КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
МАКСІМбвіЧ Карл Іванавіч (23.11.1827, г. Тула, Расія — 16.2.1891), расійскі ба-танік і падарожнік, адзін з першых да-следчыкаў флоры Д. Усходу. Акад. Пе-цярб. АН (1868). Скончыў Дэрпцкі ун-т (1850). У 1853—57 здзейсніў кругасвет-нае падарожжа, у 1859—64 даследаваў Сібір, Д. Усход і Японію. 3 1870 дырэк-тар Бат. музея АН. Навук. працы -па сістэматыцы і геаграфіі кветкавых рас-лін. Літ:. Л н п ш н ц С.Ю. К.М.Макснмовнч // Отечественные фнзнко-географы н путе-шественннкн. М., 1959. макуха 547 МАКСІМОВІЧ Міхаіл Аляксандравіч (15.9.1804, с. Багуславец Залатаношска-га р-на Чаркаскай вобл., Украіна — 4.12.1873), украінскі прыродазнавец, гісторык, філолаг і фалькларыст. Чл.-кар. Пецярбургскай АН (1871). Скон-чыў Маскоўскі ун-т (1823), з 1826 вы-кладаў у ім (з 1833 праф). У 1834—41 праф. Кіеўскага ун-та, адначасова ў 1834—35 яго першы рэктар. 3 1845 жыў і працаваў у маёнтку Міхайлава Гара (цяпер с. Прохараўка Палтаўскай вобл.). Працы па прыродазнаўстве, фі-лалогіі, гіст. геаграфіі, гісторыі Украіны і Кіеўскай Русі. У творах «Адкуль пай-шла Руская зямля» (1837), «Гісторыя старажытнай рускай славеснасці» (1839), «Пра паходжанне варага-русаў» (1841) крытыкаваў нарманскую тэорыю паходжання стараж.-рус. дзяржаўнасці, даказваў агульнасць паходжання рус., укр. і бел. народаў. Выдаў 3 зб-кі ўкр. нар. песень. МАКСІМ6ВІЧ Уладзімір Васілевіч (н. 2.2.1940, в. Лань Нясвіжскага р-на Мін-скай вобл.), бел. вучоны ў галіне вет. медыцыны. Д-р вет. н., праф. (1995). Скончыў Віцебскі вет. ін-т (1965). 3 1968 у Віцебскай акадэміі вет. медыцы-ны (з 1988 заг. кафедры). Навук. працы па вывучэнні, метадах дыягностыкі, агульнай спецыфічнай прафілактыцы інфекц. захворванняў жывёл. Тв.: Сальмонеллез свнней. Мн., 1994; Нек-робактерноз сельскохозяйственных жнвот-ных. Мозырь, 1999 (разам з Э.І. Верамеем). МАКСІМУМ I МІНІМУМ (лац. maximum і minimum літаральна найбольшае і найменшае), гранічныя велічыні, найб. і найменшая колькасць чаго-н., найвышэйшая і найніжэйшая ступень. У матэматыцы — найб. і най-меншае значэнне функцыі ў параўнанні з яе значэннямі ва ўсіх дастаткова бліз-кіх пунктах. Пункты М. і м. наз. такса-ма пунктамі экстрэмуму. Калі функцыя мае некалькі такіх пунктаў, то яны наз. лакальнымі, калі адрозніваюцца ад найб. і найменшага значэнняў функцыі ва ўсёй вобласці вызначэння. МАКСІМЦбЎ Канстанцін Іванавіч (н. 20.9.1919, г. Гомель), бел. жывапісец. Скончыў Віцебскае маст. вучылішча (1939). Працуе ў тэматычнай карціне, пейзажы, нацюрморце. Творы адмет-ныя мяккім каларытам, гарманічным суладдзем кампазіныі і колеравых суад-носін, лірычным спакоем. Аўтар прац «Жнівень» (1950), «Сакавік» (1953), «Шэры дзень» (1959), «Зіма. Замяло» (1962), «Яблыні цвітуць» (1965), «Ран-няя вясна» (1970), «Асенняя мелодыя» (1980), «Растае снег» (1982), «Пара вес-навая» (1983), «Веснавыя воды» (1989), «Пяшчотная вясна» (1990), «Ветраны дзень» (1996 — 97), «Ціхая ноч» (1997). МАКСІМЧА Іван Васілевіч (14.9.1922, в. Нікалаеўка Міякінскага р-на, Баш-кортастан — 26.4.1985), Герой Сав. Са-юза (1945). Беларус. Скончыў Тамбоў-скую ваен. авіяц. школу пілотаў (1943). У Вял. Айч. вайну з 1943 на Бранскім, Ленінградскім, 2-м Прыбалт. франтах. Лётчык-штурмавік, камандзір авіяэс-кадрыллі капітан М. зрабіў 136 баявых вылетаў, знішчыў 3 самалёты, шмат ба-явой тэхнікі і жывой сілы ворага. 3 1946 у грамадз. авіяцыі, на адм.