КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
М.Л.Зуеў. МАЗУРОК Юрый Антонавіч (н. 18.7.1931, г. Краснік, Полыпча), расійскі спявак (барытон). Нар. арт. СССР (1976). Скончыў Маскоўскую кансерваторыю (1960, клас С.Мігая). 3 1963 саліст Вял. т-ра ў Маскве. Сярод партый: Яўген Анегін, Ялецкі, Раберт («Яўген Анегін», «Пікавая дама», «Іаланта» П.Чайкоўска- га), Андрэй Балконскі («Вайна і мір» С.Пракоф’ева), Валянцін («Фауст» Ш.Гуно), Фігара («Севільскі цыруль-нік» Дж.Расіні), Жэрмон, граф ды Лу-на, Радрыга, Рэната («Травіята», «Тру-бадур», «Дон Карлас», «Баль-маскарад» Дж.Вердзі), Скарпія («Тоска» Дж.Пучы-ні). Лаўрэат Міжнар. і Усесаюзнага конкурсаў вакалістаў «Пражская вясна» (1960), імя Дж.Энеску (1961, Бухарэст), імя М.Глінкі (1962, Масква), у Манрэа-лі (1967). Ю.АМазурок. І.П.Мазурук МАЗЎРСКІЯ АЗЁРЫ, група азёр на ПнУ Польшчы ў межах Мазурскага Па-азер’я. Утвараюць сістэму, злучаную пратокамі і каналамі (19 ст.) з агульнай пл. 302 км2. Найб. азёры: Снярдвы (пл. 113,8 км2), Мамры (104,9 км2), Нягоцін (26 км2), Нідскае (17,3 км2). Сцёк у бас. рэк Вісла і Прэголя. Азёры ледавіковага паходжання. Размешчаны ў паніжэннях паміж канцова-марэннымі градамі. Бе-рагі моцна парэзаны, нізкія багністыя, высокія (да 4 м) залесеныя, са шматлі-кімі затокамі, астравамі і пляжамі. Суд-находства, рыбалоўства, турызм, зоны адпачынку, санаторыі. Шмат геал. (Фу-леда), арніталагічных (Лукнайна) і расл. запаведнікаў. На воз. Снярдвы н.-д. станцыя Польскай АН. У час 1-й сусв. вайны 1914—18 у раёне М.а. адбывалі-ся кровапралітныя баі паміж рас. і герм. войскамі. Т.Каліцкі. МАЗУРЎК Ілья Паўлавіч (20.7.1906, г. Брэст — 2.1.1989), Герой Сав. Саюза (1937), ген.-маёр авіяцыі (1946), засл. палярны лётчык (1937). Скончыў Ваен. школу лётчыкаў (1929). У Чырв. Арміі з 1927. 3 1930 лётчык, камандзір атрада Грамадз. паветр. флоту, у 1938—41 нач. Палярнай авіяцыі Галоўпаўночмаршля-ху (ГПМШ). Вызначыўся ў 1937 у час дастаўкі Папанінскай навук. станцыі на Паўн. полюс. У Вял. Айч. вайну каман-дзір авіягрупы ВПС Паўн. флоту, з 1943 камандзір авіядывізіі і нач. асобай па-ветр. трасы ВПС Аляска—Краснаярск, арганізоўваў перапраўку на фронт бая-вых самалётаў. 3 1945 нач. упраўлення Палярнай авіяцыі, нам. нач. ГПМШ, нам. нач. НДІ. Дэп. Вярх. Савета СССР у 1937—50. 512 МАЗУРЫ МАЗЎРЫ (Mazuiy), гістарычна- геагр. раён у Польшчы, размешчаны пераваж-на ў Мазурскім Паазер’і, у складзе Вар-мінска-Мазурскага ваяв. У раннім ся-рэдневякоўі заселены прусамі, у 14—17 ст. — польскімі сялянамі і дробнай шляхтай з Мазовіі. У 12 ст. — 1525 на-лежалі Тэўтонскаму ордэну (з 1466 у леннай залежнасці ад Полыпчы). У 1525—1701 у складзе Брандэнбургска-прускай дзяржавы (з 1657 незалежнай ад Польшчы), потым у каралеўстве Прусія. Прускія ўлады вызначалі гэту тэр. як «польскія староствы». Назва «М.» замацавалася ў 1-й пал. 19 ст. На-сельнідава М. захавала польскую мову, звычаі, прытрымлівалася