КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Літ.: Ш м а т а ў В Ф. Беларуская кніжная гравюра XVI—XVIII стсі. Мн., 1984; Тка- нага жывапісу («Тлумачэнне», 1889— 91, і інш.). Звяртаўся і да рэв. тэматыкі: «Допыт рэвалюцыянеркі» (1904), «9 сту-дзеня 1905 года на Васільеўскім востра-ве» (1905) і інш. Ствараў таксама пар-трэты і графічныя работы. Літ.: Друженкова ГА. В.Маковсклй. М., 1962. Ю Макоўскі Двое дзяцей з сабакам. Каля 1932. У.Макоўскі. На бульвары. 1887. МАКРАНУКЛЕУС 541 марскога рыбалоўства. База ВМФ (з 1910). МАКРА... (ад грэч. makros вялікі, доў-гі), першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае па значэнні сло-вам «вялікі», «буйны» (супрацьлеглае мікра...), напр., макраклімат, макра-структура. МАКРАКАНТАРЫНХІ (ад макра... + грэч. akantha калючка + rhynhos хаба-ток), род гельмінтаў сям. алігаканта-рынхід кл. скрэбняў. 3 віды. Пашыраны ў Еўразіі і Амерыцы. На Беларусі найб. вядомы скрэбень-гігант (М. hirudinaceus), які паразітуе ў тонкім кі-шэчніку дзікіх і свойскіх свіней (асн. гаспадары). Узбуджальнік макраканта-рынхозу. Даўж. самцоў скрэбня-гіганта да 15 см, са-мак да 70 см. Цела верацёнападобнае або пляскатае з бакоў. Хабаток яйцападобны або круглаваты са спіральнымі радамі кручкоў. Раздзельнаполыя. Яйцы авальныя з трохслаё-вай абалонкай. Развіваецца з удзелам пра межкавых гаспадароў — бронзавак, жукоў-насарогаў, майскіх хрушчоў і інш. МАКРАКІНЁТЫКА (ад макра... + кіне-тыка), макраскапічная к і -н е т ы к а, раздзел кінетыкі хімічнай, які вывучае хім. пераўтварэнні ў іх су-вязі з пераносу з’явамі. Вызначае ролю дыфузіі, канвекцыі і цеплаперадачы ў хім. працэсах на мяжы падзелу фаз (электрахім. рэакцыі, гетэрагенны ка-таліз, хемасорбцыя і інш.). Заканамер-насці М. з’яўляюцца колькаснай асно-вай пры праектаванні рэактараў хіміч-ных, адыгрываюць важную ролю ў пра-цэсах гарэння. У М. хім. працэс разглядаецца, як сукуп-насць з’яў пераносу і хім. пераўтварэнняў. Рэжым хім. працэсу наз. кінетычным, калі яго скорасць вызначаецца законамі хім. кіне-тыкі, і дыфузійным, калі стадыяй, якая лімі-туе скорасць працэсу, з’яўляецца дыфузія рэа-гентаў. Для колькаснай ацэнкі дыфузійнага рэжыму карыстаюцца фактарам эфектыўнас-ці л (0<п<1), які вызначаюць як адносіны на-зіраемай скорасці працэсу да сапраўднай ско-расці хім. рэакцыі ў дадзеных умовах. Макра-кінетычныя заканамернасці вызначаюць ме-тадамі нераўнаважнай тэрмадынамікі, фіз.-хім. гідра- і газадынамікі Дз.І.Мяцеліца. МАКРАКбСМАС I МІКРАКбСМАС, адна з найб. старажытных філас. кан-цэпцый пра існаванне прыроднай сувя-зі паміж космасам, навакольным ася-роддзем і чалавекам. У аснове М. і м. як вучэння ляжыць палажэнне аб пара-лельным існаванні і зменах у Сусвеце і чалавеку. Першай вядомай формай вы-ражэння гэтай канцэпцыі з’яўляецца міфалагема аб прачалавеку, якая знай-шла адлюстраванне ў літ. і рэліг. творах стараж. Індыі, Егіпта, Кітая, Грэцыі і інш. Напр., паводле адной з стараж,-грэч. міфалагем, стварэнне свету пача-лося з пэўнага хаатычнага стану, у якім з’явілася багіня Гея і нарадзіла Урана (неба), Понта (мора), горы; потым з’я-віліся ініп. багі і людзі. Адносіны паміж багамі капіравалі адносіны ў грамадстве людзей; калі ж багі пераносіліся на не-ба, то забіралі з сабою і зямныя ўяўлен-ні аб свеце. Адсутнасць яснага размежа- вання паміж М. і м. мае адным з сваіх важных наступстваў і частыя шматлікія пераходы аднаго пачатку ў другі, і іх пэўную палярызацыю: вялікі свет — космас — або паглынае ў сабе малы свет — чалавека, або чалавек становіц-ца рухаючай сілай, душой космасу. Фі-лас. тлумачэнне М. і м. дасягнула высо-кага ўзроўню ў ант. цывілізацыях (Анаксімен, Геракліт, Дэмакрыт, Пла-тон, Сенека). Напр., Геракліт лічыў, што пазнанне свету і божаства ёсць са-мапазнанне чалавека. У наступныя гіст. перыяды асэнсаванне М. і м. адбывала-ся ў розных кірунках — ад класічнага да містычнага. Свой росквіт ідэя М. і м. перажывала ў эпоху Адраджэння (Т.