КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Да арт Кыргы істан. Жа- Да арт. Кыргыз-ночы халат. 2-я пал. стан. Вясельны 19 — пач. 20 ст. жаночы касцюм. 1970-я г. А.Гакамбаева (1958, рэж. І.Кобызеў). У 1960—70-я г. ствараліся фільмы павод-ле твораў пісьменнікаў: «Стрэл на пера-вале Караш» (паводле аповесці М.Аў-эзава «Стрэл на перавале»; 1970, рэж. Шамшыеў), «Пакланіся агню» (паводле Н.Байтэмірава; 1972), «Люты» (паводле аповесці М.Аўэзава «Шэры люты»; 1974, рэж. абодвух Т.Акееў) і інш. Шмат фільмаў пастаўлена паводле тво-раў Айтматава: «Першы настаўнік» (1965, рэж. А.Міхалкоў-Канчалоўскі), «Мацярынскае поле» (1968, рэж. Г.Ба-зараў), «Джаміля» (1969, рэж. І.Паплаў-ская), «Белы параход» (1976, рэж. Шам-шыеў; Дзярж. прэмія СССР 1977), «Улан» (1977, рэж. Акееў) і інш. У 1980-я г. створаны фільмы «Залатая во-сень» (1980), «Нашчадак Белага Барса» (1985; рэж. абодвух Акееў), «Воўчая яма» (1984), «Снайперы» (1985; рэж. Да арт. Кыргызстан. Л.ільіна. Мацярын-скае поле. 1971. Да арт Кыргызстан. Скульптурна-архітэк-турны ансамбль «Ма-нас» у Бішкеку. 1981. 76 КЭДА абодвух Шамшыеў) і інш. 3 1977 ства-раюцца анімацыйныя фільмы (рэж. С.Ішэнаў, В.Бялоў і інш.). У развіццё кінамастацтва К. вял. ўклад зрабілі: рэж. М.Убукееў, Л.Турусбекава, Ш.Апылаў, К.Акматаліеў; сцэнарысты К.Амуркулаў, Б.Джакіеў, Э.Барбіеў, М.Байджыеў; аператары М.Мусаеў, К.Абдыкулаў, С.Давыдаў; мастакі Дж.Джумабаеў, Б.Джумаліеў; акцёры Б.Кадыкеева, М.Раскулаў, Д.Куюкава, Т.Турсунбаева, Ч.Думанаеў. У 1962 створаны Саюз кінематаграфістаў К. Літ:. П е т р о в К.й. К нсторнн двнження кнргнзов на Тянь-Шань н мх взанмоотноше-нмй с ойратамм в XIII—XV вв. Фрунзе, 1961; Я г о ж Очеркн феодальных отношеннй у кнргнзов в XV—XVIII вв. Фрунзе, 1961; Джамгерчннов Б.Д. Очеркн полнтн-ческой нсторнн Клргнзнн XIX в. Фрунзе, 1966; П л о с к н х В.М. Кнргнзы м Коканд-ское ханство. Фрунзе, 1977; Нсторня Клргмз-ской ССР с древнейшнх времен до нашнх Да арт. Кыргызстан. Т.К a -с ы м а ў. Дыван «Паляўнічы». 1975. Лямец, звальванне. дней: В 5 т. Т. 1—4. Фрунзе, 1984—90; Оз-м н т е л ь Е. Наследне класснкн н кнргнз-ская лкгература. Фрупзе, 1980; йстормя кнр-гпзской советской лнтературы М., 1970; Н у с о в В.Е. Архнтектура Кнргнзнн с древ-нейшнх времен до нашнх дней. Фрунзе, 1971; Горячева В.Д. Средневековые го-родскне центры н архптектурные ансамблп Клргмзпн (Бурана, Узген, Сафнд-Булан). Фрунзе, 1983; Уметаллнева Д.Т. йзоб-разнтельное нскусство Кпргнзлн. Фрунзе, 1978; Нсторпя кнргнзского нскусства. Фрун-зе, 1971; Дюшалнев К. Кнргнзская на-родная песня. М., 1982; Кшю Кнргнзнн. М., 1981; Артюхов О.Б. Клнематографнсты Советской Кнргнзпн: Справ. Фрунзе, 1981. П.І.Рогач (прырода, насельнііггва, гаспадарка), Р.Ч.