пратэстантыз-му; з 1842 тут пачалі выдавацца польс-кія газеты, у 1896 засн. Мазурская нар. партыя. Паводле плебісцыту 1920 (пра-водзіўся ва ўмовах тэрору з боку ням. улад) М. ў складзе Германіі. Праследа-ванні польскіх дзеячаў і арг-цый узмац-ніліся ў 1928—32 і пасля прыходу да ўлады АГітлера (1933). У студз. —лю-тым 1945 М. вызвалены войскамі 1-га і 2-га Бел. франтоў і ўключаны ў склад Полыпчы. Непрыхільнае стаўленне ка-муніст. улад да польскага насельніцтва М. выклікала яго эміграцыю ў Герма-нію. Значная частка М. заселена рэпат-рыянтамі пераважна з Віленшчыны. Н.К.Мазоўка. МАЗУРЙНКА Анатоль Мітрафанавіч (21.3.1940, пас. Гарадок Буда-Кашалёў-скага р-на Гомельскай вобл. — 30.3.1994), бел. вучоны ў галіне фізікі цвёрдага цела. Д-р тэхн. н. (1984), праф. (1987). Скончыў Гомельскі пед. ін-т (1961). 3 1963 у Ін-це фізікі цвёрда-га цела і паўправаднікоў АН Беларусі. Навук. працы па фізіцы і тэхніцы высо-’кага ціску, даследаванні фазавых пера-ўтварэнняў у нітрыдзе бору і вугляро-дзе, сінтэзе звышцвёрдых полікрышт. матэрыялаў. Дзярж. прэмія Беларусі 1992. Тв.: Алмазообразованяе м взанмодействне в снстеме углерод-бор прн высокмх давленн-ях н температурах (у сааўт.) // Неорганнчес-кне матерналы. 1995. Т. 31, № 1. Г.В.Гатальскі. МАЗЎТ, астатак пасля атм. перагонкі нафты (адгонкі бензінавых, газавых і газойлевых фракцый). Густая вадкасць цёмна-рудога колеру, шчыльн. 890— 1000 кг/м\ т-ра застывання 10—40 °C, цеплата згарання 39,4—40,7 МДж/кг. Выхад М. складае 50% ад масы нафты. Выкарыстоўваюць як вадкае кацельнае паліва, прадукты вакуумнай дыстыля-цыі М. — як сыравіну для атрымання маторнага паліва, змазачных масел. Гл. таксама Гудрон. МАЗЫНСКІ Валерый Яўгенавіч (н. 20.2.1947, в. Вялікае Стахава Барысаў-скага р-на Мінскай вобл.), бел. рэжы-сёр. Засл. дз. маст. Беларусі (1984). Скончыў Бел. тэатр.-маст. ін-т (1975). 3 1974 рэжысёр, у 1976—89 гал. рэжысёр Бел. т-ра імя Я.Коласа, адзін з ініцыя-тараў стварэння пры т-ры бел. т-ра «Лялька» (1986). Заснавальнік, з 1993 маст. кіраўнік Рэсп. тэатра бел. драма-тургіі. Паставіў спектаклі: у т-ры імя Я.Коласа — «Званы Віцебска» (1974) і «Кастусь Каліноўскі» (1978) У.Каратке-віча, «Сымон-музыка» (1976, прэмія Ленінскага камсамола Беларусі 1978) і «На дарозе жыцця» (1982) паводле Я.Коласа, «Блытаныя сцежкі» («На вас-трыі»; 1983) К.Крапівы, «Парог» (1982), «Вечар» (1983; Дзярж. прэмія Беларусі 1986), «Радавыя» (1984) і «Вежа» (1990; нап. з У.Някляевым) А.Дударава; у тэ-атры бел. драматургіі — «Галава» (1992) І.Сідарука. «Паваліўся нехта» (1992) Л.Родзевіча і У.Галубка, «Барбара Радзі-віл» (1994) Р.Баравіковай, «Узлёт Арту-ра Уі, які можна было спыніць...» (1997) Б.Брэхта. Работы М. адметныя метафарычнасцю, асацыятыўнасцю, гратэскавасцю, шматпланавасцю струк-туры, тонкім спалучэннем прыёмаў тэ-атра прадстаўлення і перажывання. І.І.