Кампанела і Дж.Бруна, Мікалай Ку-занскі, Я.Бёме і інш.). У перыяд пана-вання механіцызму ідэя М. і м. ўступіла ў канфлікт з рацыяналістычнымі ідэямі пабудовы Сусвету і апынулася па-за ме-жамі навукі. 3 канца 18 і да пач. 20 ст. назіралася ажыўленне цікавасці да ідэі М. і м., якая знайпіла свой адбітак у ням. неагуманізме (І.Гердэр, І.В.Гётэ), рамантызме, філас. поглядах А.Шапен-гаўэра, Ф.Ніцшэ, а таксама ў тэасофс-кіх канцэпцыях свету і чалавека. В.І.Боўш. МАКРАЛІТЫ (ад макра... + грэч. lithos камень), буйныя (у адрозненне ад дроб-ных мікралітаў) прылады працы, якія выраблялі з крэменю ў эпоху палеаліту. Матэрыялам для М. служылі вял. (8— 20 см) крамянёвыя абломкі, пліткі, жаўлакі або нуклеусы, што апрацоўвалі-ся спосабам грубага аббівання, наня-сення буйной рэтушы. Сярод М. вылу-чаюць сякерападобныя прылады, цёс-лы, адбойнікі, грубыя скоблі і скрабкі, разцы, шырокія нажы, трохгранныя прылады тыпу пік. Вытворчасць М. па-навала і ў эпоху мезаліту ў некат. аблас-цях Еўропы (Францыя, Паўн. Германія, паўд.-ўсх. і зах. Беларусь, паўн.-ўсх. Ук-раіна, а таксама вярхоўі Дняпра і Вол-ГІ). У.Ф.Ісаенка. МАКРАМАЛЁКУЛА (ад макра... + ма-лекула), малекула палімера. Складаецца з аднолькавых або розных структурных адзінак — састаўных звёнаў (атамаў ці груп атамаў), злучаных паміж сабой ка-валентнымі сувязямі ў ланцуг, які ха-рактарызуецца колькасцю звёнаў (сту-пенню полімерызацыі) ці адноснай мале-кулярнай масай (гл. таксама Высокама-лекулярныя злучэнні). Асн. стэрэахім. характарыстыкай М. з'яў-ляецца канфігурацыя Пэўнай канфігурацыі М. адпавядае набор канфа'рмацый, што ўзні-каюць з-за мікраброўнаўскага цеплавога руху ў выніку абмежаванага вярчэння атамаў (груп атамаў) адносна простых валентных сувязей. Ступень свабоды гэтага вярчэння вызначае гібкаснь М. — адну з асн. характарыстык, з якой звязаны каўчукападобная эластычнасць, здольнасць палімераў да ўтварэння надмале-кулярных структур, многія фіз. і хім. ўласці-васці палімераў. Лінейныя М. складанай бу-довы здольныя да ўгварэння другасных структур (упарадкаваны стан М., які ўзнікае ў выніку спецыфічных між- і ўнутрымалеку-лярных узаемадзеянняў), якія дасягаюць вы-сокай ступені дасканаласці і спецыфічнасці ў М. важнейшых біяпалімераў — бя/ікоў і ну-клеінаеых кіслот. М.Р.Пракапчук. МАКРАМАЛЁКУЛЫ БІЯЛАГІЧНЫЯ тое, што біяпалімеры. МАКРАМЭ (араб. тасьма, карункі, мах-ры), вырабы, створаныя ў тэхніцы ву-зельчыкавага ручнога пляцення; від дэ-каратыўна-прыкладнога мастацтва. Для М. выкарыстоўваюць тоўстыя суровыя ніткі, сінт. або шаўковы шнур і інш., іх часам дапаўняюць драўлянымі, кераміч-нымі пацеркамі, зашчэпкамі, скуранымі і інш. дэкар. дэталямі. Асновай для пляцення могуць служыць драўляныя, метал., пластмасавыя кольцы. Вырабля-юць побытавыя і маст. рэчы: сумкі, ку-лоны, паясы, кашпо, абажуры, пано, абрусы, сурвэткі, кашалькі, футаралы і інш. Як від маст. творчасці М. пашыра-на з 15 ст. ў Італіі, Паўн. Еўропе, з 18 Макрамэ. Кулоны. ст. ў Расіі. На Беларусі тэхнікай М. вы-раблялі ў 19 ст. карункі ручнікоў, пая-сы, галаўныя ўборы. Асаблівую папу-лярнасць М. набыло ў 1970—80-я г. ў творчасці самадзейных майстроў і май-строў ф-к маст. вырабаў. Літ:. Соколовская М.М Макраме. Мн., 1983. Я.