КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Літ:. Способнн Й.В. Лекцян по курсу гармоннм. М., 1969; Грнгорьев С.С. Те-оретмческмй курс гармоння. М., 1981; Тнфтнквдв Н.Ф. Теорня однотерцовой м тональной хроматнческой сястем // Воп-росы теорнн музыкя: Сб. ст. М., 1970. Вып. 2. Т. С.Ляшчэня. МАЖУЛЬ Уладзімір Міхайлавіч (н. 24.12.1939, г. Адэса, Украіна), бел. ву-чоны ў галіне біяфізікі. Д-р біял. н. (1986), праф. (1991). Скончыў Мінскі мед. ін-т (1962). 3 1965 у Ін-це фота-біялогіі Нац. АН Беларусі (з 1989 заг. лабараторыі). Навук. працы па біяфато-ніцы, малекулярнай, мембраннай і кле-тачнай біяфізіцы. Дзярж. прэмія Бела-русі 1992. Тв:. Межклеточмые контакты. Мн., 1977 (разам з С.В.Коневым); Структурно-функцн-ональное состоянне мембран лммфоцнтов пернфернческой кровн у больных сястемной красной волчанкой м ревматондным артря-том (у сааўг.) // Докл. Нац. АН Беларусм. 1998. Т. 42, № 3. МАЖУРАНІЧ (Mazuranic) Іван (11.8.1814, Нові-Вінадольскі, Харватыя — 4.8.1890), харвацкі паэт. У 1833—37 вывучаў фі-ласофію і права ў Заграбе і Сомбатхеі (Венгрыя). Друкаваўся з 1835. У 1830— 40-я г. прымыкаў да ілірызму, ідэямі якога прасякнуты яго патрыят. вершы «Продкам славян», «Ілірыя ў вяках», праца «Харваты мадзьярам» (1848). Яго ліра-эпічная паэма «Смерць Смаіл-агі Чэнгііча» (1846) прысвечана барацьбе паўд. славян супраць асманскіх заваёў-нікаў, услаўленню слав. адзінства і вольнасці. Падрыхтаваў і выдаў «Ня-мецка-ілірыйскі слоўнік» (Ш2, з Ё.Ужаравічам), «Слоўнік «Асмана» Гун-дуліча» (1844, з М.Мажуранічам). Тв:. Рус. пер. — у кн.: Поэты Югославнн XIX—ХХвв. М., 1963. І.А.Чарота. «МАЖЫНб ЛІНІЯ», сістэма доўгатэр-міновых фартыфікацыйных умацаван-няў і загарод на паўн.-ўсх. граніцы Францыі. Пабудавана ў 1929—36 (удас-канальвалася да 1940) па ініцыятыве ва-ен. міністра А.Мажыно. Агульная пра-цягласць па фронце 400 км і на глыб. 6—8 км. Мела з боку граніцы паласу забеспячэння глыб. 4—14 км. У час 2-й сусв. вайны ням. войскі ў маі 1940 уда-рам праз Бельгію прарвалі фронт франц. арміі на паўн. флангу, дзе буд-ва «М.л.» не было скончана, і выйшлі ў яе тыл. Пасля адыходу франц. палявых ар-мій ад «М.л.», ням. войскі пераадолелі яе на вузкім участку. МАЖ^ЙКА Зінаіда Якаўлеўна (н. 6.12. 1933, г. Орша Віцебскай вобл.), бел. эт-намузыколаг. Засл. дз. маст. Беларусі (1987). Д-р мастацтвазнаўства (1992). Скончыла Бел. кансерваторыю (1961). Прадстаўнік навук. школы Я.Гіпіуса. 3 1966 у Ін-це мастацтвазнаўства, этна-графіі і фальклору Нац. АН Беларусі. Працуе ў галіне тэарэт. этнамузыкалогіі і практычнай фалькларыстыкі. Асн. даследаванні па сістэмнай тыпалогіі бел. песеннага фальклору, яго арэаль-ным, сац. і экалагічным аспектах; муз. кампаратывістыцы, гісторыі этнамузы-калагічнай навукі. Вядзе праграму аў-дыёвізуальнай антрапалогіі (сцэнарыст і палявы рэж. 7 муз.-этнагр. фільмаў, 1972—99; «Беларусьфільм»), Аўтар ма-награфій «Песенная культура беларус-кага Палесся» (1971), «Песні беларуска-га Паазер’я» (1981), «Песні Беларускага Палесся» (вып. 1—2, 1983—84), «Ка- ляндарна-песенная культура Беларусі» (1985), працы «Народна-песенная куль-тура Беларусі ў агульнаславянскім кан-тэксце» (выд. 1998; матэрыялы 12-га Міжнар. з’езда славістаў, 1998). Адзін з аўтараў і рэдактар кн. «Беларуская эт-намузыкалогія: Нарысы гісторыі (XIX—XX стст.)» (1997). Падрыхтавала грампласцінкі аўтэнтычнага фальклору, у т.