КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
мыжскага і «Сарочынскі кірмаш» Му-саргскага. Навук. працы па фартыфіка-цыі; стварыў курс фартыфікацыі, які чытаў у ваен. акадэміях. Літ. тв.: йзбр. статьн Л., 1952; йзбр. ста-тьн об нсполнягелях. М., 1957. Літ.: Назаров А Ц.АКюн. М.,1989. КЮЛЬ-ТЭПЁ, Кюльтэпе (цюрк. попельны ўзгорак), 1) стараж. горад бронзавага веку у Кападокіі (цэнтр. Турцыя) каля Кейзеры. Пры даследа-ванні выяўлена дзелавая перапіска асі-рыйскіх купцоў-каланістаў, якія ў 19 ст. да н.э. кантралявалі і пашыралі гандаль паміж Анатоліяй і Месапатаміяй, гліня-ныя таблічкі з асірыйскім клінапісам, шмат матэрыялаў з часоў, якія папярэд-нічалі ўзвышэнню хетаў. 2) Паселішча паўд.-закаўказскай групы энеаліту Каў-каза (4-е — пач. 1-га тыс. да н.э.). На-зву атрымала ад сяла за 8 км ад Нахічэ-вані (Азербайджан). Выяўлены 4 розна-часовыя кулы. пласты магутнасцю 22 м (энеаліт, кура-аракская культура, эпохі верхняй бронзы і ранняга жалеза). КЮНГЁЙ-АЛА-ТбО, Кунгей Алатау, хрыбет на Пн Цянь-Шаня, які абмяжоўвае з Пн Ісык-Кульскую катлавіну ў Казахстане і Кыргызстане. Даўж. каля 280 км. Выш. да 4771 (г. Чок-Тал). Складзены з гранітаў, слан-цаў, пясчанікаў. Пераважае высакагор-ны рэльеф. Ледавікі агульнай пл. 237 км2. На паўн. схілах і ў цяснінах — ля-сы з цянь-шаньскай елкі, на паўд. — горныя стэпы, вышэй — горныя лугі і лугастэпы. Ва ўсх. ч. перавал Сан-Таш. КЮРАСАО (Curayao), востраў у Карыб-скім м., у групе Падветраных астравоў (архіпелаг М. Антыльскія а-вы), каля паўн. берагоў Паўд. Амерыкі. Уладанне Нідэрландаў. Пл. 462 км2. Нас. 146,1 тыс. чал. (1990), у асн. негры. Паверхня ўзгорыстая (выш. да 372 м). Берагі на 3 і Пд акружаны каралавымі рыфамі, ма-юць зручныя гавані. Клімат субэквата-рыяльны. Ападкаў 500 мм за год. Ксе-рафільная хмызняковая расліннасць. Буйныя з-ды па перапрацоўцы нафты з Венесуэлы. Гал. горад — Вілемстад. К. адкрыты ў 1499 ісп. мараплаўцам А. дэ Ахедам. КЮРЫ, пазасістэмная адзінка актыў-насці радыеактыўных ізатопаў. Названа ў гонар П.Кюры і М.Складоўскай-Кюры. Абазначаецца Ki. 1 Кі — актыўнасць ізатопу, у якім за 1 с адбываецца 3,710*° актаў распаду, 1 Кі = 3,7 Бк. Гл. таксама Бекерэль. КЮРЫ (Curie) П’ер (15.5.1859, Па-рыж — 19.4.1906), французскі фізік; адзін з заснавальнікаў вучэння аб ра-дыеактыўнасці. Чл. Парыжскай АН (1905). Скончыў Парыжскі ун-т (1877), дзе і працаваў у 1878—83 і з 1904 (праф.), у 1883—1904 у Школе фізікі і хіміі. Навук. працы па фізіцы крышта-лёў, магнетызме і радыеакіыўнасці. Ра-зам з братам Полем Жанам К. адкрыў з’яву п'езаэлектрычнасці (1880), у 1884—95 выканаў шэраг даследаванняў па сіметрыі крышталёў і магнітных уласцівасцях рэчываў (гл. Кюры—Вейса закон, Кюры закон, Кюры пункт). 3 жонкай М.Складоўскай-Кюры адкрыў хім. элементы палоній і радый (1888), даследаваў уласцівасці радыеактыўных рэчываў і дзеянне радыеакгыўнага вы-прамянення. У іх гонар названы адзінка актыўнасці радыеактыўных ізатопаў кю-ры і хім. элемент кюрый. Нобелеўская прэмія 1903 (разам з К.