КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
МАЗАРЫ-ШАРЫФ, горад на Пн Аф-ганістана. Адм. ц. правінцыі Балх. Вя-домы з канца 15 ст. Каля 150 тыс. ж. (1997). Вузел аўгадарог. Аэрапорт. Прам-сць: тэкст., харч., металаапрацоў-чая. Велазборачны і хім. з-ды. Рамёствы (дываны, скуры, метал. вырабы). Ган-даль каракулем, збожжам, фрукгамі. Музей «Бакгар» (выяўл. мастацтва). Месца паломнштва мусульман-шыітаў да мяркуемай магілы халіфа Алі з ком-плексам будынкаў 15 ст. (мячэць, мед-рэсэ, мінарэт, маўзалей; рэстаўрырава-ны ў 19—20 ст.). МАЗАЎШАНЕ, заходнеславянскае пле-мянное аб’яднанне. У 6—7 ст. засялілі сярэдняе Павісленне. Межавалі на ПнУ з яцвягамі. У 12 ст. М. згадваюцца ў «Аповесці мінулых гадоў» і ў хроніцы Гала Ананіма. Паводле ўзроўню сац.-эканам. становішча землі Мазовіі адста-валі ад зямель Вялікай і Малой Поль-шчы. У 10 ст. пры Мешку I [960—992] Мазовія ўвайшла ў склад Велікапольс-кай дзяржавы. Пры Баляславе II [1034—37] мазавецкая знаць дамаглася поўнага аддзялення Мазовіі ад Поль-шчы, выбраўшы сваім князем Маіслава (Маслава, Мацлава). Казімір I, каб пад-парадкаваць Мазовію, пайшоў на саюз з вял. кіеўскім кн. Яраславам Мудрым, які ў 1041, 1043, магчыма 1039, хадзіў на М. Да 1047 супраціўленне мазавец-кай знаці задушана, Маіслаў забіты, Мазовія далучана да Польшчы. 3 1138 Мазовіяй валодаў Баляслаў Кучаравы, пазней яго брат Конрад. Нашчадкі апошняга валодалі Мазовіяй да 14 ст. На працягу 13—14 ст. вял. кн. ВКЛ не-аднойчы хадзілі на М. У 1526 Мазовія канчаткова ўвайшла ў склад Польшчы. МАЗАХІЗМ [ад імя аўстр. пісьменніка Л. фон Захер-Мазаха (L.Sacher-Masoch), які апісаў гэту з’яву], эра-тычны пасівізм, палавая ненар-мальнасць, пры якой для дасягнення палавога ўзбуджэння неабходна адчуць фіз. боль ці маральнае ўніжэнне з боку палавога партнёра. МАЗАЧЫО, М а з а ч a [Masaccio; улас-нае Т а м а з а ды Джавані д ы С і -моне Касаі (Гвідзі); 21.12.1401, г. Сан-Джавані-Вальдарна, Італія — во-сень 1428], італьянскі жывапісец Ран-няга Адраджэння; адзін з найбуйней-шых прадстаўнікоў фларэнційскай школы жывапісу. Працаваў (часта з Мазаліна) у Фларэнцыі, Пізе і Рыме. У творчасці адышоў ад традыцый готыкі, працягваў маст. пошукі Джота ды Бандоне. У рэ-ліг. кампазіцыях увасабляў гуманіст. ўяўленні аб дасканалай асобе, надаваў ім надзвычайную жыццёвую пераканаў-часць. Творы вызначаюцца энергічнай святлоценявой лепкай, пластычнай трохвымернасцю фігур, імкненнем да манум. абагульнення форм: «Святыя Еранім і Іаан Хрысціцель» (1423?), «Мадонна са св. Ганнай» (разам з Ма-заліна, каля 1424), паліпціх у царкве Санта-Марыя дэль Карміне ў Пізе (1426), размалёўкі капэлы Бранкачы ў Мазачыо. Святыя Еранім і Іаан Хрысціцель. 