Лянькевіч (узброеныя сілы), А.Дз.Шапашнікава (архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва), Г.В.Ратнікаў (кіно). КЭДА ДЖЭКА ПАЎСТАННЕ 1450— 51, узброенае выступленне сялян, ра-меснікаў, часткі купцоў і дробных два-ран супраць самавольства (у т.л. падат-ковага прыгнёту) улад Англіі. У ліку прычын паўстання была таксама неза-даволенасць англічан паражэннямі кра-іны ў Стогадовай вайне 1337—1453 з Францыяй. Праходзіла пад лозунгамі зніжэння падаткаў, рэформы суда і ад-міністрацыі, адмены дыскрымінацый-нага «закону аб рабочых». Пачалося ў маі 1450 у раёне Грынвіча (графства Кент), у чэрв. ахапіла графствы Сусекс, Эсекс, Сурэй (каля 20 тыс. паўстанцаў). 18 чэрв. паўстанцы на чале з б. салда-там-ірландцам Джэкам (Джонам) Кэ-дам разбілі каралеўскія войскі каля Се-венакса, 2 ліп. занялі Лондан. Аднак 5 ліп. скліканае заможнымі купцамі апал-чэнне цэхаў пры падтрымцы гарнізона Таўэр'а выцесніла паўстанцаў з Лонда-на. 12 ліп. ў баі з урадавымі войскамі каля Льюіса (графства Сусекс) смярот-на паранены Кэд; паўстанцаў узначаліў У.Пармінтэр (загінуў у пач. 1451). Асоб-ныя паўстанцкія атрады супраціўляліся да 1454. КГ^КСТАН (Caxton) Уільям (1422— 1491), англійскі першадрукар. Перпіую друкаваную кнігу — раман Р.Лефеўра «Апавяданні з гісторыі Троі» — выдаў у Бруге ў 1475. У 1476 заснаваў друкарню ў Вестмінстэры, дзе надрукаваў каля 100 кніі’, сярод якіх — першая англ. да-таваная кн. «Выслоўі, або Выказванні філосафаў» (1477). У выданнях адсугш-чаюць тытульныя лісты, з 1487 кнігі аз-дабляліся яго друкарскай маркай. КЭЛЕХЕН (Callaghan) Морлі Эдуард (22.9.1903, г. Таронта, Канада — 1990), канадскі пісьменнік, пісаў на англ. mobs. Займаўся журналістыкай 3 канца 1920-х г. прафес. літаратар. У рэаліст. раманах «Дзіўны ўцякач» (1928), «Гэта ніколі не скончыцца» (1930), «Перапы-ненае падарожжа» (1932), «Такая мая каханая» (1934), «Каханая і страчаная» (1951), «Страснае каханне ў Рыме» (1961) і інш., зб-ках апавяд. «Родны ка-рабель» (1929), «Цяпер, калі надышоў красавік» (1936), «Апавяданні Морлі К.» (1959), «Цудоўнае і ўтульнае месца» (1975) і інш. натуралістычныя тэндэн-цыі і меладраматызм паступова змяня-юцца філасафічнасцю і рысамі хрысц. гуманізму. Аўтар зб. ўспамінаў і эсэ «Тое лета ў Парыжы» (1963). Те.-. Рус. пер — Любнмая н потерянная М., 1972; Радость на небесах. Тнхмй уголок. й снова к солнцу: Романы. М., 1982. Л.П.Баршчэўскі. КЙМПБЕЛ, мыс, на крайнім У Паўднё-вага вострава ў Новай Зеландыі. КЭМП-ДЭВІДСКІЯ ІІАГАДНЕННІ 1978. комплекс пагадненняў паміж Із- раілем і Егіптам пры пасрэднііггве ЗША аб мірным урэгуляванні Блізкаўсходняга канфлікту. Падпісаны 17 вер. ў загарад-най рэзідэнцыі прэзідэнта ЗША Лж.Картэра ў Кэмп-Дэвідзе (адсюль назва) прэзідэнтам Егіпта А..