Чаркас. МАЗЬІР, горад абл. падпарадкавання, цэнтр Мазырскага р-на Гомельскай вобл. За 133 км ад Гомеля, 7 км ад чыг. станцыі на лініі Калінкавічы—Оўруч, на аўтадарозе Бабруйск—Оўруч. Найб. на Беларусі порт на Прыпяці. Аэра-порт. 109,2 тыс. ж. (1998). Мяркуецца, што слав. паселішча, ад якога бярэ пачатак М., узнікла ў 8 ст. У летапісах М. упершыню згадваецца пад 1155. 3 сярэдзіны 14 ст. ў складзе ВКЛ. 28.1.1577 кароль Стафан Баторый выдаў М. прывілей на магдэбургскае права (пацверджаны ў 1630 і 1670). Горад ат-рымаў герб: чорны арол, на яго грудзях Мазыр. Жылыя дамы па вуліцы Савецкай. змешчаны малы шчыт з гербам «Тром-бы», пазней на малым шчыце літара S — манаграма Стафана Баторыя. У М. адбыліся Мазырскае паўстанне 1615 і Мазырскае паўстанне 1649. 3 1793 М. у Рас. імперыі, з 1795 цэнтр павета Мін-скай губ., каля 2 тыс. ж. У 1796 атры-маў новы герб: у верхняй частцы ў за-латым полі рас. двухгаловы арол з гер-бам Мінска на грудзях, у ніжняй — у блакітным полі чорны арол. У сярэдзіне 19 ст. ў М. каля 6,5 тыс. ж., у 1878 — 7834 чал., 3 царквы, касцёл, сінагога. У 1879 заснавана тэлеграфная станцыя, у 1885 — запалкавая ф-ка «Маланка». У 1897 — 8067 ж. У 1901—02 створаны Мазырскі сацыял-дэмакратычны камі-тэт Бунда, пасля — Мазырская арг-цыя РСДРП. У час Кастр. Усерас. паліт. стачкі 1905 існавала т.зв. Мазырская срэспубліка». Напярэдадні 1-й сусв. вай-ны ў М. 11,4 тыс. ж., 1210 жылых бу-дынкаў, 3 ф-кі, 16 майстэрняў, 5 навуч. устаноў, земская бальніца, метэастан-цыя, друкарня, 2 кнігарні. 3 1924 цэнтр Мазырскага раёна (у 1926—27 горад у Слабадскім р-не), у 1924—30 і 1935—38 цэнтр Мазырскай акругі, у 1938—54 — Палескай вобласці. 3 27.9.1938 горад абл. падпарадкавання. У 1939 — 17,5 тыс. ж. У Вял. Айч. вайну з 22.8.1941 акупірава-ны ням.-фаш. захопнікамі, якія ствары-лі ў горадзе лагер смерці, загубілі 4,7 тыс. ж., больш за 1 тыс. чал. вывезлі на катаржныя работы ў Германію. Дзейні-чала Мазырскае патрыятычнае падполле. Вызвалены 14.1.1944 воінамі 61-й арміі ў ходзе Мазырска-Калінкавіцкай апера-цыі 1944. 3 1954 у Гомельскай вобл. У 1970 — 48,8 тыс. жыхароў. Цэнтр нафтаперапр. прам-сці (Ма-зырскі нафтаперапрацоўчы завод). Прад-прыемствы маш.-буд. і металаапр. (Ма-зырскі завод сельскагаспадарчага машы-набудавання, Мазырскі завод меліярацый-ных машын, Мазырскі кабельны завод), дрэваапр. (Мазырскі дрэваапрацоўчы камбінат, Мазырская мэблевая фабры-ка), лёгкай (ф-кі трыкатажная, швейная і маст. вырабаў), харч. (Мазырскі соле-выварны камбінат, малочны з-д, хлеба-завод, піўзавод і інш.) прам-сці. Мазыр-скі завод кармавых дражджэй. Дзейніча-юць Мазырскі педагагічны інстытут, Мазырскі політэхнічны тэхнікум, музыч-нае вучылішча, Мазырскі краязнаўчы музей, Мазырскі драматычны тэатр імя І.Мележа. Брацкія могілкі сав. воінаў і партызан; брацкая магіла падполыпчы-каў, помнікі В.З.