л. «Музычны фальклор Беларускага Палесся» (Гран-пры ЮНЕСКА 1988). Чл. камісіі слав. фальклору пры Між-нар. к-це славістаў, Еўрап. семінару эт-намузыколагаў, Міжнар. асацыяцыі па нар. творчасці і інш. Прэмія імя Б.Асаф’ева ў галіне музыказнаўства 1991 (Расія). Дзярж. прэмія Беларусі 1994. Тв.: Проблемы методов сравннтельных славяно-балканскпх нсследованнй в совре-менной этномузыкологнм // Македонскн фолклор. Годана XIX, Cxonje, 1986. Epoj 37; Белорусскнй песенный фольклор в европей-ском контексте // WeiBruBland und der Westen. Dresden, 1998. Літ.: Мухарынская Л.С. Творчы шлях фалькларыста // Мастацгва Беларусі. 1984. №11;Якіменка Т. Песенная куль-тура Беларусі ў ракурсах сістэмнай тыпалогіі і візуальнай культурнай антрапалогіі: Да пы-тання метаду накірункаў даследчай дзейнасці З.Я.Мажэйка // Музычная кулыура Беларусі: Дыялог часоў. Мн., 1997. А.А. Саламаха. МАЖ^ЙКА Павел Вікгаравіч (28.12.1911, в. Сапажкі Кармянскага р-на Гомельс-кай вобл. — 19.1.1987), Герой Сав. Са-юза (1945). Скончыў Ленінградскую ва-енна-тэарэт. школу лётчыкаў (1933), Арэнбургскую школу лётчыкаў і лётчы-каў-назіральнікаў (1935). У Чырв. Арміі з 1931. У Вял. Айч. вайну з 1941 на Паўд.-Зах., Варонежскім, 1-м і 4-м Укр. франтах: ваенком авіяэскадрыллі, пал-ка, камандзір авіяэскадрыллі, нам. ка-мандзіра палка. Маёр М. вызначыўся ў баях за Карпаты на тэр. Венгрыі, Чэ-хаславакіі: зрабіў 112 вьшетаў на штур-моўку жывой сілы і тэхнікі ворага. Да 1950 у Сав. Арміі. МАЖЙЙКА Фа.ма Фаміч (н. 7.10.1936, в. Скураты Івацэвіцкага р-на Брэсцкай вобл.), бел. хімік. Чл.-кар. Нац. АН Бе-ларусі (1991), д-р хім. н. (1989). Скон-чыў БДУ (1959). 3 1959 у Ін-це агуль-най і неарган. хіміі Нац. АН Беларусі (у 1980—89 нам. дырэпара). Навук. пра-цы па калоіднай хіміі і фіз.-хім. механі-цы. Устанавіў заканамернасці ўзаема-дзеяння паверхнева-актыўных рэчываў з гліністымі мінераламі ў канцэнтрава-ных растворах электралітаў. Даследаваў МАЗАІКА 503 механізм утварэння кандэнсацыйна-крышталізацыйных струкгур у калійных угнаеннях. Распрацаваў новыя рэаген-ты, якія павышаюць эфектыўнасць флатацыйнага працэсу атрымання і па-ляпшаюць якасць калійных угнаенняў. Дзярж. прэмія Беларусі 1990. Тв.: Фнзнкохммня селектмвной флотацнн калмйных солей. Мн., 1983 (у сааўг.). П.В.Мажэйка Ф.Ф.Мажэйка. МАЖЙЙСКАЕ ВОЗЕРА У Пастаўскім р-не Віцебскай вобл., у бас. р. Мядзел-ка, за 4 км на ПнЗ ад г. Паставы. Пл. 0,66 км2, даўж. больш за 1,4 км, найб. шыр. 660 м, найб. глыб. 3,9 м, даўж. бе-рагавой лініі каля 3,2 км. Пл. вадазбору 10,7 км2. Схілы катлавіны выш. 2—4 м, на ПнЗ і ПдУ пераходзяць у забалоча-ную нізіну. Берагі нізкія, пясчаныя, пад хмызняком, на Пн і Пд сплавінныя. На ПнЗ і У пойма шыр. да 200 м, забало-чаная. Дно ілістае. Упадаюць некалькі меліярац. каналаў. МАЗ, марка грузавых аўтамабіляў, пры-чэпаў, паўпрычэпаў і інш. Мінскага аў-тамабільнага завода. Выпускаюцца з 1947. Поўная маса аўтамабіляў і аўгапа-яздоў ад 16 да 50 т, магугнасць дызель- чаецца Варшаўская катлавіна. Рэльеф нізінны з участкамі марэнных раўнін і шырокімі далінамі. Карысныя выкапні: буд. матэрыялы (гліны, пяскі, жвір, мел). Клімат умерана кантынентальны. Сярэднія т-ры студз. ад -4 °C да -2,5 °C, ліп. 18,5 °C, ападкаў 470—600 мм за год. Гал. рэкі: Вісла, Буг, Нараў. Воз. Зягжынскае. Глебы пераважна пад- золістыя, балотныя, бурыя. Лясы зай-маюць 21% тэрыторыі. Гаспадарка пра-мысл.