КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Да арт. Мадэрн Э.Г і м а р. Сганцыя метра-палітэна ў Парыжы. Да арт. Мадарн Ч.М а к і н т а ш. Дзверы чайнага пакоя асабняка Вілаў у Глазга. 1904. Впраж, таніраванае шкло. ноўвалі арх. плоскасці, актывізавалі прастору. У майстроў венскага М. (Гофман, Ольбрых), работах шатл. гру-пы «Чацвёра» на чале з Макінташам строга геам. арнамент вар’іраваў маты-вы круга і квадрата. Для М. характэрна ўзаемапранікненне станковых і дэкар-прыкладных форм мастацтва. У жыва-пісе пераважалі пано, у скулыттуры — рэльефы. Мэтай архітэктара, мастака, скульптара было стварыць сінт. цэльны твор мастацтва. Для жывапісу харакгэр-ны спалучэнне дэкар. умоўнасці арна-ментальных дывановых фонаў, сілуэт-насць, вял. колеравыя плоскасці, тонка нюансіраваная манахромія. У творах Да арт. Мадэрн. В.А р т а. Вестыбюль асабня-ка Таселя ў г. Брусель (Бельгія). 1893. Даарт. Мадэрн Л.Даменік-і-Манта-н е р. Будынак бальніцы Сан-Пуа ў г. Барсе-лона (Іспанія). 1902—12. Да арт. Мадэрв. Э.Г ал е. Фаянсавая чаша ў выглядзе сокала. 1885—89. П.Гагена і мастакоў групы «Набі» ў Францыі, Г.Клімта ў Аўстрыі, Ф.Кноп-фа ў Бельгіі, Э.Мунка ў Нарвегіі, чле-наў «Свету мастацтва» стылістыка М. часта выкарыстоўвалася для ўвасаблен-ня тэм і матываў, характэрных для сім-валізму. М. актыўна праявіўся ў графі-цы (Бёрдслі, немцы Т.Т.Гейне і Г.Фоге-лер, швейцарац Ф.Валатон, Мунк, француз Э.Грасэ, чэх А.Муха, у Расіі — А.М.Бенуа, К.А.Сомаў і інш.), гэта звя-'зана з росквітам кніжнай справы. Скульптура М. (Ж.Міне ў Бельгіі, Г.Об-рыст у Германіі) вылучаецца дынамікай і цякучасцю форм і сілуэта. Асабліва пашыраны быў у дэкаратыўна-прыкладным мастацтве. Яму ўласцівы тыя ж рысы, што і архі-тэктуры і скульптуры, у т.л. падабенства прадметаў і іх асобных дэталей нату-ральным формам (керамічныя і жал. вырабы Гаўдзі, метал. агароджы метро Парыжа Гімара, шкляныя вырабы Э.Га-ле, упрыгожанні Р.Лаліка ў Францыі; шкляныя пасудзіны Л.К.Тыфані ў ЗША, мэбля ван дэ Велдэ). Імкненне да канструкгыўнасці, чыстаты ліній, ла-канізму форм выявілася ў мэблі Макін-таша, Гофмана, у Расіі — у І.А Фаміна. У архітэктуры Беларусі М. пашыраны з пач. 20 ст. Ён разгаліноўваўся на шэ-раг ярка выражаных стылёвых кірункаў: сецэсіён, неарускі стыль, неараманскі і неагатычны кірункі, неабарока, неакла-сіцызм, неарэнесанс і інш. Для М. ха-рактэрны багатая арнаментыка з уклю-чэннем стылізаваных дэкар. элементаў готыкі, класіцызму, стараж.-рус. і інш. стыляў (жылыя дамы па вул. Савецкай у Гомелі, будынак б-кі імя Карскага ў Гродне, Віцебскага пазямельна-сялянска-га банка будынак, праект кінатэатра «Сатурн» у Гродне, чыг. вакзал у Мала-дзечне, будынак банка ў Слонімс). Ма-нум.-дэкар. мастацтва М. стала не- Да арт. Мадэрн Г.К л і м т. Партрэт Адэль Блох-Баўэр. 1907. ад’емнай ч. арх. кампазіцыі будынкаў, шырока выкарыстоўваліся выяўл. эле-менты (герб кн. Святаполк-Мірскіх на Мірскай капліцы, мазаічныя пано-абра-зы на гал. фасадзе капліцы ў Ляснянскім мемарыяльным комплексё). Імкненне да наўмыснай ускладненасці, інтэнсіўнага святлаценю фасадаў абумовіла шырокае выкарыстанне моцна высунутых эрке- Да арт. Мадэрн Кінатэатр «Сатурн» у г. Гродна. Праект пач. 20 ст. Да арт. Мадэрн Асабняк у г. Бабруйск Магі-лёўскай вобл. мадэрна 497 раў, вуглавых лоджый, мансардавых, шатровых і інш. форм дахаў (сядзібны дом у г.