М.Сахута МАКРАН, горы ў Пакістане і Іране, тое, што Мек.ран. МАКРАНКА, рака ў Быхаўскім р-не Магілёўскай вобл., правы прыток р. Дняпро. Даўж. 21 км. Пл. вадазбору 161 км2. Пачынаецца за 1,5 км на ПнУ ад в. Клятное. Асн. прыток — р. Забава (зле-ва). Рэчышча каналізаванае. МАКРАНЎКЛЕУС (ад макра... + лац. nucleus ядро), вялікае саматычнае ядро ў інфузорыі ў адрозненне ад малога (ге-нератыўнага) мікрануклеуса. Фізіялагіч- 542 макраны на актыўнае, звязана амаль з усімі пра-цэсамі жыццядзейнасці інфузорыі. У ім фарміруюцца шматлікія ядзерцы. Пры палавым працэсе (кан'югацыі) разбура-ецца і замяняецца новым — з прадук-таў дзялення мікрануклеуса. А. С.Леанцюк. МАКРАНЫ, вёска ў Маларыцкім р-не Брэсцкай вобл., на аўтадарозе Брэст— Ковель (Украіна). Цэнтр сельсавета і калгаса. За 22 км на У ад горада і чыг. ст. Маларыта, 41 км ад Брэста. 777 ж., 288 двароў (1999). Сярэдняя школа, Дом культуры, б-ка, аддз. сувязі. Цар-ква. Брацкія магілы сав. воінаў, парты-зан і ахвяр фашызму. Помнік землякам, якія загінулі ў Вял. Айч. вайну. За 2 км на ПдУ ад вёскі Курган Славы. МАКРАРЭЛЬЕФ (ад макра... + рэльеф), буйныя формы рэльефу (горныя хрыб-ты, пласкагор’і, раўніны, нізіны), што ўгвораны пераважна эндагеннымі пра-цэсамі і вызначаюць асн. асаблівасці прыроды вял. рэгіёнаў. Для раўнінных лавдшафтаў характэрна занальна-сек-тарная дыферэнцыяцыя, для горных — вышынная пояснасць. МАКРАСАЦЫЯЛбПЯ, гл. ў арг. Мік-расацыялогія і макрасацыялогія. МАКРАСВЁТ I МІКРАСВЕТ, сферы аб’ектыўнай рэчаіснасці, якія адрозні-ваюцца струкгурным узроўнем матэрыі. Кожная сфера харакгарызуецца свое-асаблівасцю будовы матэрыі, прастора-ва-часавых і прычынных адносін, зака-намернасцей руху. Макрасвет — гэта звычайны свет, дзе жыве і дзейні-чае чалавек (планеты, зямныя целы, крынггалі і інш.). Аб’екты макрасвету маюць рэзка выяўленую карпускуляр-ную або хвалевую прыроду і іх рух пад-парадкаваны дынамічным законам кла-січнай механікі. Сфера мікрасве-т у — аб’екты, недаступныя непасрэд-наму назіранню (малекулы, атамы, ядры атамныя, элементарныя часціцы і інш.). Для з’яў мікрасвету характэрна цесная сувязь карпускулярных і хвале-вых уласцівасцей, што адлюстроўваецца ў статыстычных законах квантавай ме-ханікі. Своеасаблівая мяжа паміж М. і м. усталявана ў сувязі з адкрыццём па-стаяннай Планка — кванта дзеяння. Спецыфіка кожнай сферы знаходзіць сваё адлюстраванне ў пазнанні, прыво-дзіць да абмежавання дастасоўнасці старых фв. тэорый і ўзнікнення новых (адноснасці тэорыя, квантавая механі-ка, фізіка элементарных часціц). МАКРАСПбРА, тое, што мегаспора. МАКРАФАГІ [ад макра... + фаг(і)], палібласты, клеткі мезенхімнага, манацытарнага паходжання ў жывёль-ным арганізме, здольныя да акгыўнага захопу і засваення бактэрый, чужарод-ных і таксічных для арганізма часцінак, рэпггкаў пашкоджаных клетак і інш. Тэрмін уведзены УА.Мечнікавым (1892). М. — буйныя клеткі (20—100 мкм) са зменлівай формай, псеўдаподыямі, ма-юць арганелы для ўнутрыклетачнага пе-ратраўлення паглынутага матэрыялу (лізасомы, фагасомы, мультывезікуляр-ныя рэшткавыя цельцы) і сінтэзу (эн-даплазматычная сетка, мітахондрыі) ан-тыбактэрыяльных і інш. біялагічна ак-тыўных рэчываў. Адыгрываюць вядучую ролю ў імунітэце, ажыццяўляюць фага-цытоз. Знаходзяцца ў крыві (манацы-ты), злучальнай тканцы (гістыяцыты), крывятворных органах, печані (купфе-раўскія клеткі), сценках альвеол лёгкага (лёгачныя М.), брушной і плеўральнай поласцях (перытаніяльныя і плеўраль-ныя М.). У млекакормячых утвараюцца ў чырв. касцявым мозгу. Гл. таксама Мезенхіма, Рэтыкулацыты, Фагацыты.