1423 (?). царкве Санта-Марыя дэль Карміне ў Фларэнцыі («Выгнанне з раю», «Цуд са стацірам», «Святыя Пётр і Іаан разда-юць міласціну», «Святы Пётр вылечвае хворых сваім ценем», паміж 1425 і 1428). У фрэсцы «Тройца» (каля 1426— 27, царква Санта-Марыя Навела ў Фла-рэнцыі) упершыню ў насценным жыва-пісе стварыў велічную цэнтральна-пер-спектыўную пабудову. Літ.: Знамеровская Т.П. Проблемы кватроченто н творчество Мазаччо. Л., 1975. МАЗГАВЫ ЎДАР. тое, што інсульт. МАЗГАВЫЯ АБАЛбНКІ, злучальна-тканкавыя плевачныя мембраны, якія пакрываюць галаўны мозг і спінны мозг у пазваночных жывёл і чалавека. Адна-слойную першасную М.а. маюць рыбы. У наземных пазваночных М.а. дыфе-рэнцыруецца на цвёрдую (вонкавую) і мяккую (унутр.); мяккая падзяляецца на павуцінную і сасудзістую. Цвёрдая М.а. высцілае ўнутр. паверхню чэрапа і пазваночнага канала, утварае вянозныя сінусы, якія служаць для адцёку вяноз-най крыві ад галаўнога мозга. Павуцін-ная М.а. ў поласці чэрапа прылягае да паверхні звілін кары вял. паўшар’яў. Сасудзістая М.а. непасрэдаа пакрывае паверхню галаўнога і спіннога мозга, шчыльна злучана з ёю, багатая крывя-носнымі сасудамі, якія забяспечваюць мозг і служаць для ўсмокгвання спінна-мазгавой вадкасці (ліквара). Разам з па-вуціннай абалонкай утварае сасудзістыя спляценні жалудачкаў мозга. А. С.Леанцюк. МАЗГАВЫЯ ПУЗЫРЫ, расшырэнні пярэдняга галаўнога аддзела нервовай трубкі ў зародку пазваночных жывёл і чалавека. Адрозніваюць 5 М.п., якія ў ходзе развіцця ператвараюцца ў пярэд-ні, прамежкавы, сярэдні, задні і прадаў-гаваты мозг. А.С.Леанцюк. МАЗГб Уладзімір Мінавіч (н. 5.3.1959, г.п. Зэльва Гродзенскай вобл.), бел. па-эт. Скончыў БДУ (1985). Працаваў у прэсе, на Бел. тэлебачанні, з 1984 у выд-ве «Юнацтва». Друкуецца з 1972. Адчуванне гісторыі і супярэчлівай су-часнасці, каханне, тэма адзінства чала-века і прыроды, добрае веданне роднага слова, яркасць метафар, напеўнасць — асн. ў яго творчасці: зб-кі «Пад спеў крыніц» (1982), «Вершаліна» (1987), «Марафон» (1992). Аўтар зб-каў для дзяцей «Калі спрачаюцца маланкі» (1989), «Суседзі па сусвеце» (1994). «МАЗДА» (Mazda), аўтамабілі яп. фір-мы «Мазда мотар карпарэйшэн». Груза-выя аўтамабілі выпускаюцца з 1930, легкавыя — 1960. Поўная маса груза-вых аўтамабіляў да 2,8 т, прычэпаў — 1,55 т, магугнасць рухавіка да 90 кВт. Большасць мадэляў легкавых аўтамабі-ляў «М.» 5-месныя, 4-дзверныя, магут-насць рухавіка да 147 кВт, найб. ско-расць да 250 км/гадз. МАЗДАЙЦКІ РУХ, народны рух у дзяржаве Сасанідаў у 490 — канцы 520-х г. Ідэалогіяй М.р. было рэліг.