КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Літ.. Чечерпнков В.Н. Мапоттные язмеренля. 2 мзд. М., 1969; Антонов В.Г., Петров Л.М., Шелкнн А.П. Средсгва лзмереннй магнмтных параметров матерналов. Л., 1986. М А.Мяльгуй. МАГНІТНЫЯ ДАМЁНЫ, гл. ў арт. Да-мены. МАГНІТНЫЯ ЛІНЗЫ, гл. ў арт. Элек-трокныя лінзы. 484 магнітныя МАГНІТНЫЯ МАТЭРЫЯЛЫ, рэчы-вы, магн. ўласцівасці якіх абумоўліва-юць іх выкарыстанне ў тэхніцы. Асн. харакгарыстыка М.м. —намагнічанасць. Пры т-ры, ніжэйшай за т-ру магн. ўпа-радкавання (гл. Кюры пункт), М.м. — ферамагнетыкі і ферымагнетыкі маюць самаадвольную намаі’нічанасць. Павод-ле комплексу магн. уласцівасцей падзя-ляюць на магнітамяккія матэрыялы, магнітацвёрдыя матэрыялы і матэрыялы спец. прызначэння (магнітастрыкцый-ныя матэрыялы, тэрмамагнітныя матэ-рыялы, магнітааптычныя і ЗВЧ матэры-ялы). Выкарыстоўваюць у электра- і ра-дыётэхніцы, электроніцы, выліч. тэхні-цы і інш. Літ:. М н ш н н Д.Д. Магнптные матерна-лы. 2 нзд. М., 1991; Преображен-скнй АА, Бншард Е.Г. Магннтные матерналы н элементы. 3 нзд. М., 1986. Г.І.Макавецкі. МАГНІТНЫЯ ПАСТКІ, канфігурацыі магнітнага поля, здольныя працяглы час утрымліваць зараджаныя часціцы ўнутры зададзенага аб’ёму прасторы. Натуральная М.п. — магн. поле Зямлі, якое ўтрымлівае касм. зараджаныя час-ціцы высокіх энергій (элекгроны і пра-тоны) і ўгварае радыяцыйныя паясы Зям-лі па-за межамі яе атмасферы. У лаба-раторных умовах М.п. даследуюцца ў дастасаванні да праблемы ўгрымання плазмы і ажыццяўлення з іх дапамогай кіравальных тэрмаядзерных рэакцый. Найпрасцейіпая магнітная пастка. Стрэлкі паказваюць напрамкі магнігных сілавых ліній і току ў кааксіяльных шпулях (саленоідах). магнітныя пблюсы зямлі, пункты на паверхні Зямлі, дзе вектар індукцыі магнітнага поля Зямлі накіра-ваны вертыкальна: уніз на Паўн. полю-се (магнітны нахіл + 90°), уверх на Паўд. (нахіленне - 90°). У сучасную магнітную эпоху сапраўдныя М.п.З. размешчаны наадварот: Паўн. каля Паўд. геагр. полюса, Паўд. каля Паўн. геагр. полюса. Перыядычна адбываецца інверсія геамагнітнага поля і полюсы мяняюць сваю палярнасць на процілег-лую. У М.п.З. зыходзяцца ўсе мерыдыя-'ны магнітныя. Магнітныя полюсы пас-’ тупова перамяшчаюцца на паверхні Зямлі. Каардынаты М.п.З. (1985) 77°36' паўн. ш., 102°48' зах. д.; 65°06' паўд. ш., 139° усх. д. (гл. Палеамагнетызм) У ра-ёнах моцных магнітных анамалій (Кур-ская, Усх.-Сібірская і інш.) назіраюцца лакальныя магнітныя полюсы. Існуе таксама паняцце геамагнітныя п о л ю с ы — пункты перасячэння па- верхні зямной кары з магнітнай воссю аднародна намагнічанай Зямлі. У іх зы-ходзяцца мерыдыяны геамагнітныя. Зна-ходзяцца на адлегласці ў некалькі гра-дусаў ад адпаведных магнітных полю-саў. Месцазнаходжанне іх вызначаецца аналітычна. Я.І.Майсееў. МАГНІтбГРАФ (ад магніт + ...граф), прылада, якая берперапынна рэгіструе змены зямнога магн. поля ў часе (магн. варыяцыі). Складаецца з магн. варыё-метраў і рэгістравальных прыстасаван-няў (частатамеры, вальтметры, патэн-цыёметры з запісвальнымі вузламі, маг-нітафоны і інш.). Рэгіструе кампаненты магн. поля Зямлі з перыядам ад некаль-кіх секунд да некалькіх месяцаў і больш. Паказанні М. (на магн. стужцы і інш. магнітаграмах) апрацоўваюцца на ЭВМ. Ёсць сонечныя М. для вымярэн-няў магн. поля на Сонцы. МАГНІтбЛА, бытавы радыётэхнічны апарат, у якім функцыянальна і кан-струкцыйна аб’яднаны магнітафон і ра-дыёпрыёмнік. Mae агульныя блок сілка-вання, узмацняльнік магутнасці нізкай частаты і акустычную сістэму. Гл. так-сама Магнітарадыёла. МАГНІТбМЕТР (ад магніт + ...