КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
МАЗЫРСКІ СТАДЫЯЛ, навазыб-каўскі стадыял, адзін з буйней-шых этапаў развіцця дняпроўскага зле-дзянення. Настаў пасля ўздзенскага ін-тэрстадыялу. Ледавіковае покрыва ру-халася з Пд Швецыі, Балтыйскага м., Фінляндыі, дасягнула мяжы Рэчыцы, 518 МАЗЫРСКІ Мазыра, Лагішына, Маларыты; утвары-ла 2 вял. лопасці ў міжрэччах Дняпра і Прыпяці, Мухаўца і Лясной. Найб. ак-тыўны ледавік быў у раёне Мазыра, дзе ўтварыўся канцова-марэнны рэльеф Мазырскай грады. Марэнныя, водна-ле-давіковыя і інш. адклады М.с. адрозні-ваюцца ад больш стараж. адкладаў дняпроўскага зледзянення шэрагам прыкмет (напр., мазырская марэна мае ў 3 разы менш устойлівых мінералаў, чым столінская, якая залягае ніжэй). МАЗЫРСКІ ФАНЁРНА-ДРЭВААПРА-ЦОЎЧЫ ЗАВОД Дзейнічаў у 1912—14 у Целепунах — прадмесці г. Мазыр Го-мельскай вобл. Вырабляў дошкі, фане-ру і інш. У 1910—13 меў 2 паравыя ру-хавікі (150 к.с.), працавала да 200 рабо-чых; выраблена прадукцыі на 565,4 тыс. РУб. МАЗЫРСКІЯ ГІМНАЗІІ Існавалі ў ся-рэдзіне 19 — пач. 20 ст. Падпарадкоў-валіся Віленскай навучальнай акрузе. Мазырская мужчынская г і м н а з і я адкрыта ў кастр. 1859. На-пачатку мела 1—3-і класы, у 1860 ад-крьггы 4—6-ы, у 1861 — 7-ы (выпуск-ны) класы. Больш за 90% гімназіс-таў — дзеці дваран і чыноўнікаў. Вы-кладанне вялося на польск., з 1864 — на рус. мове. 3 1865 класічная гімназія. Выкладаліся: Закон Божы, рус. мова і славеснасць, лац., грэч., франц., ням. мовы, матэматыка, фізіка, прырода-знаўства, гісторыя, геаграфія, чыстапі-санне і інш. Пры гімназіі з 1864 існава-ла нядзельная школа для навучання чытанню, пісьму і арыфметыцы ўсіх га-раджан незалежна ад веравызнання і ўзросту. Да 1874 у падпарадкаванні ды-рэкцыі гімназіі быў 4-класны прыватны жаночы пансіён. У 1874 гімназія пераў-творана ў 4-класную, з 1876 — у 6-класную прагімназію, якая ў 1910 рэ-арганізавана ў 8-класную гімназію. Падрыхтавана больш за 1000 выпускні-коў. Існавала да 1918. Мазырская жаночая гімназія адкрыта ў 1907 на базе жаночага вучылішча (засн. ў 1860). Да 1911 жаночая гімназія Е.Сапрыноўскай, 29.11.1911 пераўтво-рана ў 7-класную жаночую гімназію. Утрымлівалася за дзярж. кошт. За на-вуч. справай наглядаў дырэкгар муж-чынскай гімназіі. У ёй працавалі 3 за-конанастаўнікі і 12 выкладчыкаў Пе-цярбургскага і Юр’еўскага ун-таў, Мас-коўскіх вышэйшых жаночых курсаў і інш. Выкладаліся: рус. мова і л-ра, гіс-торыя, матэматыка, фізіка, геаграфія, прыродазнаўства, чыстапісанне, маля-ванне, ням. і франц. мовы, спевы. У 1915 было 269 навучэнак. Існавала да 1917; на яе базе створана 7-гадовая агульнаадук. школа. Мазырская прыватная жаночая пра-гімназія засн. 18.7.1908 на базе прыватнага жаночага вучылішча 1-га эазраду, мела 5 асн. і 1 падрыхтоўчы класы (у 1909 адкрыты 6-ы, у 1910 — 7-ы класы). Утрымлівалася АТадароў-скай-Еўдакімавай за кошт платы за на-вучанне. Працавалі 3 законанастаўнікі і 9 выкладчыкаў з Беластоцкага ін-та, Мінскай духоўнай семінарыі, Пецяр-бургскіх і Маскоўскіх вышэйшых жано-чых курсаў. Выкладаліся: рус. мова і л-ра, матэматыка, чыстапісанне, пры-родазнаўства, франц. і ням. мовы, рука-дзелле, маляванне, спевы. У 1908 было 146 навучэнак. Закрыта ў 1913. Літ:. Сборнмк сведенмй о средннх учебных заведеннях Внленского учебного округа. Внльна, 1873; Шпаковскнй К. Мсторн-ческая запнска о Мозырской прогнмназхн, 1859—1909. Мозырь, 1909; Б о б р А.