-агр. тыпу. Развіты машынабуда-ванне і металаапрацоўка (аўгамабіле- і трактарабудаванне, электратэхн., элек-тронная прам-сць), нафтахім. і хім. (у тл. фармацэўтычная), парфумерная, цэлюлозна-папяровая, харч., лёгкая, паліграф. прам-сць. Вьггв-сць буд. ма-тэрыялаў. Пад с.-г. ўгоддзямі 67% тэры-торыі. Вырошчваюць жыта, бульбу, пшаніцу, цукр. буракі. Інтэнсіўнае са-доўніцтва і агародніцтва. Гадуюць буйн. par. жывёлу, свіней, птушак. Турызм. МАЗАВЕЦКІ (Mazowiecki) Тадэвуш (н. 18.4.1927, г. Плоцк, Полыпча), польскі дзярж. і паліт. дзеяч. Юрыст. У 1946— 55 чл. грамадска-паліт. арг-цыі свецкіх каталіцкіх дзеячаў «Рах» (з лац. «Мір»), У 1953—55 гал. рэдактар штотыднёвіка «WTK» («ВТК»), Адзін з заснавальнікаў (1957) варшаўскага Клуба каталіцкай інтэлігенцыі і штомесячніка «Wi^z» («Сувязь»; у 1958—81 яго гал. рэд.). У 1961—71 дэпутат Сейма ад каталіцкай групы «Знак». У 1981 і 1989 гал. рэд. «Tygodnika Solidarnosc» («Штотыднёвіка Салідарнасць»). У 1981 інтэрніраваны. 3 1982 дарадчык Л.Валенсы, з 1987 — Краёвай выканаўчай камісіі прафсаюза «Салідарнасць». У 1989—90 прэм’ер-мі-ністр Польшчы. У 1992—95 спец. пас-ланнік Камісіі па правах чалавека ААН у б. Югаславіі. Аўтар успамінаў «Інтэр-ніраванне» (1982), публіцыст. нарысаў «Раздарожжы і вартасці» (1970), «Другі твар Еўропы» (1990). Н.К.Мазоўка. МАЗАІКА (франц. mosaique, італьян. mosaico ад лац. musivum літар. прысве-чанае музам), выява ці ўзор, складзены з кавалачкаў розных форм рознакаляро-вых натуральных камянёў, смальты, ке-рамікі, дрэва (гл. Маркетры) і інш. і за-мацаваны ў слоі вапны, цэменту, воску і інш.; від манументальнага мастацтва. М. выкарыстоўваецца для ўпрыгожван-ня твораў дэкар.-прыкладнога мастац-тва, радзей для стварэння станковых карцін. Існуюць 2 тыпы мазаічных тво-раў: з маленькіх кубікаў смальты ці ка-меню (тэхніка, вядомая з часоў антыч-насці, т.зв. рымская М.) і з тонкіх плас-тоў рознакаляровых мармураў і яшмы, выразаных і складзеных па контурах Трохвосевы седлавы цягач МАЗ. нага рухавіка да 309 кВт. Асаблівасць 4-восевых поўнапрывадных мадэляў — тарсіённая незалежная падвеска колаў. МАЗАВЕЦКАЕ ВАЯВОДСТВА (Woje-wodztwo Mazowieckie), адм.-тэр. адзінка ў цэнтр. ч. Польшчы. Утворана 1.1.1999. Пл. 35 тыс. км2. Нас. 5068 тыс. чал. (1999), гарадскога 65%. Адм. цэнтр —г. Варшава. Найб. гарады: Радам, Плоцк, Седльцы, Астралэнка. Размешчана на Мазавецкай нізіне, у межах якой вылу- Мазаіка з выявай нацюрморта. Стара-жьггны Рым. 2 ст. н.э. 504 МАЗАІЦЫЗМ выявы, т.зв. фларэнтыйская мазаіка. Набор М. можа быць простым (выяву адразу набіраюць на слой цэменту ці масцікі) і адваротным (кавалачкі М. наклейваюць пярэднім бокам уніз на малюнак, выкананы на тканіне, кардо-не, заліваюць цэментам, потым блок пераносяць у патрэбнае месца паверхні, якая дэкарыруецца). Блізкія да М. ін-крустацыя, інтарсія. Найб. стараж. М. вядомы з 3-га тыс. да н.э. ў краінах Стараж. Усходу. Росквіту дасяг-нула ў ант, і візант. мастацгве, Італіі, Стараж. Русі і інш. У краінах ісламу з 13—14 ст. раз-віваецца маёлікавая М., якой упрыгожвалі парталы пабудоў і купалы маўзалеяў. У 18 ст. ў Расіі М.Ламаносаў адрадзіў тэхніку смаль-тавай М. У 1870-я г. бел. мастак Н.Сілівано-віч стварыў мазаічнае пано «Тайная вячэра» ў Ісакіеўскім саборы ў Пецярбургу. Шырока вядомы М. буйных мастакоў канца 19 — пач 20 ст.: В.Васняцова, Р.Гутуза, АДайнекі, Г.Клімта, Ф.Лежэ, І.Рабіновіча, Д.Рыверы, Д.Сікейраса, Б.Тальберга, М.Урубеля, Х.Эр-ні, архітэктара А.Гаўдзі і інш.