Харужай, сав. лётчы-кам. Каля М. помнікі археалогіі — па-селішчы эпохі неаліту, гарадзішча і се-лішча ранняга сярэдневякоўя. У пач. 16 ст. горад складаўся з 3 частак цэнтр. (умацаванай астрогам), пасада (не ўмацаваны) і гандл. плошчы-рынку. Каля 1543 на месцы замка 14 ст. пабудаваны драў-ляны Мазырскі замак, які злучаўся з гандл. плошчай мостам на палях. У цэнтр. ч. горада перад замкам была Мікалаеўская царква. У 16—19 ст. М. развіваўся вакол умацаванага цэнтра ўздоўж правага берага р. Прыпяць. Яго радыяльна-кальцавую планіроўку вызна-чалі 3 асн. восі: уздоўж Прыпяці (з ПдУ на ПнЗ); ад гандл. плошчы на ПдЗ, да дарогі на г. Петрыкаў; з паўд.-ўсх. ч. горада да дарогі МАЗЫРСКАЕ 513 на г. Оўруч. На гандл. плошчы былі: ратуша, 3 корпусы гандл. радоў, царква. У 1616 закла-дзены касцёл Ушэсця Маці Божай (адбудава-ны пасля пажару 1757, не захаваўся). У 1648 засн. Мазырскі касцёл і кляштар бернардзін-цаў, у 1-й пал. 18 ст. — базыльянскі манас-тыр і драўляная царква Параскевы Пятніцы. У 1744 ва ўрочышчы Кімбараўка засн. 2 кляштары ордэна цыстэрцыянцаў: мужчынскі (існаваў да 1864) і Мазырскі касцёл і кляштар цыстэрцыянак (гл. таксама Кімбараўскія »ы-стэрцыянскія кляштары). У 1752 пабудаваны касцёл і кляштар марыявітак (існаваў да 1856). У канцы 17 ст. ў М. дзейнічалі 5 драў-ляных цэркваў: Саборная архангела Міхаіла, св. Міколы, Раства Багародзіцы, Праабра-жэння гасподняга (Спаская) і св. Параскевы Пятніцы; у 1861 засталіся драўляныя цэрквы Мікольская, Параскевы Пятніцы і мураваны Міхайлаўскі сабор; пастаўлены касцёл і кляштар марыявітак (не захаваліся). Росту го-рада ў 1880-я г. садзейнічала буд-ва Палескіх чыгунак. Арх.-планіровачная структура сучас-нага М. абумоўлена складаным рэльефам (р. Прыпяць з высокім і стромкім правым бера-гам і нізкім плоскім левым, шматлікія яры з розніцай вышынных адзнак 25—30 м) Ген-планы М. распрацаваны ў 1939, 1953, 1966 (з карэкціроўкай у 1975 і 1976), 1981. Асн. масіў жылой забудовы гістарычна склаўся на пра-вым беразе Прыпяці, на левым — рачны вакзал, вытв. зона і жылы раён. Асн. кампа-зіцыйныя восі горада — вулійы Ленінская (галоўная, забудавана 2—5-павярховымі да-мамі), Савецкая (забудавана 3—5-павярховы-мі дамамі, захавалася забудова канца 19 — пач. 20 ст ), 17 Верасня, Чапаева, Пралетар-ская. На скрыжаванні вуліц Ленінскай і Са-вецкай размешчана пл. Леніна — адм.-гра-мадскі і культ. цэнтр (захаваўся помнік гра-мадз. архітэктуры — Мазырскі клуб-тэатр). Новы грамадскі цэнтр фарміруецца на верх-нім плато каля Оўруцкай шашы, тут развіва-ецца і жылая зона. У раёне Бабры створаны навучальны цэнтр: навуч. карпусы і інтэрна-ты палітэхнікума і медвучылішча, ПТВ будаў-нікоў і геолагаў. Жылая забудова пераважна 9-павярховая з высокімі дамінантамі (адна з іх — будынак Мазырскага пед. ін-та) на вы-шэйшых адзнаках рэльефу. На левым беразе Прыпяці — унікальны лесапарк Прадугледж-ваецца функцыян. заніраванне тэрыторыі, да-лейшае развіццё новага грамадскага цэнтра, удасканаленне трансп. сеткі, стварэнне аб’яз-ной дарогі.