КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
МАДЫСАН (Madison), горад на Пн ЗША. Адм. ц. штата Вісконсін. Засн. ў 1836. 194,6 тыс. ж., з прыгарадамі больш за 400 тыс. ж. (1997). Важны трансп. вузел (чыгункі і аўтадарогі). Прам-сць: харч., паліграф., прылада-буд., эл.-тэхн., радыёэлектронная. Ка-ляровая металургія. Вытв-сць с.-г. ма-шын. Ун-т (з 1848). Неарэнесансавы капітолій, унітарыянская царква (1947—52, арх. Ф.Л.Райт). МАДЫФІКАВАННЕ металаў, увя-дзенне ў расплавы металаў (сплаваў) невялікай колькасці (звычайна не больш за дзесятыя долі працэнта) спец. рэчываў — мадыфікатараў. Садзейнічае здрабненню сіруктурных часцінак, якія ўтвараюцца ў працэсе крышталізацыі расплаву, іх раўнамернаму размерка-ванню ў злітку, што паляпшае мех. ўласцівасці металаў. Выкарыстоўваюць пры вытв-сці высокатрывалага чыгуну і алюмініевых сплаваў. МАДЫФІКАЦЫІ ў б і я л о г і і, змена прыкмет арганізма (яго фенатыпу), што ўзнікае пад уплывам навакольнага ася-роддзя і не звязана са зменай генатыпу. Фактары М. — асвятленне, вільгот-насць, т-ра і інш. Напр., пігментацыя скуры ў чалавека (загар) пад уплывам ультрафіялетавых прамянёў, форма ліс-ця ў стрэлкаліста (надводнае — стрэла-падобнае, што плавае — шырокае, пад-воднае — стужкападобнае). Узнікаюць М. ў межах нормы рэакцыі арганізма на змену асяроддзя і абмежаваны спад-чыннымі задаткамі. Звычайна не пера-даюцца наступным пакаленням, з’яўля-юцца адаптыўнай рэакцыяй (павялічва-юць прыстасаванасць да ўмоў існаван-ня). Адрозніваюць М. ўзроставыя, сезонныя і экалагічныя. Асн. ўласці-васць — масавасць (аднолькавыя фак-тары выклікаюць амаль аднолькавыя змены ў генатыпічна падобных асобін). Выкарыстоўваюцца ў агратэхніцы і заа-тэхніцы для павелічэння прадукцый-насці раслін і жывёл. Прыватны выпа-дак М. — марфозы і фенакопіі. А. СЛеанцюк. МАДЫФІКАЦЫЯ (ад позналац. modificatio змяненне), 1) відазмяненне чаго-н., якое адзначаецца з’яўленнем новых уласцівасцей. 2) Адна з некалькіх форм рэчыва, якая характарызуецца пэўнай структурай і ўласцівасцямі (гл. Алатропія, Полімарфізм). МАДЫФІКАЦЫЯ ПАЛІМЕРАЎ, мэта-накіраванае змяненне фіз.-хім. і хім. уласцівасцей палімераў. Адрозніваюць хім. М.п. і фіз., ці структур-ную. X і м і ч н а я М.п. — увядзенне ў мак-рамалекулы нязначнай колькасці фрагментаў інш. хім. прыроды. Ажыццяўляюць на стадыі сінтэзу палімера (напр., увядзенне звёнаў з гідраксільнымі, аміна- ці карбаксільнымі гру-памі паляпшае адгезію палімераў да паляр-ных паверхняў, іх здольнаснь да афарбоўван-ня, павьшіае т-ру шклавання і цвёрдасць па-лімераў). Уключае таксама хім. пераўтварэнні сінтэзаваных макрамалекул (напр., паверхне-вая М.п. — апрацоўка паверхні палімернага вырабу для надання ёй неабходных уласці-васцей — гідрафільнасці ці гідрафобнасці, устойлівасці да атм. уздзеянняў, антыстатыч-ных і інш.). Ф і з і ч н а я М.п. — змяненне іх фіз.-мех. уласцівасцей пры захаванні хім. будовы макрамалекул ці пераўтварэнне над-малекулярнай структуры палімера. Яе ажыц-цяўляюць знешнімі мех. ўздзеяннямі на палі-мерныя плёнкі і валокны, зменай тэмпера- 494 МАДЭЙРА гурна-часавага рэжыму структураўгварэння цвёрдаіа палімера з расплаву, зменай прыро-ды расгваральніку і рэжыму яго выдалення пры ўтварэнні пакрыпцяў, плёнак, валокнаў з раствораў палімераў, увядзеннем у паіімер нязначнай колькасці струкгураўгваральнікаў, якія ўплываюць на кінетыку крынггалізацыі і марфалогію палімера. М.Р.