КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Выяўленчае і дэкаратыўна-прыклад-ное мастацтва. 3 часоў неаліту і бронза- вага веку захаваліся керамічныя пасу-дзіны, мадэлі дамоў, фігуркі людзей і жывёл, помнікі мастацтва ілірыйцаў (залатыя маскі і інш. з Трэбенішце каля Охрыда, 6 ст. да н.э.), з 2 ст. да н.э. — рэшткі мазаік і фрэсак, скульптура. У 6—7 ст. развівалася культура стараж. славян. У мастацтве сярэдневякоўя важную ролю адыгрываў самабытны фрэскавы жывапіс, які дасягнуў роскві-ту ў 11—14 ст.: размалёўкі ў храме св. Сафіі ў Охрыдзе (сярэдзіна 11 ст.), у царкве св. Панцеляймона ў Неразі (1164), у цэрквах св. Клімента ў Охры-дзе (пасля 1295) і св. Георгія ў Стара-Нагарычане (1317—18, у абедзвюх май-стры Міхаіл і Яўціхій, малявалі таксама абразы), у царкве Маці Божай у Ма-цейчы (каля 1355) і інш. Высокага ўзроўню дасягнула разьба па дрэве, якая мела фалькл. характар (разныя дзверы з плеценымі ўзорамі, фігурамі святых і ваяроў, выявамі звяроў, царква св. Міколы Болнічкага ў Охрыдзе, 12— 13 ст.). 17—19 ст. — росквіт глыбокай і ажурнай разьбы з расл. ўзорамі і рэа-ліст. фігуркамі жывёл і людзей (у т.л. аўтапартрэтамі рэзчыкаў), у якой візант. і грэч. ўплывы, элементы барока і рака-ко спалучаліся з рысамі наіўнага гра-тэску. У эпоху асманскага панавання развіццё жывапісу запаволілася. Пасту-повы адыход ад стараж. канонаў пачаў-ся з 2-й пал. 18 ст. пад уплывам мас-тацтва Зах. Еўропы і Расіі (сям’я Фрчкоскіх). У канцы 19 — пач. 20 ст. Дж.Зографскі і Дз.Андонаў уключалі ў царк. жывапіс фалькл. і сатыр. матывы, патрыят. кампазіцыі, партрэты, пейза-жы, сцэны нар. жыцця. У 1920—30-я г. жывапісцы Л.Лічэноскі, М.Марціноскі і інш. ў свабоднай дэкар. манеры ствара-лі нац. пейзажы, жанравыя кампазіцыі, партрэты і нацюрморты. Сярод першых прафес. скульптараў Дз.Тадароўскі, П.Хаджы-Бошкаў і інш. Вял. ўклад у развіццё выяўл. мастацтва М. зрабілі жывапісцы Р:Анастасаў, П.Мазеў, скулытгар Б.Мітрычэўскі і інш. У Да арт. Македонія. Аплакванне Хрыста. Размалёўка царквы святога Панцеляй-мона ў Нерэзі. 1164. 1960—80-я г. рэаліст. традыцыі часта спалучаліся з пошукамі новых сродкаў пластычнай выразнасці (жывапісцы Д.Кандоўскі, Г.Чэмерскі, С.Шэмаў, Т.Шыяк, ірафік Д.Перчынкаў, скульп-тар С.Манеўскі і інш.). Развіваюцца нар. промыслы (чаканка па серабру, вышыўка, выраб дываноў і інш.). Г.С.Смалякоў (прырода, насельніцтва, гаспа-дарка), І.А. Чарота (літаратура). МАКЕДбНСКАЯ ДЫНАСТЫЯ, ды-настыя імператараў Візантыі ў 867— 1056. Засн. Васілём I [867—886] — вы-хадцам з сялян Македоніі (адсюль на-зва). Гал. прадстаўнікі: Канстанцін VII Багранародны [913—959], Шкіфар II Фака [963—969], Іаан I Цымісхій [969—976], Васілій II Балгарабойца [976—1025]. Пры імператарах М.д. ска-саваны рэформы перыяду Іканаборства, узаконена феад. залежнасць сялян, за-вершана фарміраванне цэнтр. бюракра-тычнага апарата, значна пашырана тэр. Візантыі (захоп Балгарыі ў 968—1018, б.ч. Сірыі ў 969—975 і інш.). МАКЕДбНСКАЯ МбВА, адна са сла-вянскіх моў (паўд.-слав. група); афіц. мова Македоніі. Асн. дыялектныя гру-пы: зах., усх., паўночная. У фанеты-пы — 5 галосных і 26 зычных фанем, складовае «р», зычныя j, k, ’гдцмяккія, астатнія зычныя цвёрдыя; націск сіла-вы, фанетычна рухомы, не далей за 3-і склад ад канца слова. Грамат. ладу ўласцівы т.