КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
На Беларусі смальтавая М. вядома з 12 ст. (аздабленне пабудоў Верхняга замка і храма-пахавальні Спаса-Ефра-сіннеўскага манастыра ў г. Полацк Ві-цебскай вобл., Ніжняй царквы ў Грод-не). М. пач. 20 ст. зберагліся ў Барана-віцкім Пакроўскім саборы, фамільнай пахавальні князёў Святаполк-Мірскіх у г.п. Мір Карэліцкага р-на Гродзенскай вобл., будынку пазямельна-сял. банка ў Віцебску. М. з розных матэрыялаў шы-рока выкарыстоўваецца з 1960-х г.: ін-тэр’еры Палаца культуры тэкстьыь-шчыкаў (1963, Г.Вашчанка), кінатэатра «Партызан» (1967, М.Данцыг, Б.Ня-помняшчы), кампазіцыі на Кургане Славы Савецкай Арміі — вызваліцельніцы Да арт. Мазаіка. Сімяон Полацкі. Мазаічная выява ў Баранавіцкім Пакроўскім саборы. Паводае кардона АМ.Васняцова. Пач. 20 ст. Беларусі (1969, А.Бембель), «Беларусь партызанская» на фасадзе гасцініцы «Турыст» (1973, А.Кішчанка), у афарм-ленні станцый метрапалітэна «Маскоў-ская» (У.Стальмашонак, В.Даўгала), «Інстьггут культуры» (В.Чайка, С.Като-віч; абедзве 1984), на фасадзе царквы Усіх смуткуючых радасць (1998, В.Бара-банцаў) — усе ў Мінску; на тарцах да-моў у мікрараёне Усход у Мінску (1977—78, Кішчанка), г. Наваполацк Віцебскай вобл. (1981, У.Новак і інш), Брэсце (1985) і г. Салігорск Мінскай вобл. (1986, 1997, усе У.Крываблоцкі), трыпціх на фасадзе індустр.-пед. тэхні-кума ў г. Пінск Брэсцкай вобл. (1984, У.Самсонаў) і інш. А.М.Пікулік. МАЗАІЦЬІЗМ, мазаічнасць, пры-сутнасць у аднаго мнагаклетачнага ар-ганізма клетак рознага генатыпу (вы-ключэнне — палавыя клеткі ў працэсе меёзу). Такія арганізмы наз. мазаікамі або хімерамі. Напр., стракаталістасць у раслін, розная пігментацыя радужнай абалонкі вачэй у чалавека (адно вока карае, другое — блакітнае). Асн. пры-чыны — мутацыі і рэкамбінацыі ў клетках, што дзеляцца шляхам мітозу. Адрозніваюць М. са зменай генатыпу, плазматыпу і фенатыпічны М., звязаны са зменай функцыі гена ці яго дозы. Да М. адносяць таксама штучнае аб’яднан-не груп клетак або органаў: трансплан-тацыя, прышчэпкі ў раслін і інш. Выка-рыстоўваюць для аналізу мутацый, асаблівасцей развіцця арганізмаў і інш. МАЗАІЧНАЯ ЭВАЛібЦЫЯ, гл. Эвалю-цыя мазаічная. МАЗАІЧНЫЯ ХВАРбБЫ РАСЛІН, група вірусных хвароб, якая харакгары-зуецца мазаічнай (стракатай) афарбоў- В.Барабанцаў. Мазаіка над увахо-дам у царкву Усіх смугкуючых радас-цей у Мінску. 1998. МАЗАЛЕЎСКІ 505 Мазаічныя хваробы раслін: 1 — мар-шчыністая мазаіка бульбы (а — пашко-джаны ліст, 6 — расліна, в — некроз жылак); 2 — жоўтая мазаіка фасолі; 3 — мазаіка азімай шпа-ніцы. Дубрава» А.Карнейчука (1952), «Даход-нае месца» А.Астроўскага (1953), «Чай-ка» А.Чэхава (1954), «Пакуль вы мала-дыя» І.