КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
МАКВІС, м а к і я (ад франц. maquis гушчар, зараснікі), згуртаванне ксера-фітных вечназялёных цвердалістых ці калючых хмызнякоў і невысокіх дрэў (мірт, масліна, сунічнае дрэва, фісташ-ка, ядловец, ладаннік і інш.) у краінах Міжземнамор’я. Трапляецца па схілах гор да выш. 700 м, месцамі стварае гус-тыя цяжкапраходныя зараснікі. Шмат калючых ліян. Як фрыгана і шыбляк, фарміруецца звычайна на месцах высе-чаных лясоў. Аналагі М. ў Паўн. Аме-рыцы — чапараль, у Паўд. Амерыцы — эспіналь, у Аўстраліі — скрэб. МАКГАДЫКГАДЗІ (Makgadikgadi), Макарыкары, бяссцёкавая ўпадзі-на ў Паўд. Афрыцы, на Пн Калахары, у Батсване, на выш. каля 900 м. Большая ч. занята салёнымі азёрамі Нтветве і Соа, якія ў сухі час года ператвараюцца ў саланчакі. Злакавыя саванны, шыра-калістыя лясы. Аднайменны заказнік. 532 мак-гроў-хіл МАК-ГРОЎ-ХІЛ КбМПАНІ ІНКАР- ІІАРЭЙТЭД (Me Graw-Hill Company Incorporated), адно з буйнейшых вьіда-вецтваў ЗША Засн. ў 1809 у Нью-Йор-ку. Выдае навукова-тэхн. л-ру — эн-цыклапедыі, энцыклапедычныя давед-нікі, падручнікі, кнігі па прыродазнаў-чых, дакладных, грамадска-паліт. навуках, медыцыне, тэхніцы, а таксама па пьгтаннях арганізацыі і кіравання вытворчасцю. Найб. значныя выдан-ні — «Штогоднік навукі і тэхнікі» (т. 1—9, 1982—90), «Энцыклапедыя навукі і тэхнікі» (т. 1—15, 7-е выд. 1992). Вы-пускае магнітафонныя і відэакасеты, кампакт-дыскі. Mae фірмы ў Паўн. і Паўд. Амерыцы, Еўропе, Азіі, Аўстраліі. 3 1980-х г. дзейнічае ў складзе амер. медыя-канцэрна «Мак-Гроў-Хіл». МАКДбНАЛЬД (Macdonald) Браян (н. 14.5.1928, г. Манрэаль, Канада), канад-скі артыст балета, балетмайстар. Скон-чыў Манрэальскі ун-т. 3 1958 балетмай-стар у т-рах Канады, ЗША, трупах еў-рап. краін. 3 1974 маст. кіраўнік калек-тыву Вял. канадскі балет. Зрабіў вял. ўклад у развіццё канадскага харэагра-фічнага мастацтва, паставіў першы нац. балет «Ружа-Лацюліп» Х.Фрыдмена (1966, Каралеўскі Вініпегскі балет). Інш. пастаноўкі: «Прыцемак» на муз. Б.Брытэна, «Ці любіце вы Баха?» на муз І.С.Баха, «Акгэт» і «Варыяцыі» на муз. Ф Шуберта, «Жар-птушка» І.Стра-вінскага, «Чатыры апошнія песні» Р.Штрауса, «На заранку чалавецтва» П.Крэстана, «Гімн» і «Эпіталама» на муз. Ф.Дыліуса, «Варыяцыі на простую тэму» на муз. Л.Бетховена і інш. МАКДбНАЛЬД (Macdonald) Джэймс Рамсей (12.10.1866, г. Лосімут, Вяліка-брытанія — 9.11.1937), дзяржаўны і па-літ. дзеяч Вялікабрьгганіі. У 1885 усту-піў у С.-д. федэрацыю, у 1886 — у Фа-біянскае т-ва. 3 1894 чл. Незалежнай рабочай партыі, у 1906—09 яе старшы-ня. 3 1900 чл. Лейбарысцкай партыі Вя-лікабрытаніі (да 1906 наз. К-т рабочага прадстаўніцтва), у 1900—12 яе сакра-тар, у 1912—24 — казначэй. 