зв. балканізмы — шэраг структурных рыс, якія аб’ядноўваюць яе з інш. мовамі балканскага моўнага саюза (балг., алб., рум., навагрэч. і ара-мунскай): адсутнасць інфінітыва і імен-ных склонавых форм, аналітычны спо-саб утварэння форм будучага часу і сту-пеняў параўнання. У М.м. ўжываецца трайны постпазіцыйны артыкль («чове-кот — човеков — човекон»), падваенне 536 МАКЕЕЎ займеннікаў («го вадов него» — «я ба-чыў яго»), рэпрыза імя («го вндов чове-ков» — «я бачыў гэтага чалавека»). За-раджэнне слав. пісьменнасці ў Македо-ніі звязана з асветніцкай дзейнасцю Кі-рылы і Мяфодзія, якія палажылі македонскі дыялект г. Салуні ў аснову стараслав. кніжнай мовы. У 10 ст. г. Охрыд стаў адным з цэнтраў пісьмен-насці на стараслав. мове (т.зв. Охрыд-ская школа). 3 16 ст. ў яе пранікаюць элементы нар. мовы. Літ. М.м. сфармі-равалася ў сярэдзіне 1940-х г. на базе цэнтр. гаворак зах. дыялекту, блізкая да размоўнай. Графіка на аснове кірыліцы. Літ.: Ковалев Н.С. Македонскнй язык. Мваново, 1977. Г.А. Цыхун. МАКЁЕЎ Вікгар Пятровіч (25.10.1924, Масква — 25.10.1985), расійскі вучоны ў галіне механікі. Акад. AH СССР (1986, чл.-кар. з 1968). Двойчы Герой Сац. Працы (1961, 1974). Скончыў Мас-коўскі авіяц. ін-т (1948). Кіраваў н.-д. арг-цыяй. Асн. навук. працы па ляталь-ных апаратах. Ленінская прэмія 1959, Дзярж. прэмія СССР 1968. МАКЁЕЎ Уладзімір Вікгаравіч (н. 24.6. 1952, Мінск), бел. вучоны ў галіне кар-дыяхірургіі. Д-р мед. н. (1995). Скончыў Мінскі мед. ін-т (1975). 3 1980 у Бел. НДІ кардыялогіі, з 1985 адначасова кі-раўнік Рэсп. цэнтра хірург. лячэння складаных парушэнняў рытмаў сэрца і электракардыястымуляцыі. Навук. пра-цы па хірург. лячэнні арытмій. Тв.: Опыт хнрургнческого лечення надже-лудочковых тахнарнтмнй (у сааўт.) // Акту-альные вопросы кардаологнм: Сб. науч. тр. Мн., 1997. Вып. 1. МАКЁЕЎКА, горад у Дансцкай вобл., Украіна. Вядома з 1777, горад з 1925. 401 тыс. ж. (1997). Чыг. станцыя. Зда-быча каменнага вугалю. Металургічны камбінат, трубаліцейны, коксахім. з-ды. Вытв-сць горна-шахтавага абсталяван-ня, буд. матэрыялаў, прадпрыемствы лёгкай (бавоўнапрадзільная, абугковая ф-кі) і харч. прам-сці. Інж.-буд. ін-т. Тэатр. Краязнаўчы музей. МАКЁЙ Іван Юр’евіч (1882, в. Дзярэ-чын Зэльвенскага р-на Гродзенскай вобл. — 7.7.1955), бел. нар. казачнік. Парабкаваў, працаваў у Беластоку на тэкстыльных ф-ках, у пякарні. 3 1904 жыў у в. Алексічы каля Зэльвы. Там у 1946 удзельнікі фальклорнай экспеды- цыі БДУ пад кіраўнііггвам Л.Р.Барага запісалі ад яго каля 30 казак. М. «ра-зыгрываў» казку ў асобах, па майстэр-ску перадаваў інтанацыі, міміку, рухі і паходку персанажаў, надаваў казкам асаблівую сюжэтную напружанасць, арыгінальна спалучаў камічныя і драм. сюжэты. Адна з лепшых чарадзейных казак рэпертуару М. «Кіёчак» апубл. ў зб. «Чарадзейныя казкі» (ч. 1, 1973) і ў перакладзе на ням. мову ў зб. «Беларус-кія народныя казкі» (10-е выд., Берлін, 1980). Літ.: Б араг Л.Р. Беларуская казка. Мн., 1969. С. 242—243. МАКЁНЗІ (Mackenzie), горная сістэма на ПнЗ Канады, частка ўсх. пояса Кар-дыльер Паўн. Амерыкі. Абмежавана р. Піл на Пн і р. Саўт-Нахані на Пд. Даўж. каля 700 км. Выш. да 2469 м. Складзена пераважна з асадкавых па-род. Ледавіковыя формы рэльефу. Ха-рактэрны востраканцовыя вяршыні і стромюя скалістыя схілы, расчлянёныя трогавымі далінамі. На схілах бяруць пачатак шматлікія прытокі р. Макензі. Расліннасць: таежныя яловыя лясы, рэдкалессе (да выш. 1200—-1500 м), горныя тундры. Нац. парк Нахані (пл. 476,5 тыс. га, засн. ў 1972), уключаны ЮНЕСКА у