Г. Мой Мозырь: Нст. очерк. Ч. 1. Мн., 1996. В. С.Болбас (мужчынская гімназія), А.Ф.Самусік МАЗЫРСКІЯ ЯРЫ, ландшафтны за-казнік рэсп. значэння ў г. Мазыр і Ма-зырскім р-не Гомельскай вобл. Засн. ў 1986 з мэтай захавання, рэкрэацыйнага выкарыстання і павышэння ўстойлівас-ці лагчынна-яравых утварэнняў. Пл. 1141,5 га. Размешчаны на ўзвышанай і расчля-нёнай ч. Мазырскай грады на выш. 150—200 м. Шчыльнасць яроў да 30 шт/км . Града складзена з пяскоў, пяс-чана-гравійнага матэрыялу, марэнных супескаў і суглінкаў. Лясы бярозавыя, хваёвыя, дубовыя, чорнаальховыя, гра-бавыя і кляновыя; ёсць бук і піхта. У флоры больш за 500 відаў сасудзістых раслін, у тл. занесеных у Чырв. кнігу: венерын чаравічак сапраўдны, гусіная цыбуля пакрывальцавая, званочак сібір-скі, клапагон еўрапейскі, кураслеп ляс-ны, лілея кучаравая, мнаганожка звы-чайная. Шмат гаспадарча-карысных раслін, у т.л. ажына, барбарыс, маліна, каліна, шыпшына і інш.; у арнітафауне шмат драпежных птушак. П.Мабанок. MA1H старажытнае племя і дзяржава на тэр. сучаснай Йеменскай Рэспублікі. Раннія помнікі дзяржавы М. адносяцца да 6—5 ст. да н.э. Яе сталіцай быў на-пачатку г. Іясіль, потым — Карнаву. Вял. ўплыў у кіраванні М. адыгрывалі жрацы і родаплемянная арыстакратыя. Асновай росквіту краіны быў транзітны гандаль пахучымі рэчывамі, яна кантра-лявала гандл. шляхі праз Аравію. 3 1 ст. да н.э. М. у залежнасці ад цароў Ката-бана, потым у складзе дзяржаў Саба і «Саба і зу-Райдан». МАІС, тое, што кукуруза. МАІСАВЫ АЛЕЙ, тое, што кукурузны алей. МАЙ (лац. Majus, магчыма, ад імя багі-ні зямлі Маі), пяты месяц каляндарнага года (31 дзень), апошні месяц вясны. Бел. нар. назва месяца, як і ўкр., тра-вень. 15 М. працягласць дня ў Мінску 15 гадз 58 мін, выш. Сонца над гары-зонтам у поўдзень 54,8°. Сярэдняя сума сонечнай радыяцыі за месяц 567 МДж/м2, радыяцыйны баланс дадатны (295 МДж/м2). Сярэдняя т-ра паветра ў М. 13 °C. Ападкаў за месяц 50—60 мм. Для М. характэрна найменшая аднос- ная вільготнасць (68—72%), часта ства-раецца неспрыяльны рэжым увільгат-нення, часам назіраецца высушванне ворнага і больш глыбокага слоя глебы. У М. цвітуць сады. Пачынаюць каласіц-ца жыта, азімая пшаніца, узыходзяць яравыя, вядзецца сяўба позніх яравых культур, лёну-даўгунцу, пасадка буль-бы, агуркоў. Вырастаюць першыя вес-навыя грыбы — смаржкі і страчкі. За-канчваецца веснавая лінька звяроў. Па-яўляецца прыплод у аленяў, ласёў, ка-зуль, тхароў, баброў, вожыкаў; другі прыплод у зайцоў. Нерастуе рыба ў рэ-ках і азёрах, паяўляюцца маляўкі. Г.І.Майбарада. П.І.Майбарада. МАЙБАРАДА Георгій Іларыёнавіч (1.12.1913, с. Пелехаўшчына Глобінска-га р-на Палтаўскай вобл., Украіна — 6.12.1992), украінскі кампазітар, педа-гог. Брат П.І.Майбарады. Нар. арт. СССР (1960). Скончыў Кіеўскую кан-серваторыю (1941, клас Л.Равуцкага), у 1952—58 выкладаў у ёй. У 1962—69 сакратар праўлення Саюза кампазітараў СССР, у 1967—69 — Саюза кампазіта-раў Украіны. Працаваў у розных муз. жанрах. Многія творы героіка-патрыят. тэматыкі. Сярод твораў: оперы «Міла-на» (паст. 1957), «Арсенал» (паст. 1960), «Тарас Шаўчэнка» (паст. 1964), «Ярас-лаў Мудры» (паст. 1973); вак.-сімф. — кантата «Дружба народаў» (1948), паэма «Запарожцы» (1954); сімфоніі (1940, 1952, 1976, 1984); канцэрты для голасу (1969), для скрыпкі (1977) з арк.; сімф. паэмы «Лілея» (1939), «Каменяломы» (1941), «Гуцульская рапсодыя» (1949), сюіта «Кароль Лір» (1959); 30 хароў a cappella; вак. цыклы і рамансы (больш за 50), апрацоўкі нар. песень; музыка да драм. спектакляў і кінафільмаў. Дзярж. прэміі Украіны імя Т.