КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Адрозніваюць М.а. прыродную і наведзе-ную Прыродная — характэрная для монакрышталёў ферамагнетыкаў, дзе вектары самаадвольнай намагнічанасці ферамагн. да-менаў накіраваны ўздоўж некаторых восей крышталя (т.зв. восей лёгкага намагнічван-ня). Мерай прыроднай М.а. з’яўляецца энергія М.а., якая вызначаецца як работа знешняга магн. поля, неабходная для намаг-нічвання ферамагнетыка ў зададзеным на-прамку. Наведзеная М.а. ўзнікае пры тэхнал. апрацоўцы магнітных матэрыялаў (напр., пры пракатцы, адпале, перакрышталі-зацыі ў магн. полі); яна з’яўляецца таксама характэрнай уласцівасцю магн. плёнак (узні-кае пры напыленні ў магн. полі, напыленні пад вуглом да паверхні, эпітаксіяльным росце на монакрышт. падложцы); можа быць маг-нітапругкага паходжання (пры наяўнасці ў магн. узоры ўнутраных мех. напружанняў). Матэрыялы з вял. значэннямі канстант М.а. выкарыстоўваюцца ў прыстасаваннях магн. памяці. Р.М.ІПахлевіч. МАГНІТНАЯ ВЯЗКАСЦЬ, 1) у фе-рамагнетыках — запазненне ў часе змены значэнняў намагнічанасці, магнітнай пранікальнасці і інш. характа- рыстык магнетыка ад змены знешняга магн. поля (наз. таксама м а г н і т -нае паслядзеянне). Разам з гістэрэзісам і віхравымі токамі абу-моўлівае страты энергіі пры перамагнічванні ферамагнетыка ў пераменным полі. Выкліка-ецца рознымі прычынамі ў залежнасці ад структуры магнетыка, умоў намагнічвання і т-ры, у выніку чаго ято намагнічанасць уста-наўліваецца пасля змены знешняга магн. по-ля праз некат. час (ад 1 нс да некалькіх мінут і гадзін). Напр., пры аперыядычных зменах магн. поля пры значэннях яго напружанасці, блізкіх да каэрцытыўнай сілы, М.в. абумоўлі-ваецца віхравымі мікратокамі, якія ўзнікаюць у магн. правадніках пры руху сценак магн. даменаў. 2) М.в. у магнітнай гідрадына-м і ц ы — фіз. велічыня, якая характарызуе кінематьгчныя і дынамічныя ўласцівасці эл.-праводных вадкасцей і газаў пры іх руху ў магн. полі. Схема магнітнай галоўкі для кантактнага запі-су: 1 — абмотка; 2 — магнітаправод; 3 — ра-бочы зазор; 4 — мапіітны (рабочы) слой носьбіта; 5 — аснова носьбіта; 6 — поле рас-сеяння зазору. МАГНІТНАЯ ГАЛбЎКА, вузел у апа-ратуры для магнітнага запісу, узнаўлен-ня і сцірання інфармацыі на магнітных носьбітах. Форма і канструкцыя М.г. залежаць ад прызначэння адпаведнай апаратуры. Выкарыстоўваецца ў прыла-дах гука- і відэазапісу, выліч. і вымя-ральнай тэхніцы, аўтаматыцы і інш. Найб. пашыраныя індукцыйныя М.г., што маюць магнітаправод (асяродак) для канцэн-трацыі магн. патоку і абмотку (адну ці не-калькі), на якую падаюцца (пры запісе ці сці-ранні) або з якой здымаюцца (пры ўзнаўлен-ні) эл. сігналы інфармацыі. Асяродак выраб-ляецца з магнітамяккіх матэрыялаў і мае рабочы зазор (прамежак, запоўнены, напр., фольгай з берыліевай бронзы), які забяспеч-вае магн. сувязь з носьбітам імфармацыі. МАІ НІТНАЯ ГІДРАДЫНАМІКА, галі-на фізікі, якая вывучае рух электрапра-водных газаў і вадкасцей (вадкіх мета-лаў, электралітаў, плазмы) ва ўзаемадзе-янні з магнітным полем. Да асн. пытан-няў М.г. адносяць даследаванні ўмоў раўнавагі магн. поля з элекграправод-ным асяроддзем, цячэнняў у магн. полі, магнітадынамічных хваль, знаходжанне ўмоў устойлівасці раўнаважных канфі-гурацый і цячэнняў. Тэарэт. аснова М.