3 1906 дэп. палаты абшчын брыт. парламента. У час 1-й сусв. вайны прытрымліваўся па-цыфізму. У 1924 і 1929—31 прэм’ер-мі-ністр першых лейбарысцкіх урадаў Вя-лікабрытаніі, у 1931—35 — яе каалі-цыйнага ўрада (у сувязі з чым выйшаў з Лейбарысцкай партыі і заснаваў Нацы-янал-лейбарысцкую партыю). Спрыяў прыняццю Даўэса плана ў адносінах да Германіі (1924). У лют. 1924 урад М. дэ-юрэ прызнаў СССР, восенню 1929 ад-навіў з ім дыпламат. адносіны, разарва-ныя ў 1927 кансерватыўным урадам С.Болдуіна. МАКДбНЕЛ (Macdonnell), горы ў цэнтр. ч. Аўстралй, на У Зах.-Аўстра-лійскага пласкагор’я. Цягнуцца некаль-кімі хрыбтамі з У на 3 больш як на 400 км. Выш. да 1510 м (г. Зіл.). У паўн. ч. складзены з гранітаў, гнейсаў і кварцы-таў, у паўд. — са сланцаў і пясчанікаў. Расчлянёны глыбокімі падоўжнымі су-хімі далінамі і папярочнымі цяснінамі. На схілах — мальгаскрэб і злак спіні-фекс; у далінах — масівы эўкаліптаў, акацый і пальмаў. МАК-ДОЎЭЛ (Mac Dowell) Эдуард Александэр (18.12.1860, Нью-Йорк — 23.1.1908), амерыканскі кампазітар, пія-ніст, педагог; адзін з заснавальнікаў амер. кампазітарскай школы. Паводле паходжання шатландзец. У 1876—78 ву-чыўся ў кансерваторыях па класах фп. і кампазіцыі ў Парыжы і Франкфурце-на-Майне. 31888 вёў пед. і канцэртную дзейнасць у г. Бостан. У 1896—1904 праф. і кіраўнік першай у ЗША кафед-ры музыкі ў Калумбійскім ун-це (Нью-Йорк). Сярод твораў: 3 сімф. паэмы (1885, 1888, 1889), 2 сюіты (1891, 1895) і інш. для аркестра; канцэрты для фп. з арк. (1885, 1890); 4 санаты (1893, 1895, 1900, 1901), 6 ідылій паводле І.В.Гётэ (1887), «Марскія сцэны» (1898), 12 вір-туозных эцюдаў (1894) і інш. для фп.; хары, цыклы песень, у тл. на ўласныя словы, а таксама на словы Р.Бёрнса, Гётэ і інш. МАКЕДбніЯ Старажытная (грэч. Makedonia, лац. Macedonia), дзяржава ў 5—2 ст. да н.э. на ПнУ Бал-канскага п-ва. Да ўгварэння макед. дзяржавы яе тэрыторыю з пач. 1-га тыс. да н.э. насялялі плямёны фракійцаў і ілірыйцаў, якіх у 7 ст. да н.э. падпарад-кавалі роднасныя стараж. грэкам макед. плямёны (паходзілі з тэрыторыі ў ба-сейне р. Аліякман). У ходзе некалькіх войнаў цар Пердыка 1 [правіў каля 700 да н.э.] і яго пераемнікі аб’ядналі ма-кед. плямёны і заснавалі самаст. цар-ства. У 6—5 ст. да н.э. цары з дынастыі Аргеадаў пашырылі сваю ўладу на ўнутр. тэрыторыю п-ва, але былі адцес-нены ад Эгейскага м. грэкамі. Ва ўмо-вах унутр. крызісу ў Стараж. Грэцыі Фі-ліп Дзаваяваў шэраг грэч. полісаў і пас-ля перамогі каля Херанеі (338 да н.