спіс Сусветнай спадчыны. Названа ў гонар А. Макензі. МАКЕНЗІ (Mackenzie), нізіна на ПнЗ Канады, у бас. р. Макензі, ад воз. Ата-баска да Паўн. Ледавітага ак. Мяжуе на 3 з гарамі Макензі і Рычардсан (сістэма Кардыльер), на У з Лаўрэнційскім пласкагор’ем. Выш. 150—200 м. Пашы-раны шырокія забалочаныя рачныя да-ліны і ледавікова-азёрныя раўніны, па-дзеленыя ступеньчатымі плато да 500 м. Месцамі над нізінай узвышаюцца ада-собленыя горы (г. Франклін, 1400 м). Складзена пераважна з вапнякоў. Радо-вішча нафты. У чацвярцічны перыяд тэрыторыя пакрывалася ледавікамі. Пасля іх адступання значная ч. тэрыто-рыі была затоплена акіянам, потым за-нята азёрамі (рэлікгы — азёры Вял. Мядзведжае, Вял. Нявольніцкае, Ата-баска і інш.). Клімат умераны, канты-нентальны. Пашыраны шматгадова-мёрзлыя горныя пароды. На рэках доўгі ледастаў (5—7 месяцаў). Глебы пера-важна балотныя, месцамі тундрава-гле-евыя і падзолістыя. Вільготнатраўныя лугі і заліўныя лясы з чорнай елкі і мо-хавыя балоты. На водападзельных учас-тках — хмызняковыя тундры і рэдка-стойныя лясы з белай елкі, каменнай хвоі і асіны. Шчыльнасць насельніцтва вельмі малая. Карэннае насельніцтва — эскімосы і індзейцы. МАКЁНЗІ (Mackenzie), рака на ПнЗ Канады. Даўж. ўласна М. каля 1770 к.м, разам з р.Піс (ад вытокаў р. Ф’нлі) 4250 км. Пл. басейна (уключае сістэму рэк Нявольніцкая, Піс і Атабаска, якія на-лежаць бас. Вял. Нявольніцкага воз.) 1804 тыс. км2. Пачынаецца з Вял. Ня-вольніцкага воз., цячэ па нізіне Макен-зі, упадае ў м. Бофарта Паўн. Ледавітага ак., утварае дэльту (пл. каля 12 тыс. км2). Даліна М. складзена з тоўшчаў алювіяльных і водна-ледавіковых ад-кладаў, моцна забалочаная, укрытая яловымі лясамі. Гал. прытокі: Ліярд, Арктык-Рэд-Рывер, Піл (злева), Вял. Мядзведжая (справа). Жыўленне снега-ва-дажджавое. Вясенне іетняя паводка. Ледастаў з кастр. да мая. Сярэдні рас-ход вады 11 тыс. м3/с. Даўж. суднаход-ных шляхоў усёй сістэмы 2200 км (ад Уотэруэйса на р. Атабаска да порта Тактаяктук на ўзбярэжжы Паўн. Ледаві-тага ак ). Найб. населеныя пункты: Ак-лавік, Інувік, Норман-Уэлс, Форт-Нор-ман, Форт-Провідэнс. Адкрыта і ўпер-шыню пройдзена ад вытокаў да вусця \.Макеші ў 1789, названа ў яго гонар. МАКЁНЗІ (Mackenzie) Александэр (1764, г. Інвернес, Вялікабрытанія — 12.3.1820), англійскі купец-падарожнік, агент канадскай Паўн.-Зах. (футравай) кампаніі. У 1788 заснаваў на воз. Ата-баска гандл. факторыю. У 1789 спусціў-ся па р. Нявольніцкая, даследаваў Вял. Нявольніцкае воз., адкрыў (ад вытоку да дэльты) р. Макензі, горы Макензі і Франклін. У 1792—93 перасек Паўн. Амерыку з У на 3, ад зал. Св. Лаўрэн-ція да зал. Каралевы Шарлоты, праса-чыў цячэнне р. Піс, перасек Скалістыя горы і Берагавы хр., адкрыў паміж імі Унутранае плато з верхнім участкам р. Фрэйзер. У 1793—94, вяртаючыся тым жа шляхам на У, паўторна перасек ма-цярык. МАКЁНЗІ (Mackenzie) Уільям Лаян (12.3.1795, г. Данды, Вялікабрытанія — 29.8.1861), канадскі паліт. дзеяч, публі-цыст. 3 1820 у Канадзе. 3 1824 выдаваў тут газ. «Colonial Advocate» («Каланіяль-ны абаронца»), у якой крытыкаваў брыт. калан. рэжым, выступаў за правя-дзенне дэмакр. рэформ. У 1828—36 чл. парламента, з 1834 мэр г. Таронта. Ар-ганізатар і адзін з кіраўнікоў «Канад-скага саюза» (засн. ў 1834). Узначальваў антыбрыт. паўстанне 1837—38 у Верх-няй Канадзе; пасля яго паражэння жыў у ЗША (да 1850). У 1851—58 чл. Зака-над. асамблеі прав. (калодіі) Канада.