п. Жалудок Шчучынскага р-на Гродзенскай вобл., Лужаснянскай зем-ляробчай школы будынак). Дзвярныя і аконныя праёмы, часам выцягнутыя на вышыню будынка, з мудрагеліста вы-гнутымі пераплётамі атрымалі абрысы падкоў, трапецый, парабалічных арак. Былі пашыраны выгнутыя ажурныя балконныя краты і казыркі дзвярных парталаў, аздобленыя скульптурай, спа-лучэнне адкрытага муру і ляпных дэта-лей (б. даходны дом у Мінску па вул. Кірава). У драўлянай архітэктуры выка-рыстоўваліся вежавыя кампазіцыі і дэ-кар. элементы нар. дойлідства (асабняк у г. Бабруйск Магілёўскай вобл.). У культавай архітэктуры М. праяўляецца ў пошуках зграбнай формы і сілуэта, вылучэнні дэталей і элементаў у агуль-най кампазіцыі (Крыжаўзвіжанская царква ў в. Амелянец Камянецкага р-на Брэсцкай вобл ). У стылі М. на Белару-сі працавалі арх. С.Шабунеўокі, В.Мар-коні, О.Краснапольскі, А.Альшалоўскі, Б.Астравумаў, К.Данцоў, К Шрэтэр, У.Срока і інш. Стыль М. меў уплыў на бел. выяўлен-чае, манум.-дэкар. і дэкар.-прыкладное мастацтва канца 19 — пач. 20 ст. Яго рысы адчуваюцца ў некат. творах Ф.Ру-шчыца, С.Богуш-Сестранцэвіча, А.Ты-чыны, Я.Мініна, А.Астаповіча, С.Юдо-віна, у карцінах і дыванах Я.Драздовіча. Захаваліся помнікі манум.-дэкар. мас-тацгва ў Гродне (вітражы касцёлаў бер-нардзінцаў і францысканцаў), Віцебску (маёлікавая мазаіка на будынку пазя-мельна-сял. банка). Цякучыя, прэтэн-цыёзныя, са скругленымі гранямі фор-мы шклянога посуду, якія спалучаліся з пышным дэкорам (размалёўка золатам, эмалямі, выкарыстанне метал. армату-ры) уласцівы маст. шклу, пгто вырабля-лася на шклозаводзе «Нёман» і на Ба-рысаўскім хрусталёвым заводзе. Асімет-рычныя, хваліста-ламаныя рэльефныя малюнкі характэрны для копыскай каф-лі', мудрагелістыя перапляценні геам. арнаменту, выцягнугыя сцёблы галінак і лісцяў, кветак аздаблялі віцебскія кафлі і дэкар. пліткі. Драўляную мэблю багата ўпрыгожвалі рэльефнай разьбой, такар-нымі элементамі, інкрустацыяй. М. праявіўся ў маст. ліцці і коўцы (аздаб-ленне балконаў, парапетаў, ганкаў жы-лых і грамадскіх будынкаў у Гродне, Мінску, Віцебску, Магілёве, Полацку, Гомелі і інш. Літ.: Кйряченко Е.Н. Модерн: К вопросу об нстоках н тмпологнн // Сов. нс-кусствознанне. М., 1979. Вып. 1; Tschudi Madsen S . Art nouveau. Paris, 1967. В.ЯБуйеал, AM Кулагін, М.М.Яніцкая. МАДЭРНА (Madema) Карла (1556, Ka-палаго, каля г. Лугана, Швейцарыя — 30.1.1629), італьянскі архггэктар; прад-стаўнік стылю барока. Працаваў у Рыме (з 1588). Творы М. адметныя пышнас-цю дэкору і прасторавай пабудовы ін- 17. Зак. 456. 498 МАДЭРНІЗАЦЫЯ тэр’ераў: царква Санта-Сусана (1596— 1603), палацца Матэа ды Джове (1606— 16) і Барберыні (з 1625, завяршылі Л.Берніні і Ф.Бараміні). Кіраваў буд-вам сабора св. Пятра (з 1603), змяніў план Мікеланджэла — падоўжыў гал. неф і збудаваў гал. фасад. К.Мадэрна. Фасад царквы Санта-Сусана ў Рыме. 1596—1603. МАДЭРНІЗАЦЫЯ, змяненне, удаска-наленне, якое адпавядае сучасным па-трабаванням. Напр., М. абсталявання. МАДЭРНІЗМ (франц. modernisme ад лац. modernus новы, сучасны), агульная ўмоўная назва нерэаліст., авангардыс-цкіх літ., арх. і маст. кірункаў, творчасці асобных майстроў 20 ст. Да М. адно-сяць абстрактнае мастацтва, дадаізм, канструктывізм, кубізм, сімвалізм, сюр-рэалізм, ташызм, фавізм, футурызм, эк-спрэсіянізм, псіхалагічную школу, школу «плыні свядомасці» і інш. Проціпастаў-ляецца акадэмізму і рэалізму. Прадстаў-нікі М. адмаўлялі класічныя традыц. формы мастацтва, лічылі фармальны эксперымент асновай свайго творчага