Мележа (1957); у т-ры юнага гледача «Мінулася кату масленіца» (1956) і «Свае людзі — паладзім» (1964) кай пашкоджаных органаў, пераважна лісця і пладоў. У залежнасці ад малюн-ка адрозніваюць кальцавую мазаіку, па-лосчатую, рабую і інш. Змяняецца фор-ма ліставой пласцінкі, расліны адста-юць у росце. Моцнае пашкоджанне ві-русам выклікае некроз (адміранне) лісця, парасткаў, расліны. Хваробы пе-радаюцца праз насенне, пры пасынка-ванні, сутыкненні здаровых і хворых раслін з іх узаемным траўміраваннем і інш. Пераносчыкі — тлі, клапы, глеба-выя нематоды. Вірусы захоўваюцца ў раслінных рэштках, насенні. Найб. шкодныя М.х.р. — мазаіка тытуню і памідораў, зялёная мазаіка агуркоў і звычайная агурочная мазаіка, рабая і маршчыністая мазаіка бульбы, мазаіка буракоў, гароху, капусты, фасолі і інш. Літ.: Власов Ю.Й. Внрусные н мнко-плаэменные болезнн растеннй. М., 1992; Б л о ц к а я Ж.В. Вврусные болезнн карто-феля. Мн., 1993. Ж.В.Блоцкая. МАЗАЛАВА, вёска ў Мсціслаўскім р-не Магілёўскай вобл., каля р. Белая Ната-па, на аўгадарозе Магілёў—Мсціслаў. Цэнтр сельсавета і калгаса. За 11 км на ПдЗ ад г. Мсціслаў, 90 км ад Магілёва, 8 км ад чыг. ст. Ходасы. 686 ж., 229 двароў (1999). Сярэдняя школа, Дом культуры, б-ка, аддз. сувязі. Помнік эемлякам, якія загінулі ў Вял. Айч. вай-ну. Помнік архітэктуры — царква (пач. 19 ст.). Каля вёскі гарадзішча мілаград-скай культуры, зарубінецкай культуры і эпохі Кіеўскай Русі. МАЗАЛАВА, вёска ў Віцебскім р-не, на р. Лужасян'ка, каля аўтадарогі Ві-цебск—Гарадок. Цэнтр сельсавета і калгаса. За 14 км на Пн ад Віцебска, 4 км ад чыг. ст. Лужасна. 1458 ж., 605 двароў (1999). Дзярж. буд.-эксплуата-цыйнае прадпрыемства меліярац. і во--дагасп. сістэм. Сярэдняя школа, Дом культуры, б-ка, бальніца, амбулаторыя, аптэка, аддз. сувязі. Помнік землякам, якія загінулі ў Вял. Айч. вайну. МАЗАЛЁЎСКАЯ Любоў Іванаўна (25.1. 1903, в. Каўшова Мастоўскага р-на Гро-дзенскай вобл. — 18.7.1964), бел. рэжы-сёр, актрыса. Засл. дз. маст. Беларусі (1957). Скончыла Бел. драм. студыю ў Маскве (1926). У 1926—30 і 1936—51 актрыса і рэжысёр Бел. т-ра імя Я.Ко-ласа, у 1952—55 рэжысёр-пастаноў-шчык Бел. т-ра імя Я.Купалы. У 1930— 36 на кінастудыі «Савецкая Беларусь», у 1953—59 выкладала ў Бел. тэатр.-маст. ін-це. Арганізатар і ў 1955—61 і 1963— 64 гал. рэжысёр Бел. т-ра юнага гледа-ча. Харакгарная актрыса, стварыла ка-ларытныя псіхал. адметныя сцэн. пар-трэты: Караліна («Вайна вайне» Я.Ко-ласа), Агата («Паўлінка» Я.Купалы), Сцепаніда («Пагібель воўка» Э.Самуй-лёнка), Любоў Яравая («Любоў Яравая» К.Транёва), фру Алвінг («Здані» Г.ібсе-на). Як рэжысёр дамагалася гарманіч-нага суладдзя аўтарскай задумы і яе сцэнічнага ўвасаблення. Паставіла: у т-ры імя Я.Коласа «Каварства і кахан-не» Ф.Шылера (1946, з Самбуравым), «Аксамітны сезон» М.