г. — ураўненні гідрады-намікі э улікам эл. токаў і магн, палёў у ася- роддзі і Максвела ўраўненні. У асяроддзях з вял. праводнасцю (гарачая плазма) і (або) вял. памерамі (астрафіз. аб’екты) да звычай-нага газадынамічнага ціску дадаецца магн. ціск і магн. нацяжэнне, што прыводзіць да з’яўлення т.зв. альвенаўскіх хваль. М.г. тлу-мачыць таксама з’явы касм. фізікі: зямны і сонечны магнетызм, паходжанне магн. палёў у Галактыцы, храмасферныя ўспышкі на Сонцы, Магн буры і інш. Як самаст. навука М.г. сфармулявана ў 1940-х г. шведскім фізі-кам і астрафізікам Х.Альвенам, які прадказаў новы від хваль, характэрных для добрапра-воднага асяроддзя ў магн. полі. 3 1960-х г. даследаванні па М.г. значна пашырыліся за кошт узнікнення новых відаў вадкіх асярод-дзяў, іпто ўзаемадзейнічаюць з магн. палямі і маюць уласную намагнічанасць (магн. вад-касці і магнітарэалагічныя суспензіі). На Беларусі даследаванні па М.г. магн. вадкасцей і магнітарэалагічных суспензій вядуцца ў Ін-це цепла- і ма-саабмену Нац. АН Беларусі, БПА. Роз-ныя эфекты, што вывучаюцца М.г., знайшлі выкарыстанне ў інж. практыцы (стварэнне магнітагідрадынамічных гене-ратараў, МГД-помпаў, ракетных руха-вікоў, мапымае ажыццяўленне кіроў-нага тэрмаядзернага сінтэзу і інш.). Літ:. Альвен X, Фельтхаммар К.-Г. Космнческая электродннаммка: Пер. с англ. 2 нзд. М., 1967; Электрогазодннамнчес-кне течення. М., 1983. В.Р.Батавой. МАГНІТНАЯ ДЭФЕКТАСКАНІЯ, адзін з метадаў дэфектаскапіі, заснава-ны на рэгістрацыі магнітных палёў рас-сеяння на дэфектах або на выяўленні магн. уласцівасцей вырабаў, якія дасле-дуюцца. Ажыццяўляецца з дапамогай магн. дэфектаскопаў, што ствараюць магн. палі вял. напружанасці і маюць прыстасаванні для размагнічвання вы-рабаў. Выкарыстоўваецца ў розных галі-нах прам-сці. У зонах дэфектаў (трэшчын. немагн. уклю-чэнняў і інш.) рэзка змяняюцца параметры магн поля рассеяння, што фіксуецца розны-мі метадамі: магнітна-парашковым (часцінкі магн. парашку або суспензіі асядаюць на кра-ях дэфекту), магнітна-люмінесцэнтным (час-цінкі парашку з люмінафорамі свецяцца пад уздзеяннем ультрафіялетавых прамянёў), фе-разондавым (магнітна адчувальнымі феразон-дамі вымяраюць слабыя магн. палі або іх гра-дыенты), магнііаграфічным (прыкладзеная да вырабу магн. стужка намагнічваецца ў рознай ступені ў дэфектных і бездэфектных зонах). М.А.Мяльгуй. МАГНІТНАЯ ІНДЎКЦЫЯ, вектарная велічыня, роўная напружанасці магніт-нага поля, створанага макраскапічнымі (знешнімі ў адносінах да асяроддзя) і мікраскапічнымі (абумоўленымі часцін-камі асяроддзя) эл. токамі. Абазначаец-ца 5*. З’яўляецца асн. сілавой характа-рыстыкай магн. поля і вызначае сілу, што дзейнічае ў дадзеным пункце поля на эл. ток (гл. Ампера сіла) і рухомы эл. зарад (гл. Лорэнца сіла). Звязана з на-магнічанасцю / і напружанасцю знеш-няга магн. поля Р^ формуламі: В =ш.Н +yoJ і В =цоіхН , дзе ро— 16. Зак. 456. 482 МАГНІТНАЯ магнітная пастаянная, ц— магнітная пранікальнасць рэчыва. Адзінка М.і. у СІ — тэсла. МАГНННАЯ ПАСТАЯННАЯ, каэфі-цыент прапарцыянальнасці, што ўвахо-дзіць у некаторыя формулы і ўраўненні элекграмагнетызму пры запісе іх у ра-цыяналізаванай форме (у адзінках СІ). Абазначаецца go, ро=4л-10'7 Гн/м. Звя-зана з электрычнай пастаяннай s0 фор-мулай: ро= І/'soC2, дзе с=3-1О8 м/с — скорасць святаа ў вакууме. МАГШТНАЯ ПРАНІШЬНАСЦЬ. безразмерная фіз. велічыня, якая харак-тарызуе сувязь паміж магнітнай індук-цыяй В і напружанасцю магнітнага поля Н у рэчыве Абазначаецца ц. Для адна-роднага і ізатропнага магнетыка вызна-чаецца формулай; ц = —- , дзе ро— роН магнітная пастаянная. 