метр), прылада для вымярэння параметраў магн. поля і яго напружанасці, напрам-ку, градыента і інш. М. наз. таксама вымяральныя блокі ўстановак для вы-значэння магн. параметраў матэрыялаў. Паводле прынцыпу дзеяння М. падзя-ляюцца на магнітастатычныя, электра-магн., індукцыйныя, квантавыя, у т.л. звышправодныя; паводле прызначэн-ня — на палямеры, вымяральнікі магн. індукцыі, градыентаметры, інклінатары, флюксметры. Магнітастатычныя М. заснаваны на ўзае-мадзеянні пастаяннага магніта (магн. стрэлкі) са знешнім магн. полем, якое вымяраецца; эл.-магн. — на параўнанні магн. поля, якое даследуецца, з мапз. полем эл. току ў шпулі; індукцыйныя — на з’яве электрамагнітнай індукцыі (на ўзнікненні эрс у вымяральнай шпулі пры зменах магн. патоку, што яе пра-нізвае); квантавыя — на выкарыстанні фіз. з’яў, што адбываюцца пры ўзаемадзеянні магн. момантаў ансамбляў мікрачасціц рэчы-ва са знешнім магн. полем, якое вымяраецца; звышправодныя — на Джозефсана эфекце. 3 дапамогай М. вымяраюць магнітнае поле Зямлі і інш. планет, вывучаюць магн. анама-ліі, шукаюць карысныя выкапні, вызначаюць уласцівасці магн. матэрыялаў і г.д. Літ.: Средства нзмереннй параметров маг-нятного поля. Л., 1979; Бондаренко С.Л., Ш е р е м ет В.й, Прнмененне сверх- проводамостн в магнмтных нзмереннях. Л., 1982. М.А.Мяльгуй. МАГНІТЎДА ЗЕМЛЕТРАСЕННЯ (ад лац. magnitudo велічыня), умоўная велі-чьшя, якая характарызуе колькасць энергіі, што выдзелілася ў ачагу земле-трасення. Прапарцыянальная лагарыф-му адносін макс. амплітуды зрушэння глебы да адпаведнага перыяду сейсміч-най хвалі, запісанай сейсмографам на адлегласці 100 км ад эпіцэнтра земле-трасення. Максімальная М.з. каля 9, што адпавядае энергіі 1019 Дж. Паміж магнітудай і інтэнсіўнасцю (вымяраец-ца па 12-бальнай шкале) землетрасен-няў існуюць суадносіны па функцыі ад-легласці ад эпіцэнтра і глыбіні гіпацэн-тра землетрасення. На Беларусі адчува-юцца землетрасенні (амаль у 5 балаў), якія адбываюцца пад гарамі Уранча ў Румьшіі (макс. магчымая магнітуда ка-ля 7,5). Г.І.Каратаеў. МАГНІФІКАТ (лац. Magnificat ад пер-шага слова тэксту «Magnificat anima mea Dominum» «Вялічыць душа мая Госпада»), царкоўнае песнапенне; хва-лебная песня на тэкст слоў Дзевы Ма-рыі з Евангелля ад Лукі. 3 6 ст. адзін з нязменных (ардынарных) тэкстаў ката-ліцкай вячэрні. Належыць да т.зв. кан-тыкляў — важных у літургічным ужыт-ку псалмападобных эпізодаў са Старога і Новага запаветаў. Спяваўся ў грыга-рыянскай традыцыі антыфонна ў ад-ным з царк. тонаў паводле спецыфіч-ных формул меладызаванай рэчытацыі. У спалучэнні з т.зв. вялікім антыфо-нам — найб. меладычна развітым і ўрачыстым песнапеннем літургічнага дня ўяўляў сабою буйную вак. кампазі-цыю. Шматгалосыя апрацоўкі М. вядо-мы з 14 ст. У 16—18 ст. да гэтага жанру звярталіся Г.Дзюфаі, К. дэ Маралес, Дж.Палестрына, А.Ласа, К.Мантэвердзі, І.С.Бах, Г.Ф.Гендэль, А.Вівальдзі, Дж.Б.Пергалезі, В.А.Моцарт і інш., у 19—20 ст. — Ф.Мендэльсон, К.Пенда-рэцкі, Р.Воан-Уільямс. Т.У.Ліхач. МАІНІЦКІ Лявонцій Піліпавіч (19.6.1669, с. Асташкаўскае Цвярской вобл., Расія — 30.10.1739), расійскі пе-дагог-матэматык. Скончыў Славяна-грэка-лацінскую акадэмію ў Маскве. 