-філас. ву-чэнне маздакізм, якое ўзнікла ў канцы 3 ст. Гал. змест вучэння — ідэі бараць-бы Святла (Дабра) і Цемры (Зла), усеа-гульнай роўнасці, падзелу маёмасці. Рух узнік ва ўмовах эканам. і паліт. крызісу, росту ўплыву арыстакратыі і аслаблення царскай улады, разарэння іранскіх ся-лян, многія з якіх з-за жорсткага шлюб-нага заканадаўства не маглі стварыць сям’ю. Быў падтрыманы царом Кавадам I [488—496, 499—531]. Прыхільнікі мйздакізму занялі важныя дзярж. паса-ды, кіраўнік М.р. Маздак стаў адной з перпіых асоб дзяржавы. Маздакісты за-хоплівалі маёмасць знаці і аддавалі яе бедным, было палегчана шлюбнае зака-надаўства. Аслабіўшы арыстакратыю, Кавад I у канцы 520-х г. парваў з маз-дакізмам, а яго сын Хасроў задушыў М.р. Маздак быў пакараны смерцю. МАЗЁПА (Калядзінскі) Іван Сцяпанавіч (1644—8.9.1709), украінскі дзярж. дзеяч. У 1669—73 на службе ў гетмана Правабярэжнай Украіны (у складзе Полыпчы) ГІ.Дарашэнкі, у 1674—81 — у гетмана Левабярэжнай Украіны І.Самайловіча. У 1682—86 ген. есаул, у 1687—1708 гетман Левабярэж-най Украіны. Адзін з найбуйнейшых землеўладальнікаў Украіны. У час Паў-ночнай вайны 1700—21 узначальваў гру-поўку ўкр. старшыны, якая выношвала планы аддзялення Левабярэжнай Укра-іны ад Расіі і разлічвала на дапамогу Швецыі. Вёў тайныя перагаворы з ка-ралём Рэчы Паспалітай (стаўленікам шведаў) Станіславам Ляшчынскім, паз-ней з каралём Швецыі Карлам XII. У 1708 разам з 5 тыс. казакоў перайшоў на бок Карла XII. Пасля паражэння швед. арміі ў Палтаўскай бітве 1709 М. разам з Карлам XII уцёк у тур. крэ-пасць Бендэр (цяпер у Малдове), дзе неўзабаве памёр. Літ.: Костомаров Н.Н. Мазепа. М., 1992. Да арт. «Мазда»: 1 — поўналрыводны пікап «Мазда-В2600»; 2 — легкавы аўтамабіль «Мазда-323» малога класа. МАЗЕР (ад пач. літар англ. слоў Microwave Amplification by Stimulated Emission of Radiation узмацненне мік-рахваль з дапамогай вымушанага вы-прамянення), квантавы генератар або ўзмацняльнік звышвысокачастотнага дыяпазону, у якім незатухальныя ваган-ні падтрымліваюцца вымушаным вы-прамяненнем узбуджаных часціц. Найб. пашыраны М. сантыметровага і дэцы-метровага дыяпазонаў на аснове пара-магнітных крышталёў (напр., рубіну; гл. Парамагнітны ўзмацняльнік) і малеку-лярныя генератары на пучках малекул вадароду, аміяку, атамаў цэзію, рубідыю і інш. Выкарыстоўваюцца ў радыёастра-номіі, радыёлакацыі, у якасці стандар-таў частаты (гл. Квантавы гадзіннік), уз-мацняльнікаў і прыёмнікаў з малым уз-роўнем шуму для сістэм звышдалёкай сувязі, у тл. касмічнай. Л.М.