метаду, прапагандавалі суб’ектывізм, разбурэнне міметычнай вобразнасці і логікі формы, міфа- і фарматворчасць, зварот да падсвядомасці, тэндэнцыі аб-сурдызму, кайггоўнасць выпадковасці. Мэтай творчасці стала стварэнне прын-цыпова арыгінальных твораў, якія ня-суць унутр. свабоду і навізну сродкаў выяўл. мовы, з’яўляюцца ўвасабленнем асаблівага бачання і разумення свету аўтарам. У 1960-я г. як проціпастаўлен-не М. ўзнік постмадэрнізм. У літа-р а т у р ы М. вызначаецца ўпэўненас-цю ў глыбокім, непераадольным разы-ходжанні духоўнага вопыту чалавека і асн. тэндэнцый развіцця грамадства, адчуваннем адзіноты, адчужанасці чала-века. абсурднасці яго існавання ў свеце, стратай ідэалаў (творчасць С.Бекета, В.Вулф, Г.Гесэ, Дж.Джойса, Э.Іанеска, А.Камю, Ф.Кафкі, Д.Г.Лорэнса, М.Прус-та, Ж.П.Сартра, Т.С.Эліята і інш.). У выяўленчым мастацтве вы-явіўся праз фармальна-пластычныя, кампазіцыйныя і каларыстычныя поіпу-кі новых форм выразу, спробы адлюс-травання падсвядомасці чалавека ў маст. творчасці (С.Далі, О.Дзікс, Р.Дэ-ланэ, В.Кандзінскі, Дж Дэ Кірыка, Ф.Купка, М.Ларыёнаў, А.Матыс, П.Пі-касо, Дж.Полак і інш.). У некат. кірун-кахархітэктуры (канструктывізм, тэхн. эстэтызм) атаясамліваў эстэт. каштоўнасць з сац. функцыянальнасцю. У музыцы на пач. 20 ст. тэрмін «М.» абазначаў позні муз. рамантызм (М.Рэгер, Г.Малер, Р.Штраус) і імпрэ-сіянізм з тыповай для іх дэструкцыяй танальнай гармоніі, класічных форм, традыц. метрыкі і рытму, тэматызму і інш. Гэта выяўлялася ў форме прадаў-жэння рамант. традыцый адначасова з выпрацоўкай уласнай стылявой сістэ-мы. Пазней стаў сінонімам паняццяў «новая музыка» (тэрмін П.Бекера, 1919) і муз. авангардызм, якія прадугледжвалі прынцыповае адмаўленне традыцый. У сучасным сэнсе тэрмін «М » вызначае паслядоўнасць навацый авангарду. У канцы 1970-х г. харакгэрная для М. паскораная змена фармальных метадаў і прыёмаў кампазіцыі прывяла да плыняў т.зв. «новай прастаты», якія парадак-сальным чынам імкнуцца да аднаўлен-ня рамантызму. Музыка ў эстэтыцы М. ацэньваецца як бы з пазіцыі будучага развіцця. Нягледзячы на тое, што М. іг-наруе традыц. каштоўнасці, буйныя кампазітары, якія знаходзяцца пад яго ўплывам, ствараюць значныя муз. тво-ры, дзе адлюстроўваюць складанасць і супярэчлівасць чалавечай свядомасці ва ўмовах сучаснай рэчаіснасці. На Беларусі ў л-ры М. выявіўся ў ад-люстраванні нац. адраджэнскіх ідэй, паўплываў на творчасць Я.Купалы, Яд-вігіна Ш., В.Ластоўскага, А.Луцкевіча, Ф.Аляхновіча і інш. У архітэктуры да М. адносяцца пабудовы канструктывіс-таў (комплекс БДУ, 1928—31, арх. І.За-парожац, Г.Лаўроў, часткова перабуда-ваны; Нац. б-ка Беларусі, 1932, арх. Лаўроў, пры кансультацыі А.Весніна, і інш.), у выяўл. мастацгве — творчасць М.Шагала, К.Малевіча і аб’яднання «Сцвярджальнікі новага мастацтва». Літ.: Модерннзм: Аналмз н крнтнка осн. направленнй. 4 нзд. М., 1987. А.УВострыкава (літаратура). МАДгЗСТАЎ Аляксандр Фёдаравіч (9.3.1855, Разанская вобл., Расія — 30.8.1908), бел. вучоны ў галіне клініч-най медыцыны, грамадскі дзеяч. Д-р медыцыны (1888). Скончыў Пецярбург-скую медыка-хірург. акадэмію (1881). Працаваў у г. Магілёў: з 1889 ардынатар губ. бальніцы, з 1892 дырэкгар фель-чарскай школы. Навук. працы па спо-сабах увядзення лякарстваў у арганізм. Заснаваў т-ва Чырв. Крыжа ў Магілёве. Тв.: Внугрнгорловое распыленне (ннтра-трахеальная пульвернзацня) как способ вве-дення лекарств в органнзм. СПб., 1888.