КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Насельніцтва. 99,6% складаюць наро-ды моўнай сям’і банту. на ПнУ краіны жывуць макуа, на Пд ад ракі Саві — тсонга, у бас. р. Замбезі і ў раёне воз. Ньяса — малаві, у міжрэччы Саві і Замбезі — шона. Выхадцы з Еўропы і Герб і сцяг Маіамбіка Азіі жывуць пераважна ў гарадах (пар-тугальцы, індыйцы, пакістанцы). Асн. частка афр. насельніцгва (50%) — пры-хільнікі мясц. традыц. культаў, 30% — хрысціяне (католікі), 20% — мусульма-не. Прырост насельніцтва 2,6%. Сярэд-няя шчыдьн. 23 чал. на 1 км. Найб. шчыльна заселены раёны на Пд і ўздоўж узбярэжжа. У гарадах жыве 35% насельніцтва (1997). Найб. гарады (тыс. ж.): Мапуту — больш за 1200, Бейра — каля 350, Нампула — каля 250. Гісторыя. Найб. стараж. насельніцгва М. — бушмены і гатэнтоты, выцесненыя ў МАЗАНІК 507 5—8 ст. плямёнамі банту. 3 8 ст. сюды пра-ніклі арабы, якія заснавалі на ўзбярэжжы М. шэраг гандл. цэнтраў. Да пач. 2-га тыс. ў міжрэччы Замбезі — Лімпопа склалася дзярж. ўтварэнне Манаматапа (захаваліся рэшткі збудаванняў 3 вял. гранітных блокаў), якое адыгрывала важную ролю ў араба-суахі-лійскім гандлі. У 1498 М. наведаў партут. ма-раплавец В. да Гама. Да сярэдзіны 16 ст. пар-тугальцы захапілі шэраг апорных пунктаў на ўзбярэжжы М. Яны навязалі няроўныя дага-воры правіцелям Манаматапы, якая прыйшла ў заняпад і распалася ў пач. 18 ст.; у 16—19 ст. адсюль вёўся вываз рабоў на плантацыі ў Бразілію. У 1752 партуг. ўладанні ў паўд.-ўсх. Афрыцы аб’яднаны ў адзіную калонію М. На працягу 19 ст. партутальцы вялі ўпартую ба-рацьбу з дзяржавай Ватуа ў міжрэччы Лімпо-па — Пунгве, якая была заваявана ў пач. 20 ст. У 1951 М абвешчаны «заморскай правін-цыяй» Партугаліі, у 1972 — яе «заморскім штатам». Грамадз. правамі карысталася толь-кі невял. група т.зв. «асіміляваных» афрыкан-цаў. У 1962 на базе нац.-вызв. афр. арг-цый створаны Фронт вызвалення М. (ФРЭЛІМО) на чале з Э.Мандлане (з 1969 — С.Машэлам). У 1964 ФРЭЛІМО пачаў узбр. паўстанне суп-раць партуг. панавання і да 1974 кантраляваў значную ч. М. Пасля падэення дыктатуры ў Партуталіі ў вер. 1974 паміж новымі ўладамі і ФРЭЛІМО падпісаны дагавор аб стварэнні пераходнага ўрада М. 25.6.1975 абвешчана Нар. Рэспубліка М. (НРМ), прэзідэнтам якой стаў Ма-шэл. У 1977 ФРЭЛІМО ператвораны ў партыю ФРЭЛІМО — «авангардную марксісцка-ленінскую партыю». Быў заключаны дагавор аб дружбе з СССР (1977), узяты курс на пабудову ў М. са-цыялізму, нацыяналізаваны прыватныя прадпрыемствы, створаны кааператы-вы. На практыцы гэта прывяло да па-гаршэння эканам. становішча М. і рос-ту незадаволенасці, што падштурхнула апазіцыю да стварэння на тэр. Паўд. Радэзіі (цяпер Зімбабве) Мазамбікскага нац. супраціўлення (РЭНАМО) на чале з А.Длакамам, якое пачало ўзбр. ба-рацьбу супраць рэжыму ФРЭЛІМО. У выніку ваен. дзеянняў 1977—92 загіну-ла больш за 1 млн. мазамбікцаў і каля 2 млн. сталі бежанцамі. Урад быў выму-шаны пачаць рыначныя эканам. рэфор-мы, якія паглыбіліся з прыходам да ўлады ў 1986 Ж.А.Чысана. У 1989 ФРЭЛІМО адмовілася ад ідэалргіі мар-ксізму-ленінізму. 3 1990 дзейнічае но-вая канстытуцыя, паводле якой уведзе-на шматпартыйнасць, краіна перайме-навана ў Рэспубліку М. У кастр. 1992 падпісана пагадненне з РЭНАМО пра спыненне агню і ператварэнне апош-няй у паліт. партыю. На ўсеагульных выбарах перамагла ФРЭЛІМО, Чысана зноў выбраны прэзідэнтам М. Дзейні-чаюць паліт. партыі: партыя ФРЭЛІМО, Мазамбікскае нац. супраціўленне (РЭНАМО), Дэмакр. саюз. М. — член ААН (з 1975), Арг-цыі афр. адзінства, Садружнасці (з 1995). Гаспадарка М. — аграрная краіна. 