Пракапчук. МАДМРА (Madeira), рака ў Балівіі і Бразіліі, найбуйнейшы правы прыток р. Амазонка. Даўж. 3230 км (з р. Мамарэ), пл. бас 1391 тыс. км2. Пачынаецца ў Андах ад зліцця рэк Бені і Мамарэ, у верхнім цячэнні агінае Бразільскае пласкагор’е, утварае парогі і вадаспады, ад г. Поргу-Велью (Бразілія) цячэ пера-важна па Амазонскай нізіне. Разводдзе ў кастр.—маі (сезон дажджоў і раста-ванне снегу ў Андах). Сярэдні гадавы расход вады ў вусйі 21 800 mvc- Судна-ходная (1060 км) ад вусця да г. Порту-Велью. Ha М. гарады Порту-Велью, Умайта, Манікарэ. МАД^ЙРА (Madeira), група астравоў у Атлантычкым ак., на ПнЗ ад Афрыкі. Тэр. Партугаліі. Пл. 797 км2. А-вы М. — вяршыні ладводных вулканаў. Самы буйны з іх в аў Мадэйра (выш. да 1860 м, вулкан Піку-Руйву). Клімат марскі міжземнаморскі. Зараснікі мак-вісу, гаі каштанавых, лаўровых дрэў, хвой. Трапічнае земляробства (цукр. трыснёг, садавіна), вінаградарства, віна-робства (мадэра), рыбалоўства. Рамёс-твы. Ha М. — зімовыя кліматычныя курорты і цэнтры турызму Гал. горад і порт — Фуншал. МАД^ЛІ ў б і я л о г і і, структуры, з’явы, працэсы, якія ствараюцца і вы-карыстоўваюцца дая мадэліравання бі-ял. утварэнняў, функцый і працэсаў на розных узроўнях арганізацыі жывога: ад малекулярнага да папуляцыйна-біяцэ-натычнага. Ствараюцца таксама М. бі-ял. феноменаў, умоў жыццядзейнасці арганізмаў, папуляцый і экасістэм. М. спрашчаюць біял. з явы і працэсы, але іх стварэнне і выкарыстанне мае вял. значэнне ў развіцці тэарэт. біялоііі, біё-нікі, медыцыны і інш. Адрозніваюць М. біял., матэм. (логіка-матэм., імітацый-ныя) і фізіка-хімічнкя. М. біялагічныя ўзнаўляюіль на лаба-раторных жывёнзх пэўныя станы або захвор-ванні, якія сустракаюцца ў чалавека ці жы-вёл, што дае магчымасць вывучаць у экепе-рыменце механізмы ўзніхнення, працякання і зыходу стану або хваробы, уздзейнічаць на арганізмы (напр., штучна выкліканыя генет. паруніэнні, інфекц. працэсы, інтаксікацыі, злаякасяь’я новаўтварэнні, гіпер- абс гіпа-функцьв некат. органаў, неўрозы і інш.). Вы-карысгоўваюцда ў генетыцы, фізіялогіі, фар-макалогіі. М. матэматычныя — ма-тэм. і логййьматэм. апісаяні струкіуры, сувя-зей і заканамернасцей функцыянавання жывых сістэм, якія ўяўляюць сабой ураўнен-ні, што апісваюць прадэс ці з’яву. Пры іх стварэнні ў асн. выкарыстоўваюць метады матэм. статыстыкі, сістэмы дыферэнцыяль-ных і інтэгральных ураўненняў. Япы будуюц-да па выніках эксперыменту або абстрактна, фармалізавана апісваюць гіпотэзу, тэсрыю ці заканамернасць біял. феномена, што патра-буе далейшай праверкі эксперыментам (лрыклад матэм. М. — фізіял. з’явы — М. узбуджэння нерв. валакна) М. іміта-д ы й н ы я — логтка-матэм. прадсгаўленні сістэм, якія запраграмаваны для рашэння з выкарыстаннем камп'ютэрных тэхналогій. Такія М. выкарыстоўваюць для мадэліраван-ня ўмоўнь’х рэфлексаў, распазнавання вобра-заў, працэсаў навучання. М. фізіка-хі-м і ч м ы я ўзнаўляюць фіз або хім. сродкамі біял. структуры, функцыі або працэсы і з’яў-ляюцда далёкім падабенствам біял. з’явы, што мадэліруецца. Больш складаныя М. бу-дуюцца на прынцыпах электратэхнікі і алек-тронікі, напр., электронныя схемы, якія ма-дэліруюць біяэл. патэнцыялы ў нерв. клстцы, мех. машыны з злектронным кіраваннем, што мадэліруюць складаныя акты паводзін (утварзнне ўмоўнага рэфлексу, працэсы цэнтр. тармажэння і інш.). М. фіз.-хім. умоў існавання жывых арганізмаў або іх органаў ці клетак імітуюць унутр. асяроддзе арганізма і падтрымліваюць існаванне ізаляваных орга-наў або клетак, культывуемых па-за арганіз-мам. М. біялагічных мембран дазваляюць вы-вучаць фіз.