э.) усталяваў свой пратэктарат над усёй Грэцыяй. Яго сын Аляксандр Македонскі працягваў заваяванні і стварыў вяліз-ную дзяржаву з цэнтрам у М., што дало пачатак эпохі элінізму. Пасля смерці Аляксандра (323 да н.э.) М. падзелена паміж яго паплечнікамі, якія вялі бес-перапынныя міжусобныя войны. Ма-гутнасць М. адноўлена пры Антыгоне II Гонаце [277—239 да н.э.], які заснаваў устойлівую дынастыю Антыганідаў. У 277—168 да н.э. М. была адной з вяду-чых дзяржаў Міжземнамор’я, але су-тыкненні са Стараж. Рымам (т.зв. Ма-кедонскія войны) прывялі да яе хуткага заняпаду. Прі. Філіпе V [221—179 да н.э.] у выніку паражэння ў 2-й Макед. вайне (200—196 да н.э.) М. страціла кантроль над Грэцыяй. 3-я Макед. вай-на (171—168 да н.э.) завяршылася раз-громам македонцаў у бітве каля Підны (168 да н.э.). Апошні макед. цар Персей [179—168 да н.э.] трапіў у палон і ад-праўлены ў Рым, a М. падзелена на 4 рэспублікі пад пратэктаратам Рыма. Пасля ліквідацыі рымлянамі паўстання пад кіраўніцтвам Андрыска (148 да н.э.) М. канчаткова страціла незалежнасць і ператворана ў рым. правінцыю. Літ:. Ш о ф м а н AC. йсторня антнчной Македонмн. Ч. 1—2. Казань, 1960—63; Ар - .......... Тэрыторыя Македо : нп да сярэдзіны ........IVct да н.э. ___ ., Паходы Фіяша II (з лаказам года) Гады заваявання 346 абласцей і гарадоў Фіяіпам II Бітаа каяя Херанві ў 338г. да н.э. Афіны і іх саюзнікі Афіны ў вайне супраць Філіпа II Грэчаскія гарады, у якіх стаялі гарні зоны Філіпа II з 338г. да н.э Тэрыторыі, заваяаа ; ныя ФіліпамІІз359 • да ЗЗбг.г. да н.э. Тэрыторыі. якія тра ........пілі ў залвжнасць :І342-41]‘ ад Македонскай :.......: дзяржавы (з пака- зам года) МАКЕДОНІЯ 533 р н а н. Поход Александра: Пер. с др.-греч. М., 1993; Д р о й з е н Н.Г йсторня эллм-ннзма: Пер. с фр. Т. 1 — 2. СПб., 1997. Я.У.Новікаў. МАКЕДОНІЯ, гістарычная вобласць на Балканскім п-ве ў бас. р. Вардар і су-седніх землях на 3, Пн, У. Заселена ча-лавекам з часоў неаліту. Першае гіста-рычна вядомае насельніцтва — ілірыйцы і фракійцы. 3 5 ст. да н.э. на Пд М. іс-навала дзяржава Македонія Старажыт-ная. 3 148 да н.э. рым. правінцыя, ла-тынізавана. 3 395 н.э. ў складзе Усх,-Рым. імперыі (Візантыі). У 6 — 7 ст. заселена слав. плямёнамі, роднаснымі плямёнамі, што засялілі Балгарыю. У 2-й чвэрці 9 ст. б.ч. М. ў складзе Першага Балг. царства. У 9 — 10 ст. тут пашыра-лася хрысціянства. У 970-я г. М. — цэнтр Зах.-Балг. царства. 3 1018 зноў у Візантыі, з 1230 у Другім Балг. царстве, з сярэдзіны 14 ст. ў складзе Сербіі. 3 1371 (канчаткова з 1392) да 1912 — 13 пад уладай Асманскай імперыі, тут ся-ліліся албанцы, туркі, грэкі і інш. Тур. панаванне выклікала нац.