-гасп. рабоце. МАКСЎТАВА ТЭЛЕСКОП люстрана-лінзавы тэлескоп, пабудаваны па схемах меніскавых сістэм. Вынайдзены ў 1941 Д,з.Д,з.Максутавым. У М.т. звычайна выпраўлены аберацыі: сферычная, храматычная і кома (гл. Аберацыі аптычных сістэм). Увядзенне ў люстраныя тэлескопы меніска (роўна таўшчыннай вы-пукла-ўвагнугай лінзы) з простымі ў вырабе сферычнымі паверхнямі дало магчымасць па-вялічыць іх адносную адгуліну да 1:3 і поле зроку да 5°, спрасціць канструкцьпо паўтор-ных люстэркаў для тэлескопаў схем Касегрэ-на і Грэгары, герметызаваць трубу і засцераг-чы паверхню гал. люстэрка, а таксама выка- рыстаць схему М.т. ў фатаграфічных аб'екты-вах. Найбольшыя ў свеце М.т. з меніскамі дыям. па 700 мм (люстэркі дыям. каля 1000 мм) пабудаваны ў СССР і ўстаноўлены ў Абастуманскай астрафіз. абсерваторыі (Гру-зія) і Паўд. астр. абсерваторыі ЗША (Чылі). Розныя варыянты М.т. пашыраны сярод ама-тараў астраноміі. Я.У.Чайкоўскі. МАКСЎТАЎ Дзмітрый Дзмітрыевіч (23.4.1896, г. Адэса, Украіна — 12.8.1964), савецкі вучоны ў галіне ас-транамічнай оптыкі. Чл.-кар. AH СССР (1946). Скончыў Ваенна-інж. вучылішча ў Пецярбургу (1914). 3 1921 у Адэскім ун-це, з 1930 у Дзярж. аптычным ін-це (Ленінград), з 1952 у Гал. астр. абсерва-торыі AH СССР (Пулкава). Навук. пра-цы па ўдасканаленні ценявых і інш. ап-тычных метадаў даследавання, тэхнало-гіі вырабу буйных аптычных прыбораў, тэорыі і практыцы вырабу асферычных паверхняў. Вынайшаў меніскавыя сістэ-мы аптычных прылад (гл. Максутава тэлескоп). Дзярж. прэміі СССР 1941, 1946. Тв.: Язготовленне н нсследованме астроно-мнческой оптмкн. Л.; М., 1948; Астрономм-ческая оптлка. 2 нзд. Л., 1979. МАКУЛАТЎРА (ням. Makulatur ад лац. maculare пэцкаць), друкарскі брак, па-пяровыя адходы паліграф. прадпрыем-стваў, непрыдатныя вырабы з паперы і кардону. Выкарыстоўваецца ў якасці другаснай сыравіны на папяровых ф-ках (1 т М. замяняе каля 4 м3 драўні-ны). Гл. таксама Другасная сыравіна. МАКЎЛЬСКІ Сцяфан Сцяфанавіч (7.8.1896, Тбілісі — 25.1.1960), расійскі тэатразнавец, літ.-знавец; адзін з засна-вальнікаў сав. тэатразнаўства, Д-р фі-лал. н. (1937). Скончыў Кіеўскі ун-т (1918). 3 1923 выкладаў у Ленінградскім ун-це (з 1937 праф.), пед. ін-це імя Гер-цэна, працаваў у Ленінградскім тэатр. ін-це. 3 1943 у Маскве, выкладаў у Дзярж. ін-це тэатр. мастацтва (да 1948 дырэкгар) і інш. Даследаваў італьян. і франц. мастацтва эпох Адраджэння і Асветніцтва, італьян. л-ру 13—16 ст. і драматургію 18 ст., сучасны тэатр, кіно, сав. і замежную культуру. У працах пра Мальера, П.Карнеля, Н.Буало, Ж.Расі-на, Вальтэра распрацоўваў канцэпцыю франц. класіцызму. Аўтар «Гісторыі за-ходнееўрапейскага тэатра» (т. 1—2, 1936—39), складальнік «Хрэстаматыі» па гісторыі зах.-еўрап. т-ра (т. 1—2, 1937—39). Тв.: О театре. М., 1963; йтальянская лнте-ратура: Возрожденпе н просвешенме. М , 1966. МАКЎХА пабочны прадукг алейнай вытворчасці, які застаецца пасля выціс-кання алею з насення алейных культур. Mae ў сабе да 40% бялкоў, 8—10% тлу-іпчу, 6—8% мінер. рэчываў, шмат віта-мінаў комплексу В. Канцэнтраваны корм для с.-г. жывёлы, таксама выка-рыстоўваецца (як і шрот) у вытв-сці камбікармоў. Паводле амінакіслотнага складу і біяхім. каштоўнасці бялкоў, 548 макушок колькасці кальцыю і фосфару пераўзы-ходзіць злакавыя кармы. Найб. карма-вая каштоўнасць ў сланечнікавай, іль-няной, соевай М. Некаторыя віды М. маюць таксічныя рэчывы. МАКУШОК Маркел Емяльянавіч (14.1.1881, с. Вярхнячка Уманскага р-на Чаркаскай вобл., Украіна — 31.1.1952), бел. вучоны ў галіне заалогіі. Акад АН Беларусі (1950, чл.