3 1701 выкладаў матэматыку ў Маскоў-скай школе матэм. і навігацкіх навук. Схема магнітометра — цесламера з аптычнай напампоўкай: 1 — камера з рабочым рэчы-вам; 2 -— паляроід; 3 — крыніца выпрамя- нення з зададзеным спектральным сасга-вам; 4 — генератар уэбуджэння; 5 — фотадэтэктар; 6 — узмацняльнік; 7 — сінхронны дэтэктар; 8 — мадуляцыйвгы генератар; 9 — вы-сокачастотны гене-ратар; 10 — частата-мер; В — магнітнае поле, што вымяраец-ца; Йц — рэзісгар у ланцугу адваротнай сувязі. магрыт 485 Аўтар першага ў Расіі друкаванага курса матэматыкі і караблеваджэння «Арыф-метыка» (1703), дапаможнікаў і даведні-каў па матэматыцы. Тв.: Арнфметнка Магнмцкого. М., 1914. Літ:. Деннсов А.П. Л.Ф.Магнмцкнй, 1669—1739. М., 1967. МАГНІЮ АКСІД, паленая м а г -н е з і я, злучэнне магнію з кіслародам; асноўны аксід, MgO. У прыродзе рэдкі мінерал перыклаз. Бясколернае крьшгт. рэчыва, tm 2827 °C, шчыльн. 3580 кг/м. Дрэнна раствараецца ў вадзе. Дробнакрьшіт. М.а. паглынае вуглякіс-лы газ і вадзяную пару, лёгка ўзаемадзейнічае з к-тамі. Атрымліваюць абпальваннем магне-зіту і даламіту. Выкарыстоўваюць у вытв-сці вогнетрывалых матэрыялаў, магнезіяльнага цэменту (гл. Магнію злучэнні), пры вулканіза-цыі гумы, для ачысткі нафтапрадукгаў, у ме-дыцьше (сродак для зніжэння кіслотнасці страўнікавага соку, лёпсае слабіцельнае). МАІ НІЮ ЗЛУЧ^ННІ, хімічныя злу-чэнні, у састаў якіх уваходзіць магній. Найб. пашыраныя М.з. — магнію аксід, солі магнію і магнійарганічныя злучэнні. Солі магнію ў асн. крышт. рэчывы, многія добра раствараюцца ў вадзе, бязводныя вель-мі гіграскапічныя, утвараюць крыіпталегідра-ты. Магнію карбанат MgCO3 упры-родзе мінерал магнезіт. Магнезіт і даламіт (змешаны карбанат CaCO3-MgCOj) выкарыс-тоўваюць для атрымання магнезіі, магнію і яго злучэнняў, як магніевыя ўгнаенні (напр., даламітавая мука). Магнію п е р х л a -р а т Mg(C104)2 — вельмі гітраскапічнае рэ-чыва. Гідрат саставу MgfClO^^HjO выраб-ляюць пад назвай а н г і д р о н, выкарыстоў-ваюць як асушальнік газаў. М а г н і ю с у л ь ф а т MgSO4 раскладаецца пры т-ры 1100—1200 °C. У прыродзе сустракаюцца мі-нералы кізерыт MgSO4-H,O, эпсаміт MgSO4-7H2O, каініт KCl-MgSO4-3H,O і інш. Выкарыстоўваюць як сыравіну для атрыман-ня аксіду магнію, пратраву пры фарбаванні тканін, напаўняльнік паперы, у медыцыне (горкая соль). Магнію хларыд MgCl2 трапляецца ў выглядае мінералаў бішафіту MgClj^IIjO, карналіту KCl-MgCl2-6H2O. Вы-карыстоўваюць для атрымання магнію, у вытв-сці магнезіяльнага ц э м е н -т у — сумесь напаленага MgO, MgCl2 і вады; водны раствор — як холадагент, антыфрыз, сродак супраць абледзянення лётных палёў, чыг. рэек, як антыпірэн для драўніны, дэфа-ліянт і інш. А.П.Чарнякова. МАГНбліЯ (Magnolia), род кветкавых раслін сям. магноліевых. Каля 80 відаў. Пашыраны ва Усх. і Паўд.-Усх. Азіі, Амерыцы. Культывуецца больш за 15 відаў (лістападныя ва ўмераных, вечна-зялёныя ў трапічных і субтрапічных зо-нах). Дрэвы і кусты з простым, часам буйным (да 1 м) лісцем. Лісце мае ў сабе алкалоіды, эфірны алей і гліказіды. Кветкі верхавінка-выя, адзіночныя, двухполыя. Плод — спі-ральная шматлістоўка. Лек. і дэкар. расліны. МАГНОЛІЯІІСІДЫ (Magnoliales), па-радак двухдольных раслін. Найб. пры-мітыўныя з існуючых кветкавых раслін. 8 сям., 174 роды, каля 3 тыс. відаў. Па-шыраны пераважна ў трапічных і суб-ірапічных паясах. На Беларусі 2 інтра-дукаваныя віды з родаў магнолія і ліры-ядэндран (гл. Цюльпаннае дрэва) сям. магноліевых.