Садатам, прэм’ер-міністрам Ізраіля М.Бегінам і Картэрам (сведка). Прадугледжвалі на-данне абмежаванага самакіравання ара-бам-палесцінцам з Зах. берага р. Іардан і сектара Газа, заключэнне егіпецка-із-раільскага сепаратнага мірнага дагавора (падпісаны ў Вашынгтоне 26.3.1979 на ўмовах вываду ізраільскіх войск з Сі-найскага п-ва, куды часова ўводзіліся войскі ЗША і краін НАТО). За гэтыя пагадненні Садату і Бегіну прысуджана Нобелеўская прэмія міру 1978. К.-д.п., падпісаныя без удзелу Арганізацыі Выз-валення Палесціны, не былі прызнаны ААН, большасцю араб. краін, тагачас-ным кіраўніцтвам СССР і ў Палесціне фактычна не выконваліся, аднак палеп-шылі егіпецка-ізраільскія адносіны. КЭМПО (яп., літар. вучэнне кулака, праведны закон кулака), сістэма баявых і спартыўных адзінаборстваў, псіхафі-зічны культурны комплекс, рэлігійна-філасофскае вучэнне. Паходзіць з Індыі (больш за 5 тыс. гадоў назад), развіццё атрымала ў Кітаі (з 1 ст.) пад уплывам будызму і інш. рэлігій. Сучаснае К. раз-віваецца з канца 1940-х г. (Японія). Сусв. арганізацыя К. заснавана ў 1974. У сучасным К. 5 асн. кірункаў: самаабаро-на; спарт. адзінаборствы (айкідо, дзюдо, джыу-джыйу, каратэ, кунг-фу, таэквандо і інш.); мастацтва сцэнічнага бою і трукаў; прафілактыка і лячэнне розных захворванняў (напр., кіт. сістэма тайцзі-цюапь); разнавід-насць рэліг. прахтыкі (напр., яп. сёрындзі-кэмпо, кар. хварандо). Mae 4 раздзелы тэхн. норм: кіхон, ката, кумітэ і сівары. Баявое К. ўгрымлівае больш за 600 тэхн. прыёмаў, ук-лючае 3 катэгорыі: гохо — жорсткая тэхніка ўдараў рукамі і нагамі, блакіроўкі; джухо — мяккая тэхніка выпадаў, кідкоў, заломаў; сейхо — тэхніка нарошчвання фіз. патэнцы-ялу, самаабарона з падручнымі сродкамі. Практыканты падзяляюцца на 2 катэгорыі; кю — «малодшыя» і дан — «старэйшыя», якія ўтрымліваюць 6, 9 або 10 ступеняў і па-ясы (па меры ўзрастання майстэрства): белы, карычневы, чорны і чырвоны. КбРАЛ (Carroll) Льюіс (сапр. Д о д ж -с а н (Dodgson) Чарлз Латуідж; 27.1.1832, Дэрсберы, каля г. Уорынгтан, Вялікабрытанія — 14.1.1898], англійскі пісьменнік, матэматык. Скончыў ка-ледж у Оксфардзе. У 1855—81 праф. матэматыкі Оксфардскага ун-та. У 1861 прыняў сан дыякана. У 1867 наведаў Расію, напісаў «Рускі дзённік». Найб. вядомы яго казачныя аповесці «Аліса ў краіне цудаў» (1865) і «Праз люстэрка» (1871). У паэтыцы аповесцяў, пабудава-ных на снах Алісы, дамінуюць прынцы-пы «бяссэнсіцы» і інтэлеісгуальнай гульні; для іх характэрна спалучэнне іратэску, гумару з літ. алюзіямі і запа-зычаннямі. Аўтар паэт. кн. «Паляванне буркуна» (1876), рамана «Сільві і Бру-на» (ч. 1—2, 1889—93), зб-каў вершаў, загадак, шматлікіх прац па матэматыцы і логіцы. Пакінуў багатую эпісталярную спадчыну (98 721 ліст). Те.. Рус. пер. — Алнса в Стране чудес; КЮРЫ 77 Алнса в Зазеркалье. М., 1991; Логнческая нгра. М., 1991. Літ:. Демурова Н.