-хім. асновы працэсаў транспарту іонаў і ўадзеянне на й розных факгараў. Літ:. Процессы м структуры в открытых снстемах: Сб. науч. тр. М., 1992; Бномоделн-рованне. М., 1993; Матус П.П., Рыча-гов Г.П. Математаческое моделнрованне в бнологнн н меднцнне: (Аннотац. справ.). Мн„ 1997. МАД&П ЯДРАЎ, гл. ў арт. Ядзерныя мадэлі. МАДЭЛІЗМ СПАРТЬІЎНЫ, адзін з тэхшчных відаў спорту, які ўключае канструяванне, стварэнне і спаборніц-твы дзеючых і стэндавых мадэляў аўіа-мабіляў. лакаматываў, лятальных апара-таў, суднаў і інш. Развівае канструктар-скія здольнасці, тэхн. кругагляд. Спа-борніцтвы праводзяцца на пяршынствы свету, кантынента, краіны. Гл. таксама Авіямадэлізм, Аўтамадэлізм, Суднама-дэльны спорт. МАДЭЛІРАЗАННЕ, метад даследаван-ня аб'екгаў пазнання на іх мадэлях; па-будова і вывучэнне мадэлей рэальна іс-нуючых прадметаў і з’яў (арган. і неар-ган. сістэм, фіз., хім., біял., сац. працэ-саў) і аб’екгаў канструявання. Выкарыстоўваецца для вызначэнпя або паляпшэння іх характарыстык, рацыя-палізацыі спосабаў пабудовы, кіравання і ініп. Як фор.ма адлюстравання рэчаіс насці М. вядома з антычнасці, вял. па-шырэнне атрымала ў зпоху Адраджэн-ня. Выключную ролю ў развііші М. як метаду навук. пазнання адыгралі працы Кельвіна, Дж.К.Максвела, АКекуле, АМ.Бутлерава. Універсальную знач-насць М. набыло з узнікненнем ЭВМ і фармуляваннем асн. прьшцыпаў кібер-нетыкі. Па ўласцівасцях мадэлі робяць вывады пра ўласцівасці аб’екта, які вывучаецца. Уласні-васці, аналагічныя ў мадэлі і аб'екце і важ-ныя для даследавання наз. істотнымі. Падоб-насць паміж аб’екгам, які мадэліруеода, і ма-дэллю бьтвае ф і з і ч н а я (аб’ект і мадэль маюць адііолькавую або падобнух) фіз. пры роду), структурная (у аб’екга і мадэлі падобныя структуры/, функцыяналь-н а я (падобнасдь функцый, што выконва-юць аб'ект і мадэль пры адпаведных уздзеян-нях), дынамічная (падобнасць паміж станамі, якія паслядоўна змяняюцца ў аб’екта і мадэлі), імавернасная (падобнасдь паміж прадэсамі імавернаснага харакгару ў аб’гкце і мадэлі), геаметрычная (па-добнасць паміж прасторавымі характарыспя-камі аб’екга і мадэлі). Адпаведна адрозніва-юць і тыпы мадэлей М. бывае прадметкае (даследа-ванне вядзецца на мадэлі, што ўзнаўляе пэўныя геам., фв., дынамічныя, фун-кцыян характарыстыкі арыгінала) і знакавае (мадэлямі служаць схе-мы, чарцяжы, формулы, сказы ў нека-торых алфавітах і інш., напр., матэма-тычнае ма&міраванне). Пры гэтым па-буцова знакавых мадэлей замяняецца мысленна-наглядным уяўленнем знакаў ці аперацый над імі (мысленнае М ). М. цесна звязана з эксперыментам і ўяўляе сабой асобы яго від — м a -дэльны эксперымент (напр., у ходзе мадэльна-кіберчетычнага экспе-рыменту замест «рэальнага» эксперым. аперыравання з аб’ектам знаходзяць ал-гарытм (праграму) яго функцыянаван-ня які выступае ў якасці мадэлі. Гл. таксама Мадэліраванне ў навуцы і тэхні-цы, Мадэліраванне сацыялыіае, Мадэлі-раванне эканоміка-матэматычнае. Літ.: Р а к н т о ■ А.й Фнлософня компь-ютерной революцкн. М., 1991; Абдеев Р.Ф. Фалософня ннформацнонной іінвмліі-зацнн. М., 1994; Степнч В.С., Горо-хов В.Г., Розов М.А Фнлософня наукн н техннкл. М., 1996. В.В.Філіпава МДЦЭЛІРАВАННЕ ў навуцы і т э х н і ц ы, 1) даследаванне складаных фіз. працэсаў, з'яў, аб’екгаў шляхам па-будсвы і вывучэння іх мадэлей. Грунту-ецца па падобнасці тэорыі і размернас-цей аналізе.