Арлоў. МАЗЖАЧбк, аддзел галаўнога мозга пазваночных жывёл і чалавека. Удзель-нічае ў каардынаванні рухаў, рэгуляцыі вегетатыўных функцый, захаванні позы і раўнавагі цела. Размешчаны пад паты-лічнымі долямі вял. паўшар’яў, над прадаўгаватым мозгам, у задняй чарап-ной ямцы (іл. гл. да арт. Галаўны мозг). Складаецца з парных паўшар’яў (пло-шча звілін М. ў чалавека 1,5 тыс. см2), мазіні 509 аб’яднаных сярэдняй часткай-чарвяком. Паверхня мае 3 слоі кары (малекуляр-ны, гангліёзны, зярністы). Звязаны з мазгавым ствалом трыма парамі ножак. Парушэнні М. ў чалавека вядуць да расстройства раўнавагі, мышачната то-нусу і інш. А.С.Леанцюк. МАЗЖЎХІН Іван Ільіч (26.9.1889, Мас-ква — 18.1.1939), расійскі кінаакцёр. Вучыўся ў Маскоўскім ун-це. Працаваў у правінцыяльных т-рах, маскоўскім Увядзенскім нар. доме. 3 1911 здымаўся ў кіно. Буйнейшы акцёр рас. дарэв. кі-нематографа. Іграў рамант. герояў у ме-ладрамах, здымаўся ў быт. камедыях, салонных і дэкадэнцкіх драмах. Сярод роляў: гвардзейскі афіцэр Маўрушка («Домік у Каломне» паводле А.Пушкі-на, 1913), Стаўрогін («Мікалай Стаўро-гін» паводле рамана Ф.Дастаеўскага «Д’яблы», 1915), Герман («Пікавая да-ма» паводле Пушкіна, 1916), князь Ка-сацкі («Айцец Сергій» паводле Л.Тал-стога, 1918). 3 1920 у эміграцыі, зды-маўся пераважна ў Францыі: «Дзіця карнавала» (1921, 1933, сцэнарыст і рэ-жысёр), «Дом таямніц» (1922), «Касцёр палае» (1923, сцэнарыст і рэжысёр), «Міхаіл Строгаў» (1926) і інш. Г.В.Ратнікаў. МАЗІНА (Masina) Джульета (сапр. імя Джулія Ганна; 22.2.1921, г. Сан-Джор-джа-ды-П’яна, Італія — 1994), італьян-ская актрыса. Вучылася ў Рымскім ун-це. У 1942 дэбютавала ў т-ры, у 1946 — у кіно. Сусв. вядомасць пры-неслі ролі ў фільмах яе мужа рэжысёра Ф.ФеЛні: «Агаі вар’етэ» (1950), «Даро-га» (1954, у сав. пракаце «Яны вандра-валі па дарогах»), «Махлярства» (1955), «Ночы Кабірыі» (1957, прэмія Міжнар. кінафестывалю ў Канах), «Джульета і духі» (1965), «Джынджэр і Фрэд» (1986). Яе мастацтва вызначалася тонкім псіха-лагізмам, спалучэннем лірызму і гратэс-ку, уменнем яскрава і дакладна акрэс-ліць характар. Сярод інш. фільмаў: «Еў-ропа, 51» (1952), «Фартунела» (1958), «Шалёная з Шаё» (1969, англ.), «Фрау Холь» (1985). МАЗІНІ (Masini) Анджэла (28.11.1844, Тэра-дэль-Соле, Італія — 29.9.1926), італьянскі спявак (тэнар); адзін з буй-нейшых прадстаўнікоў стылю бельканта 19 ст. 3 1867 выступаў на сцэнах буй-нейшых т-раў Італіі і інш. еўрап. краін, у т.л. ў 1879—1903 у Італьян. оперы ў Пецярбургу. У 1905 пакінуў сцэну. Ва-лодаў голасам прыгожага тэмбру, бліс-кучай каларатурнай тэхнікай. Сярод тіартый: граф Альмавіва («Севільскі цы-рульнік» Дж.Расіні), Немарына, Джэна-ра («Любоўны напітак», «Лукрэцыя Борджа» Г.Даніцэці), Радамес («Аіда» Дж.Вердзі), Турыду («Сельскі гонар» П.Масканьі), Лаэнгрын («Лаэнгрын» Р.Вагнера), Фауст («Фауст» Ш.Гуно), Ленскі («Яўген Анегін» П.Чайкоўскага) і інш.