-вызв. паў-станні, у тл. ў 1875 і Іліндзенскае паў-станне 1903. У выніку Балканскіх войнаў 1912 — 13 падзелена паміж Сербіяй (Вардарская М., цяпер дзяржава Маке-донія'), Грэцыяй (Эгейская М., цяпер прав. М.) і Балгарыяй (Пірынскі край). І.Я. Афнагель, МАКЕДбНІЯ (Македонх)а), Р э с -публіка Македонія (Републн-ка Македонн)а), дзяржава ва ўнутр. ч. Балканскага п-ва. Мяжуе на Пн з Югаславіяй (часткова з б. аўт. краем Косава), на У з Балгарыяй, на Пд з Грэцыяй, на 3 з Албаніяй. Пл. 25,3 тыс. км2. Нас. 2009 тыс. чал. (1998). Дзярж. мова — македонская. Сталіца — г. Скоп ’е. Падзяляецца на 34 абшчыны. Нац. свята — Дзень Рэспублікі (2 жн ). Дзяржаўны лад М. — рэспубліка. Дзей-нічае канстытуцыя 1991. Кіраўнік дзяржа-вы — прэзідэнт. Заканад. ўлада належыць аднапалатнаму парламенту — Сходу, выканаўчая — ураду на чале з прэм’ер-міністрам. Дзярж. герб не зацверджаны Прырода. Болыпую ч. тэр. займаюць сярэдневышынныя горы (выш. да 2764 м, хр. Карабі на мяжы з Албаніяй). Го-ры падзелены тэктанічнымі паніжэння-мі, занятымі азёрамі або далінамі рэк. Частыя землетрасенні (у 1963 дзесяці-бальным землетрасеннем разбураны г. Скоп’е). Карысныя выкапні: храмігы, свінцова-цынкавыя, марганцавыя, вальфрамавыя, нікелевыя, жал. руды, азбест, буры вугаль і інш. Клімат пера-ходны ад умеранага да міжземнамор-скага. У далінах і катлавінах лета гара-чае і сухое, зіма параўнальна цёплая і дажджлівая, сярэднямесячныя т-ры ў студз. 4 °C, у ліп. — 22—25 °C. Апад-каў за год 900 мм на 3, 400 мм на У. У гарах халадней, зімой выпадае снег, ападкаў больш. Гал. рака Вардар. У кат-лавінах значныя азёры — Ахрыдскае (на мяжы з Албаніяй), Прэспа (на мя-жы з Албаніяй і Грэцыяй), Дайранскае (на мяжы з Грэцыяй). Даліны і катлаві-ны асвоены, на схілах да выш. 2000 Сцяг Макелоніі. м — мяшаны лес і хмызнякі, вы-шэй — горныя лугі. Пад лесам і хмыз-някамі 39% тэрыторыі. 3 жывёл захава-ліся ў гарах буры мядзведзь, рысь, дзік, воўк, алень, лань, сарны, дзікія козы і інш. Нац. паркі: раён г. Охрыд (уклю-чаны ЮНЕСКА ў спіс Сусветнай спад-чыны), Маўрава, Галічыца, Пелістар. Насельніцтва. 65% складаюць маке-донцы, нар. паўд.-слав. моўнай групы. Жывуць таксама албанцы (21%; найб. на ПнЗ), туркі (3%), цыганы, сербы і інш. Сярод вернікаў праваслаўных 67%, мусульман 30%. Сярэднегадавы пры-рост 0,68% (1997). Сярэдняя шчыльн. 79 чал. на 1 км . Найб. шчыльна (да 200 чал. на 1 юг) заселены даліны і катла-віны. У гарадах жыве 54% насельнштва. Найб. горад Скоп’е — 541,3 тыс. ж. (1994). Каля 50 тыс. ж. у гарадах Кума-нава, Цітаў-Велес, Бітала, Охрыд. Каля 40% працоўных занята ў прам-сці, каля 35% — у сельскай гаспадарцы.