-кар. 1947). Д-р біял. н. (1937), праф. (1918). Засл. дз. нав. Беларусі (1944). Скончыў Кіеўскі ун-т М.Е.Макушок (1910). 3 1918 праф. Маскоўскага ун-та, з 1927 заг. кафедры Казанскага ун-та, з 1931 у Акіянаграфічным ін-це. У 1937— 41 праф., у 1943—52 заг. кафедры, у 1950—52 прарэктар БДУ. Навук. працы па параўнальнай анатоміі жывёл, іхтыя-логіі, герпеталогіі. Даследаваў пытанні паходжання лёгкіх і плавальнага пузы-ра, развіцця галавы пазваночных жы-вёл, сістэматыкі губак воз. Байкал і Ба-ранцава м., іхтыяфауны Беларусі. За-снаваў у БДУ школу заолагаў марфола-га-экалагічнага кірунку. Тв.: Карлнковый сомж, его хозяйственное значенне н бнологнческне особенностм. Мн., 1951 МАКУШбК Яўген Маркелавіч (н. 26.1.1928, Масква), бел. вучоны ў галіне металазнаўства. Д-р тэхн. н. (1968), праф. (1972). Сын М.Е.Макушка. Скон-чыў БПІ (1950). 3 1958 у Фізіка-тэхн. ін-це АН Беларусі, з 1992 у БПА. На-вук. працы па пытаннях апрацоўкі ме-талаў ціскам, механіды дэфармаванага цвёрдага цела. Дзярж. прэмія Беларусі 1984. Тв. Механнка тренмя. Мн., 1974; Массо-перенос в процессах трення Мн., 1978 (ра-зам з Т В.Каліноўскай, А.У.Белым); Янже-нерная теорня пластмчностн. Мн., 1985 (у са-аўт); Самоорганмзацня деформацнонных процессов. Мн., 1991. МАКФЕРСАН (Macpherson) Джэймс (27.10.1736, Рутвен, каля г. Інвернес, Вялікабрьгтанія — 17.2.1796), шатланд-скі пісьменнік. Вучыўся ў Абердзінскім і Эдынбургскім ун-тах. Падрыхтаваў і выдаў «Урыўкі са старажытных вершаў, сабраныя ў горнай Шатландыі і перак-ладзеныя з гэльскай мовы» (1760). Па-водле фальклору стварыў гераічныя па-эмы «Фінгал» (1762) і «Тэмора» (1763), якія пазней аб’яднаў з урыўкамі ў «Па-эмы Асіяна, сына Фінгала» (т. 1—2, 1765). Свае апрацоўкі кельцкіх падан- няў і легенд прыпісваў легендарнаму воіну і барду Асіяну (3 ст.). Паэмы з рысамі перадрамантызму адметныя лі-рызмам, насычаны рытмізаванай про-зай. Тв.: Рус. пер. — Поэмы Осснана. Л., 1983. МАКШАНАЎ Іван Якаўлевіч (н. 15.10.1924, с. Малое Шчарбедзіна Рама-наўскага р-на Саратаўскай вобл., Ра-сія), бел. вучоны ў галіне хірургіі. Д-р мед. н., праф. (1976). Скончыў Таджык-скі мед. ін-т (1950). 3 1961 у Гродзен-скім мед. ін-це (у 1967—94 заг. кафед-ры). Навук. працы па тромбааблітэры-руючых захворваннях артэрый ног, хі-рург. інфекцыях, рэзістэнтнасці арганізма, прафілактыцы аперацыйнай стрэс-рэакцыі, рэканструкцыйнай гас-траэнтэралогіі. Тв.. Лечебные новоканновые блокады. Гродно, 1997 (разам з П.В.Гарэлікам); Вра-чебная деонтологня. Мн., 1998 МАЛ (паводле інш. крыніц, Н і с к і н, Н і с к і н я — маларослы чалавек; ? — 946), князь драўлян у 1-й пал. 10 ст. Па-водле «Аповесці мінулых гадоў», узнача-ліў паўстанне жыхароў г. Іскорасцень супраць спробы вял. кіеўскага князя Ігара паўторна сабраць даніну, у час якога Ігара забілі (945). Драўляне няў-дала спрабавалі ажаніць М. з удавой Ігара кн. Вольгай. У 946 войска Вольгі захапіла Іскорасцень, М. паводле яе за-гаду пакараны смерцю. МАЛААЗІЯЦКАЕ НАГбР’Е На п-ве Малая Азія, у Турцыі. Даўж. каля 1200 км, шыр. каля 600 км, пераважаюць выш. 800—1500 м. Пл. каля 550 тыс. км2. Унутр. ч. занята Анаталійскім пласкагор’ем, на Пн — Пантыйскія го-ры, на Пд — горы Таўр. Выш. да 3916 м (г. Эрджыяс). На У паступова перахо-дзіць у Армянскае нагор’е; на 3 — у сістэму шыротных хрыбтоў і ўпадзін. Ва ўнутр. раёнах пераважаюць паўпустыні і стэпы, на знешніх схілах гор — лясы і міжземнагорскія хмызнякі.