М. Льюнс Кэрролл. М 1979; П а д н м Дж. Льюнс Кэрролл н его’ мпр Пер. с англ. М., 1982. Е.А.Лявонава. КЭРЫ (Carey) Генры Чарлз (15.12.1793—13.10.1879), амерыканскі эканаміст, адзін з аўтараў гармоніі інта-рэсаў тэорыі. Выступаў супраць эканам. лібералізму, абгрунтоўваў неабходнасць ажыццяўлення палітыкі пратэкцыяніз-му, якая забяспечвае магчымасць кож-най краіне дасягнуць эканам. самадас-татковасці. Лічыў, што законы прыроды ў стане забяспечваць пастаянны эка-нам. прагрэс і што паліт. эканомія па-вінна вывучаць адносіны чалавека да прыроды. Адмаўляў тэорыю вартасці і тэорыю рэнты Д.Рыкарда, атаясамліваў рэнту з працэнтамі на ўкладзены капі-тал. Асн. працы: «Прынцыпы палітыч-най эканоміі» (т. 1—3, 1837—40), «Гар-монія ійтарэсаў...» (1851). КЭРЫ (Cary) Артур Джойс Люнел (7.12.1888, г. Ландандэры, Вялікабрыта-нія — 29.3.1957), англійскі пісьменнік. Вучыўся ў Оксфардскім ун-це. Асн. тэ-мы раманаў «Містэр Джонсан» (1939), «Радасць і страх» (1949) і інш., трылогій «Сама сабе здзіўляюся» (1941), «Шля-хам паломніка» (1942), «3 першых рук» (1944), «3 любові да бліжняга» (1952), «Акрамя Госпада» (1953), «Не палюбі я гонар вышэй за ўсё» (1954) — імкненне асобы да самарэалізацыі, сувязь інды-від. лёсу з паліт., маральнымі і рэліг. аспектамі, шырокім сац. фонам. Аўтар зб-ка апавяд. «Вясенняя песня» (1960), аўтабіягр. кнігі пра дзяцінства. Пісаў вершы, кінасцэнарыі, публіцыстыку. КЮВЕТ (франц. cuvette літар. чан, та-зік), элемент сістэмы дарожнага водаад-вода. Робіцца ўздоўж невысокіх насы-паў, выемак і калянулявых адзнак зем-лянога палатна ў выглядзе адкрытых ка-наў для збору і адводу паверхневых вод ад дарогі ў паніжаныя месцы або да во-дапрапускных збудаванняў. Папярочнае сячэнне К. трохвугольнае або трапеца-ідальнае. КЮІ Цэзар Антонавіч (18.1.1835, Віль-ня — 26.3.1918), рускі кампазітар і муз. крытык, ваен. інжынер і вучоны. Інжы-нер-ген. (1904). Чл. Ін-та Францыі (1894). Скончыў Ваен.-інж. акадэмію ў Пецярбургу (1857) і выкладаў у ёй (з 1880 праф., з 1891 засл. праф ). Кампа-зіцыяй займаўся ў С.Манюшкі ў Вільні. У 1864—1900 выступаў як муз. крытык, супрацоўнічаў у газетах і часопісах. Чл. «Магутнай кучкі». Садзейнічаў рас-крыццю гіст. значэння творчасці М.Глінкі, А.Даргамыжскага, прапаган-даваў музыку А.Барадзіна, М.Мусарг-скага, М.Рымскага-Корсакава. Як кам-пазітар найб. вызначыўся ў жанры ра-манса (больш за 300). Аўтар 14 опер, у т.л. «Вільям Раткліф» паводле Г.Гейнэ (паст. 1869), «Анджэла» паводле В.Гюго (паст. 1876), музыкі для дзяцей, у тл. першых у рус. музыцы дзіцячых опер («Снежны асілак», 1906, і інш ). Закон-чыў оперы «Каменны госць» Дарга-