3 магнітмй ус-прыімлівасцю х звязана суадносінамі ц=1+Х- Для фіз. вакууму ц= 1, для фе-рамагнетыкаў ц»1, для парамагне-тыкаў р>1 і для дыямагнетыкаў ц<1. МАГНІТНАЯ СТРУКТЎРА, размерка-ванне самаадвольнай намагнічанасці ўнутры ферамагнетыкаў пры т-рах, ні-жэйшых за Кюры пункт. Адрозніваюць М с. атамную (характарызуецна упарад-каваным размеркаваннем атамных маг-нітных момантаў па вузлах крышталіч-най рашоткі) і даменную (размеркаван-нем даменаў з рознай арыентацыяй магн. момантаў па аб’ёме ўзору). А т а м н а я М.с. апісваецца сярэднім зна-чэннем мікраскапічнай шчыльнасці магн. моманіу М (х, у, v у кожным пункце хрыш-таля. Крышталі з М(х, у, гў=О не маюць атам-най М с. (дыямагнетыкі і парамогнетыкі). Крьшіталі з М(х, у, z^O бываюць з адрозным ад нуля (ферамагнетыкі) і роўным нулю (ан-тыферчмагнетык^ сумарным матн. момантам элементарнай ячэйкі. Даменная М.с. можа назірацда эксперымгнтальна з дапамо-гай мапі. парашку, які асядае на межах даме-наў. У ферамапіетыках пры зададзенай т-ры форма дамекаў, іх памеры і арыгнгацыя магн. момангаў залежаш» ад памераў і формы ўзору, арыентацыі паверхні крьшггаля, дэ-фекіаў крышталічнай рашоткі, унутр. напру-жанняў, а ў полікрышталічных узорах — і ад віду магп. структуры суседніх крышталёў. Пад уплывам знсшніх уздзеянвяў (npyndx напружанняў, змешніх магн. палёў, змен т-ры) адбываецца перабудова даменнай струкіуры. На сувязі паміж асн. магн. харак-тарыстыкамі февамагн. матэрыялу 1 яго струкгурай заснаваны магнітаструк-т у р н ы а н а л і з, які найчасцей выкарыс-тоўэаюць для вызначэння мех уласцівасцей сталі і чыгуну пасля тэрмічнай апрацоўкі. На аснове залежнасці магн. харакгарыстык пэў-най маркі сталі ад т-ры загартоўкі, адлалу і да т.п., робяць неразбурамны кантроль якасці тэрмічнай апрацоўкі вырабаў. Найб. пашыра-лы магн метады (з выкарыстаннем пастаян-ньк магн. пмёў для намагнічвання вырабаў), эл.-магл. (з выкарыстаннем пераменных эл -магн. палёў), імпульсныя (імпульсных магн. палёў). Даследуецца таксама тэкстура мета-лаў (на аснове ьыкарыстаняя сувязі тэкстуры з анізатрапіяй магн. уласцівасцей), спосабы кантролю ферамагн. складальнай у аўстэніт-ных сталях, каляровых металах і горных па-родах. На Беларусі праблемы М.с. і магні-таструктурнага аналізу даследуюцда ў Ін-це прыкладной фізікі Нац. АН. Літ:. Вонсовскнй С.В. Магнетнзм. М., 1971; Явановскяй В.Н., Ч е р н н -к о в а Л.А. Фнзчка магннтных явленкй М., 1981; Мнхеев М.Н., Горкунов Э.С. Мапштные методы струкіурного аналнза н неразрушаюіцего контроля. М., 1993; М е л ь г у й М.А Магннтный контроль ме-ханнческнх свойств сталей. Мн . 1980. М.А. Мяльгуй. МАГНІТНАЯ СІЎЖКА. магнітны носьбіт інфармацыі ў выглядзе гнуткай стужкі Mae немагн. аснову, вырабле-ную з пластмасы ці немагн. металу, на якую нанесены тонкі слой ферамагн матэрыялу (уласна магн. носьбіт). Шы-рыня і таўшчыня М.с. залежаць ад яе прызначэння, напр., стужка для гуказа-пісу мае шырыню 3,81 мм (касетныя бытавыя і студыйныя магнітафоны) ці 6,25 мм (шнульныя) і таўшчыню ад 9 да 55 мкм, для відэазапісу (бытавыя відэа-магнітафоны) — 6,25 і 12,7 мм і таў-шчыню 37 мкм. Выкарыстоўваецца для гука- і відэазапісу, у выліч. тэхніцы, аў-іаматыцы 1 інш. МАГНІТНАЯ ТЭКСТУРА, гл. Тжстура магнітная. МАГНІТНАЯ ТЭРМАМЕТРЫЯ, метад вымярэння кізкіх тэмператур (звычай-на ніжэй за 1 К). заенаваны на залеж-насці ад т-ры магн. уласцівасцей шэра-гу рэчываў.