Пагодзіна (1948), «Напярэдадні» паводле І.Тургенева (1950); у т-ры імя Я.Купалы «Макар г Астроўскага, «Папараць-кветка» (1957) і «Над хвалямі Серабранкі» (1961) І.Ко-зела, «За лясамі дрымучымі» А.ВольсKara і П.Макаля, «Не верце цішыні» І.Шамякіна (абедзве 1958), «Рэвізор» М.Гогаля (1960, з Л.Біруковай). Здыма-лася ў кіно. Літ.: Майстры беларускай сцэны. Мн., 1960; Н я ф ё д У. Гісторыя беларускага тэат-ра. Мн., 1982. БЛ.Бур’ян. МАЗАЛЕЎСКІ Іван Герасімавіч (1894, в. Ванілавічы Мастоўскага р-на Гро-дзенскай вобл. — 7.6.1984), бел. нар. казачнік. Меў у рэпертуары каля 35 ча-радзейных казак, засвоеных вусна і з пісьмовых крыніц. Вельмі арйгінальна кантамінаваў вусныя і кніжныя сюжэ-ты. Адна з лепшых яго казак «Разумны хлопчык» змешчана ў зб. «Чарадзейныя казкі» (ч. 1, 1973) і ў перакладзе на ням. мову ў зб. «Беларускія народныя казкі» (Берлін, 10-е выд. 1980). Літ.: Б а р a г Л.Р. Беларуская казка. Мн., 1969. С. 247. І.У.Саламевіч. 506 МАЗАЛЁЎ МАЗАЛЁЎ Аляксандр Пятровіч (6.3.1910, г. Рудня Смаленскай вобл., Расія — 1.7.1970), бел. жывапісец і графік, педа-гог. Скончыў Ін-т жывапісу, скульпту-ры і архітэктуры імя Рэпіна ў Ленінгра-дзе (1938). Выкладаў у Віцебскім (1939—41) і Мінскім (1948—52) маст. вучылішчах, Бел. тэатр.-маст. ін-це (1956—70). Працаваў у гіст., быт., ба-тальным жанрах, партрэце, пейзажы. Творам уласцівы выразная пластыка форм, багаты каларыт, рэаліст. тракгоў-ка вобразаў. Сярод твораў: «Гродна. 1939» (1940), «Лагойскі тракт» (1945), «Восень» (1946), «Вясна», «Старая Bec-Ka» (абодва 1947), «Сенеж-возера. Вяс-на» (1957), «Ускраіна Мінска» (1959), «На канікулах» (1966), «Наташа» (1967) і інш. Дасканаласцю малюнка вызнача-юцца графічныя работы «Салдат» (1952), «У партызанскім штабе Бацькі Міная» (1953), «Атака» (1960), «Акупан-ты» (1967) і інш. Літ.: Д р о 6 а ў Л.Н. А.П.Мазалёў. Мн., 1976. МАЗАЛЬКбЎ Яўген Сямёнавіч (30.9. 1909, г. Крычаў Магілёўскай вобл. — 15.12.1969), расійскі літ.-знавец, кры-тык, перакладчык. Засл. дз. культ. Бе-ларусі (1968). Скончыў 1-ы Маскоўскі ун-т (1930). У Вял. Айч. вайну рэдактар выдання час. «Беларусь» (на рус. мове). У 1948—69 старшыня камісіі, потым савета па бел. л-ры пры праўленні Са-юза пісьменнікаў СССР. Друкаваўся з 1924. Аўтар прац пра творчасць Я.Купа-лы, Я.Коласа, М.Багдановіча, З.Бядулі, К.Чорнага, М.Танка, П.Броўкі, А.Куля-шова, К.Крапівы. На рус. мову пера-клаў творы Я.Коласа, К.Чорнага, М.Лынькова, І.Мележа, А.Кулакоўска-га, І.Навуменкі. Пад яго рэдакцыяй упершыню выдадзены ў рус. перакладах творы Багдановіча, Куляшова, М.Тан-ка, збор твораў Я.Коласа, кнігі Я.Купа-лы. Выступаў з артыкуламі па прабле-мах гісторыі і ідэйна-эстэт. традыцый бел. л-ры. За кнігу «Янка Купала» (1949) Дзярж. прэмія СССР 1950. Тв:. Якуб Колас. М., I960; Поюшая земля: Лнт. очеркй я портреты. М., 1965. Б.