет маст. ад-люстравання (натура); чалавек. які пазі-руе масіаку (натуршчык). 4) Узнаўлен-не, імітацыя якога-н. прадмета, часцей у зменшаным выглядзе (напр., М сама -лёта). Гл. таксама Макет. 5) Узор прад-мета (звычайна з матэрыялу, што лёгка апрайоўваецца), з якога робіцца форма дая ўзнаўлення ў imu. матэрыяле. Напр лійейная мадэль, з дапамогай якой робіцца рабочая поласць у ліцей-най фсрме 6) Схема, апісанне якой-н. з'явы ці працэсаў у прыродзе і грамад-стве. 7) Канструкцыя, якая перадае, імітуе (звычайна ў зменшаным машта-бе) будову і дзеянне якога-н. інш. («сапраўднага») аб’екта ў навук., вьггв. (гл Мадміраванне) ці спарт. мэтах (гл. Мадэлізм спартыўны). М.ЦЙРА (ад назвы астравоў Мадэйра), лоцнае віно з белых ці ружовых сартоў вінаграду, прыгатаванае зброджваннем мязгі ці сусла. Mae 18—20 аб’ёмных працэнтаў спірду, 3—7% нукру; колер ад светла-залацісгага да колеру чырво-нага золата. Асаблівасць атрымання — працэс мадэрызацыі: віно вьттрымліва-юць некалькі месяцаў пры кантакце з паветрам у бочках на сонечных пляцоў-ках ці ў спец. памяшканнях, якія абаграюцца (напр. М. высокай якасці вытрымліваюць 6 мсс пры т-ры 40—50°С). З’яўляецца аперытывам і аказвае працяглае танізоўнае дзеянне. Найлепшыя сарты: «Масандра» (Украі- на), «Аіпакан» (Арменія), «Анага» (Гру-зія), «Лучафэрул» (Малдова). Х.В.Фамічэнка МАДЭРА (Madero) Франсіска Індалесіо (30.10.1873, Парас, Мексіка — 22.2. 1913), дзяржаўны пзеяч Мексікі. Вучыў-ся ў Мексіцы, Францыі, ЗША. Лідэрлі-беральнаіа прадпрымальніпка-паме-шчыцкага руху супраць дыктатуры ’П.Дімса, адзін з арганізатараў і кіраўні коў (на 1-м этапе) Мексіканскай рэвалю-цыі ',910—17. Прэзідэнт Мексікі з ліст. 1911. Абараняў інтарэсы нац. прадітры мальніцтва і суверэнігэт краіны, абмя-жоўваў уплыў замежнага капіталу, але, насуііерак сваім абяцанням, выступіў супраць агр. рэформы. Скінуты і забіты ў выніку контррэв мяняжу ген. В.Уэр-ты. МАЛЙРН (франц. moGcrr.s ад лац. modernus новы, сучасны), стыль у архі-тэктуры, выяўл. і дзкар. мастантзе кан ца 19 — пач. 20 ст. Вядомы таксама пад назвамі «ар нуво» (Бельгія і Францыя), югендсгпыль (Германія і Скандынавія), сецэсіён (Аўстрыя). ліберці (Італія), ма-дэрнізм (Іспанія). Узнік каля 1890 як Да ерт Мгдэрн. Кафляная печ у г. Грсдна Канец 19 — пач. 20 ст. 496 МАДЭРН рэакцыя на эклектызм і гістарызм акад. мастацтва. Прадстаўнікі М. імкнуліся стварыць стыль, свабодны ад гіст. запа-зычанняў, сінтэзаваць усе пластычныя мастацтвы, адрадзіць маст. адзінства прадметнага свету шляхам выкарыстап-ня новых тэхн. магчымасцей. У архі-тэктуры найб. ярка М. выявіўся ў творах Ч.Макінташа (Шатландыя), X. ван дэ Велдэ і В.Арта (Бельгія), АГаў-дзі (Іспанія), Э.Гімара (Францыя), І.Гофмана і І.М.Ольбрыха (Аўстрыя), Ф.Шэхтэля і Ф.Лідваля (Расія) і інш. Збудаванні ў стылі М. адметныя сва-боднай, функцыянальна абгрунтаванай планіроўкай, якая вызначала маляўні-ча-сіметрычны і дынамічны характар аб’ёмна-прасторавай кампазіцыі, са-дзейнічала стварэнню падкрэслена ін-дывід. будынкаў, дзе ўсе элементы пад-парадкаваны адзінай вобразна-сімваліч-най задуме. Прынцыпова новым у архі-тэктуры М. было адмаўленне ад ордэрнай ці эклектычна запазычанай з інш. стыляў сістэмы аздаблення фасада і інтэр’ера. У М. не было падзелу на канстр. і дэкар. элементы будынка; дэ-каратыўнасць заключалася ў эстэт. асэнсаванні формы. Вызначальным у структуры будынка была пабудова ўнутр. прасторы, якая выяўлялася ў рытмічнай і пластычнай арганізацыі вонкавых форм. Фасады вылучаліся ды-намічнасцю і цякучасцю форм, часам набліжаліся да форм скулыпурных ці імітуючых прыродныя з’явы (пабудовы Гаўдзі, Арта, ван дэ ВеЛдэ, Шэхтэля), часам з геам. выразнасцю выяўлялі асн. аб’ём збудавання (пабудовы Гофмана, Ольбрыха, Макінташа, сталыя работы Шэхтэля). Некат. архітэктары М. прад-вызначалі функцыяналізм, імкнуліся вы явіць каркасную структуру будынка, падкрэсліць тэктоніку мас і аб’ёмаў (О.Вагнер і Гофман у Аўстрыі, П.Бе-рэнс у Германіі, А.Перэ ў Францыі). У выяўленчым мастацтве М. падрыхтаваны ў Англіі творчасцю прэ-рафаэлітаў і групы Arts and Crafts, найб. поўна ўвасобіўся ў творах О.Бёрдслі. У Францыі рысы М. адлюстраваліся ў творах сімвалістаў, сіптэтыстаў, набіс-таў, А. дэ Тулуз-Латрэка. Стылістыка М. харакгарызуецца дамінаваннем дэ-кар. пачатку ў фармальнай, кампазі-цыйнай і каларыстычнай пабудове тво-ра, асіметрычнасцю выгнугых форм і ліній, стылізаванымі расл. матывамі, вытанчанасцю каларыту. У творах М. фантаст. выявы перапляталіся з рэаль-нымі матывамі, якія набывалі сімваліч-ны сэнс. У асобных творах відавочны ўплыў мастацтва Усходу, асабліва Кітая і Японіі. Адным з асн. выразных срод-каў у мастацтве М. быў арнамент кры-валінейных абрысаў, часта пранізаны экспрэсіўным рытмам. Арнаментальны пачатак аб’ядноўвае ўсе віды мастацтва М. У інтэр’ерах вытанчаныя лінейныя пляценні, рухомыя расл. ўзоры, рассы-паныя па падлозе, столі, канцэнтравалі-ся ў месцах іх спалучэння; яны аб’яд-