Шаўчэнкі 1963, 1983. МАЙБАРАДА Платон Іларыёнавіч (1.12.1918, с. Пелехаўшчына Глобінска-га р-на ІІалтаўскай вобл., Украіна — 8.7.1989), украінскі кампазітар. Брат ТА.Майбарады. Нар. арт. Украіны (1968). Нар. арт. СССР (1979). Скончыў Кіеўскую кансерваторыю (1947, клас Л.Равуцкага). Працаваў пераважна ў пе-сенным жанры. У творчасці выкарыс-тоўваў формы, блізкія да ўкр. фалькло-ру. Аўтар «Гераічнай уверцюры» для сімф. арк. (1947), вак.-сімф. паэмы «Та-полі» (1966), папулярных песень, у т.л. «Ручнічок», «Родная маці мая», «Мы пойдзем, дзе травы паніклі», «Кіеўскі вальс», апрацовак нар. песень, музыкі да драм. спектакляў і кінафільмаў. Дзярж. прэмія СССР 1950. Дзярж. прэ-мія Украіны імя Т.Шаўчэнкі 1962. МАЙДАНАК (Majdanek), канцэнтра-цыйны лагер, створаны ў прадмесці г. Люблін (Польшча) у 2-ю сусв. вайну восенню 1941 паводле загаду Г.Гімлера. Першапачаткова прызначаўся для сав. ваеннапалонных, у хуткім часе ператво-раны ў лагер масавага знішчэння лю-дзей. Меў 6 філіялаў. На тэр. лагера ад-начасова знаходзілася каля 35 тыс. вяз-няў. Дзейнічалі 7 спец. абсталяваных Тазавых камер для ўдушэння людзей. Усяго праз лагер прайшлі каля 500 тыс. чал. з 22 еўрап. краін, з іх загінулі каля 350 тыс. чал., у тл. 200 тыс. яўрэяў, 120 тыс. палякаў. У крас. 1944 пачата эваку-ацыя вязняў у інш. лагеры. 23.7.1944 у М. увайшлі часці 1-га Бел. фронту. У 1947 на тэр. б. лагера створаны дзярж. музей, у 1969 адкрыты «Помнік бараць-бы і пакутніцтва» (паводле праекга В.Толкіна) разам са «Шляхам пакла-нення і памяці», а таксама Маўзалей-пантэон. Літ.: Zeszyty Majdanka. Т. 1—15. Lublin, 1965—94; Majdanek 1941—1944. Lublin, 1991. Н.К.Мазоўка. МАЙЕР Мікалай Арцёмавіч (н. 9.1. 1932, г. Ніжні Ноўгарад, Расія), бел. хі-мік-арганік. Чл.-кар. Нац. АН Беларусі (1991), д-р хім. н. (1976), праф. (1989). Скончыў Горкаўскі дзярж. ун-т (1954). 3 1956 у Ін-це хіміі, з 1959 у Ін-це фіз.-арган. хіміі Нац. АН Беларусі. Навук. працы па сінтэзе і даследаванні пераў-тварэнняў металаарган. злучэнняў. Ад-крыў рэакцыю ініцыіраванага дэкарбак-сіліравання дыацылатаў ртуці (1954, ра-зам з РА.Разуваевым, ЮА.Альдэкопам). Распрацаваў метады сінтэзу ртутнаарган. злучэнняў і метады электрахім. сінтэзу металацэнавых і металакарбаранавых злучэнняў жалеза, кобальту і нікелю. Тв.: Введенне в элементоорганнческую хн-мню. Мн., 1973 (разам з Ю.ААльдэкопам); Смнтез металлоорганпческнх соеднненнй де-карбокснлнрованмем ацнлатов металлов. Мн., 1976 (з ім жа). МАЙЗЛЕР Аляксандр Піліпавіч (4.10.1923, Масква — 12.7.1977), бел. ваенны дырыжор, педагог. Засл. арт. Беларусі (1961). Скончыў Маскоўскую кансерваторыю (1946). Дырыжор у вайск. часцях Бел. і Маскоўскай ваен. акруг. 3 1951 дырыжор, з 1959 нач. ар-кестра штаба БВА, з 1968 выкладаў у Бел. кансерваторыі. Аўтар аранжыровак для духавога арк. твораў муз. класікі (у т.л. 6-я сімфонія і 2-я ч. 5-й сімфоніі П.Чайкоўскага, 40-я сімфонія В.А.Мо-царта, фінал 9-й сімфоніі «3 Новага свету» А.Дворжака), бел. кампазітараў (сюіта з балета «Мара» Я.Глебава, му-зыка А.Багатырова да драмы М.Лер-мантава «Маскарад»), арыгінальных п’ес (маршаў, вальсаў, песень і інш.). Дз.М.Жураўлёў. МАЙКАНАВА Сабіра (1.1.1914, г. Кзыл-Арда, Казахстан — 15.2.1995), ка-захская актрыса. Нар. арт. Казахстана