І.Бур ’ян. МАЗАМБІК (Mozambique), Р э с п у б -ліка М а з а м б і к (Repiiblica de Mozambique), дзяржава на ПдУ Афрыкі. Мяжуе на Пн з Танзаніяй, на 3 з Мала-ві, Замбіяй і Зімбабве, на ПдЗ з Паўд.- Афр. Рэспублікай (ПАР), на У абмыва-ецца Мазамбікскім пралівам Індыйска-га ак. Пл. 802 тыс. кмЧ Нас. 18 641 тыс. чал. (1998). Дзярж. мова — партугаль-ская. Сталіца — г. Мапуту. Падзяляец-ца на 10 правінцый. Нац. свята — Дзень незалежнасці (25 чэрвеня). Дзяржаўны лад. М. — рэспубліка. Дзейнічае канстытуцыя 1990. Кіраўнік дзяржавы і ўрада — прэзідэнт, якога выбірае насельніцтва на ўсеагульных выбарах на 5 гадоў. Заканад. ўлада на-лежыць аднапалатнаму парламенту — Сходу прадстаўнікоў, які складаецца з 250 дэпутатаў, выбраных насельніцтвам на 5 гадоў. Выканаўчую ўладу ажыццяў-ляе прызначаны прэзідэнтам урад на чале з прэм’ер-міністрам. Прырода. Тэр. М. выцягнута ўздоўж узбярэжжа Індыйскага ак. на 3 тыс. км. Берагавая лінія на Пн ад г. Мазамбік расчлянёная, берагі невысокія, але ска-лістыя і стромкія, на Пд — нізкія, плоскія, забалочаныя, з пясчанымі пля-жамі і мангравымі зараснікамі. Усх. частка краіны занята ўзгорыстай, мес-цамі забалочанай Мазамбікскай нізінай (шыр. ад 80 км на Пн да 400 км на Пд). На Пн размешчана частка Усх.-Афр. пласкагор’я з плато Ньяса і Мазамбік-скім (выш. да 2419 м), на 3 — плато Матабеле (г. Бінга, 2436 м — найвы-іпэйшы пункг М.), складзеныя з грані-таў і гнейсаў, моцна парэзаныя рачнымі далінамі. Уздоўж мяжы з ПАР — вул-канічныя горы Лебомба. Карысныя вы-капні: каменны вугаль, жал., тантала-выя, тытанавыя, медныя, берыліевыя, і літыевыя руды, баксіты, фасфарыты, золата, прыродны газ, азбест, вапнякі, мармур, каштоўныя камяні. Клімат на Пн субэкватарыяльны, на Пд трапічны. Сярэднія т-ры студз. на Мазамбікскай нізіне 26—30 °C, ліп. 15—20 °C, на пласкагор’і — ніжэй на 3—5 °C. Апад-каў за год 750—1000 мм на пласкагор’і і на Пд Мазамбікскай нізіны, да 1500 мм на Пн. Вільготны сезон з ліст. да крас.—мая. Буйныя рэкі: Замбезі, Лім-попа, Саві, Рувума, парожыстыя на плато і суднаходныя на нізіне. У межах М. ўсх. бераг воз. Ньяса (Малаві). Ва-дасховішча Кабора-Баса. Пераважаюць чырвона-бурыя глебы саваннаў, на паўн. плато — карычнявата-чырвоныя глебы сухіх лясоў, у далінах рэк — алювіяльныя. Расліннасць — саванны, на Пн рэдкалессі, на высокіх участках плато горныя лясы, па берагах буйных рэк вечназялёныя галерэйныя лясы з каштоўнымі пародамі дрэў; шматлікія віды пальмаў. У жывёльным свеце сла-ны, антылопы, зебры, насарогі, львы, леапарды, гіены і інш. Нац. паркі: в-ваў Мазамбік (уключаны ЮНЕСКА у спіс Сусветнай спадчыны), Гарангоса, Баньі-не, Зінаве, Базарута, некалькі рэзерва-таў.