3 1987 адбываецца пераход да рыначных адносін у эканоміцы. Праграма эканам. аднаўлення накіравана на развіццё сельскай гаспадаркі, перапрацоўчай і лёгкай прам-сці. Валавы ўнутр. прадукг (ВУП) на 1 чал. каля 670 дол. ЗША (1994). Аснова эканомікі — сельская гаспадарка, якая дае 46% ВУП. У ёй за-нята каля 80% эканам. акіыўнага на-сельніцтва. Апрацоўваецца каля 4% тэ-рыторыі, пераважае лядна-агнявое зем-ляробства. Асн. экспартныя культуры: бавоўнік (вырошчваюць у правінцыях Замбезія, Нампула, Сафала, Кабу-Дэл-гаду), арэх кэш’ю (уздоўж узбярэжжа), цукр. трыснёг (даліна Замбезі), цытру-савыя, чай, какосавая пальма, сізаль, джут, тытунь. Для ўнутр. патрэб выро-шчваюць кукурузу (збор 734 тыс. т, 1995), рыс (113), copra (243), батат (72), маніёк (4,2 млн. т), арахіс, сланечнік, бананы, памідоры, фасолю, садавіну. Асн. відамі харчавання краіна забяспеч-вае сябе толькі на 10%. Жывёлагадоўля развіта слаба, пераважна ў раёнах, дзе няма мухі цэцэ (Газа, Мапуту). Пага-лоўе (млн. галоў, 1995): буйн. par. жы-вёлы — 1,28, авечак — 0,21, коз — 0,38, свіней — 0,16. Вытв-сць (тыс. т): ялавічыны — 38, свініны — 13, мяса птушкі — 29, каровінага малака — 59, казінага малака — 10. Марское, рачное і азёрнае рыбалоўства. Улоў рыбы і крэ-ветак каля 30 тыс. т штогод. Развіта лясная гаспадарка, у т.л. нарыхтоўка драўніны каштоўных парод дрэў (эбена-вае, жалезнае, ружовае). На долю прам-сці прыпадае каля 27% ВУП. У сувязі са спадам вытв-сці большая ч. прадпрыем-стваў працуе на 10—40% магутнасці. Вядучая галіна — горназдабыўная. Вя-дзецца здабыча (тыс. т) каменнага вуга-лю — каля 30, баксітаў — каля 20, тан-талавай і жал. руды, каштоўных і паў-каштоўных камянёў (гранат, ізумруд, аквамарын, тапаз і інш.). Вытв-сць электраэнергіі 465 млн. кВт гадз пера-важна на ГЭС. Больш за 50% электра-энергіі экспартуецца з ПАР. Харч. прам-сць (цукр., алейная, мукамольная, кансервавая, рыбная, мясная) працуе на мясц. сыравіне. Асн. цэнтры: Мапу-ту, Бейра, Шымойо. 3 галін лёгкай прам-сці вылучаюцца тэкст. (перапра-цоўка і вытв-сць вырабаў з бавоўны, Да арт. Мазамбік. Цэнтральная частка г. Ма-путу. копры, сізалю, джуту), трыкат., абутко-вая. Прадпрыемствы ў Шымойо, Нам-пуле, Мапуту, Бейры, Накале. Хім. і нафтахім. прам-сць (вытв-сць угнаен-няў, фарбавальнікаў, мыйных сродкаў, сернай к-ты, аўтапакрышак) у Мапуту і Бейры. Дрэваапр. прам-сць развіта ў Мапуту, Бейры, Нампуле (мэблевая) і ў Іньямінзе (цэлюлозна-папяровая). Есць невял. прадпрысмствы маш.-буд. і ме-талаапр. прам-сці па вытв-сці і рамонце трансп. сродкаў. Вьпв-сць буд. матэры-ялаў (цэмент) у Мапуту, Накале і інш. Даўж. чыгунак 4 тыс. км, аўгадарог 36 тыс. км, у т.л. з цвёрдым пакрыццём 5 тыс. км, водных шляхоў 3,8 тыс. км. Асн. трансп. магістралі служаць для транзітных перавозак паміж партамі М. і суседнімі краінамі. Гал. марскія пар-ты: Мапуту, Бейра, Накала, Келімане. Міжнар. аэрапорты ў Мапуту і Бейры. Нафтаправод Бейра—Мутарэ (Зімбаб-ве). Экспарт (150 млн. дол. ЗША, 1994): крэветкі, арэхі кэш’ю, бавоўна, цукар, копра, чай, цытрусавыя, драўніна, как-савальны вугаль, танталавы канцэнтрат. АР.Мазанік. Імпарт (1 млрд. дол. ЗША, 1994): нафта і нафтапрадукты, машыны і абсталяван-не, прамысл. сыравіна, тэкстыль, спа-жывецкія і харч. тавары. Асн. гандл. партнёры: ПАР, Вялікабрытанія, Пар-тугалія, Іспанія. Важнай крыніцай ва-лютных паступленняў з’яўляюцца пера-воды ад мазамбікцаў, якія працуюць у ПАР, і зборы ад транзітных грузаў. Гра-шовая адзінка — метыкал. З.М.Шуканава (прырода, насельніцгва, гаспа-дарка). МАЗАМБІКСКАЕ ЦЯЧЭННЕ, цёплае паверхневае цячэнне ў Мазамбікскім праліве, у зах. ч. Індыйскага ак.; галіна Паўд. Пасатнага цячэння. Накіравана на Пд, уздоўж берагоў Афрыкі, дзе пе-раходзіць у цячэнне Ігольнага Мыса. Скорасць да 2,8 км/гадз (у перыяд з ліст. да крас.). Сярэдняя т-ра вады на паверхні за год да 25 °C. МАЗАМБІКСКІ ПРАЛІЎ, паміж в-вам Мадагаскар і Афрыкай у Індыйскім ак. Даўж. каля 1760 км, шыр. 422—925 км, глыб. на Пн і Пд больш за 3000 м, най-меншая на фарватэры 17 м. Парты: Ма-замбік, Бейра (Мазамбік), Мадхадзанга (Мадагаскар). MA3AH1K Алена Рыгораўна (4.4.1914, в. Паддзягцярня Пухавіцкага р-на Мін-скай вобл. — 7.4.1996), удзельніца Мін- 508 МАЗАНІК скага патрыятычнага падполля. Герой Сав. Саюза (1943). Засл. работнік культ. Беларусі (1980). Скончыла Рэсп. парт. школу пры ЦК КП(б)Б (1948), Мінскі пед. ін-т (1952). У ноч на 22.9.1943 вы-бухам міны, пастаўленай М. па заданні камандавання партыз. атрада «Дзіма», быў знішчаны ген. камісар Беларусі В.Кубэ. 3 вер. 1943 у партызанах, потым у Маскве. 3 1948 у Мін-ве дзярж. кан-тролю БССР. У 1952—60 нам. дырэкта-ра цэнтр. навук. б-кі імя Я.Коласа АН БССР. Аўтар кн. «Помста» (2-е выд., 1988). МАЗАНІК Вячаслаў Вячаслававіч (н. 4.12.1954, Мінск), бел. вучоны ў галіне тэхн. кібернетыкі. Д-р тэхн. н. (1993). Скончыў Мінскае вышэйшае інж. зе-нітнае ракетнае вучылішча (1977). 3 1991 у Бел. ун-це інфарматыкі і радыё-электронікі, з 1995 праф. Ін-та сучас-ных ведаў. Навук. працы па выліч. сет-ках і сістэмах рэальнага часу, перадачы даных па валаконна-аптычных лініях сувязі. Тв'. Проблемноорментнрованные вычмслн-тельные снсгемы. Мн., 1993 (разам з І.У.Ку-рэйчыкам). М.П.Савік. МАЗАНЬЁЛА (Masaniello, скарочанае ад Тамаза Аньела, Tommaso Aniello; чэрв. 1620, г. Пазітана, Іта-лія — 16.7.1647), правадыр нар. паў-стання ў Неапалі ў чэрв. 1647, накірава-нага пераважна супраць ісп. панавання; рыбак. Зачэпкай да паўстання паслу-жыла ўвядзенне падатку на садавіну. Паўстанцы спалілі падатковыя даку-менты, аблажылі палац віцэ-караля і абвясцілі М. капітанам народа Неапаля. Да іх далучыліся сяляне, жыхары шэра-гу паўд. італьян. гарадоў. Віцэ-кароль пайшоў на перагаворы і адмяніў пада-так, адначасова арганізаваў забойства М. Паўстанне было задушана толькі ў крас. 1648. МАЗАРЫНІ (італьян. Mazarini, франц. Mazarin) Джуліо (14.7.1602, Пешына, Італія — 9.3.1661), французскі дзярж. дзеяч. Д-р права (1622). Скончыў ун-т у Алькала-дэ-Энарэс (Іспанія, 1622). 3 1630 на дыпламат. службе ў папы рым-скага. 3 1640 на франц. дыпламат. службе. 3 1641 кардынал. У 1643—61 першы міністр Францыі, фактычны кі-раўнік знешняй і ўнутр. палітыкі мала-дога Людовіка XIV і яго маці (рэгенткі ў 1643—51) каралевы Ганны Аўстрый-скай, з якой уступіў у тайны шлюб. Працягваў курс А..Э.Рышэльё на ўмаца-ванне франц. абсалютызму: задушана змова знаці (1643), шматлікія нар. паў-станні, выкліканыя павелічэннем па-даткаў, атрымана перамога над Фрондай (1653). У знешняй палітыцы дамогся значных поспехаў (Вестфальскі мір 1648; мірны і гандл. дагаворы з Англіяй у 1655, ваен. саюз з ёй у 1657; мірны дагавор з Іспаніяй у 1659 і інш.), зама-цаваў паліт. гегемонію Францыі ў Еўро-пе.