Бекерэлем). Тв : Рус. пер. — йзбр. труды. М.; Л.,1966. Літ.: Кюрн М. Пьер Кюрн: Пер. з фр. М., 1968; Старосельская-Ннкм-т н н a О. А йсторня радноакгнвностн н воз-ннкновення ядерной фнзнкп. М., 1963. А.І.Болсун. КЮРЫ ЗАКОН, тэмпературная залеж-насць удзельнай магнітнай успрыімлі-васці % некаторых парамагнетыкаў. Mae выгляд х = С/Т, дзе С — канстанта рэ-чыва (канстанта Кюры). Адкрыты ў 1895 П.Кюры. К.з. падпарадкоўваюцца газы, пара шчолачных металаў, разбаў-леныя растворы парамагн. солей і інш. Класічная тэорыя К.з. ірунтуецца на стат. разглядзе ўласцівасцей сістэмы («газу») слаба ўзаемадзейных атамаў, малекул ці іонаў, якія маюць магн. ды-польны момант. У знешнім магн. полі адбываецца арыентацыя гэтых моман-таў уздоўж поля, якой перашкаджае цеплавы рух часціц. Гл. таксама Кю-ры—Вейса закон. КЮРЫ ПУНКТ. тэмпература фазавага пераходу, звязаная са скачкападобнымі зменамі сіметрыі магн. або эл. уласці-васцей рэчыва. Пры т-рах, больш высо-кіх за К.п., ферамагнетыкі і сегнета-электрыкі страчваюць свае спецыфіч-ныя ўласцівасці і пераўгвараюцца ў па-рамагнетыкі і звычайныя дыэлектрыкі адпаведна (К.п. у антыферамагнетыкаў наз Нееля пунктам). Названы ў гонар П.Кюры, які вывучаў такі пераход у фе-рамагнетыках. КЮРЫ—ВЁЙСА ЗАКОН. тэмператур-ная залежнасць удзельнай магнітнай ус-прыімлівасці парамагнетыкаў; абагуль-ненне Кюры закона на выпадак узаема-дзеяння паміж лакалізаванымі магніт-нымі момантамі. Mae выгляд / = С/(Т - 0), дзе С — кан-станта рэчыва (канстанта Кюры), 0 — пара-магн. т-ра Кюры. Устаноўлены франц. фізі-кам П.Вейсам у 1907. К—В.з. падпарадкоўва-юцца фера- і антыферамагнетыкі ў парамагн. вобласці пры т-рах, больш высокіх за Кюры 78 кюрый пункт і Нееля пункт адпаведна, а таксама сегнетаэлектрыкі: двіэлектрычная пранікаль-насць пры т-рах Т>0, дэе 0 — т-ра Кюры сегнетаэлектрыка; змяняецца па законе £= =В/(Т - 0), дзе В — канстанта рэчыва. КЮРЫЙ (лац. Curium), Cm, штучны радыеактыўны хім. элемент III групы перыяд. сістэмы, ат. н. 96, адносіцца да актыноідаў. Стабільных ізатопаў не мае. Вядома 15 ізатопаў з масавымі лікамі 237—251; найб. устойлівы — 247Cm (перыяд паўраспаду 1,58107 гадоў) — а-выпраменьвальнік, знойдзены ў зям-ной кары ў некат. радыеактыўных міне-ралах. Адкрыты ў 1944 І .Т.Сібаргам з супрацоўнікамі, названы ў гонар П Юо-ры і М.Складоўскай-Кюры. Мяккі серабрыста-&лы метал, tOT 1358 °C, шчыльн. 13 510 кг/м3. Паводле хім. уласці-васцей падобны да лантаноідаў. Выкарвістоў-ваюць ізатопы 242Ст і 244Ст у ізатопных крыніцах току, для атрымання чыстага плуто-нію-238. Высокатаксічны, ГДК у паветры ра-бочых памяшканняў для 242Ст і 244Ст — 2,2-10 4 і 1,7'10 7 Бк/л адпаведна. КЮРЫТЭРАПІЯ, гл. ў арт. Прамянёвая тэрапія. КЮСЮ. востраў на Пд Японіі. Пл. ка-ля 42 тыс. км . Нас. 13,3 млн. чал. (1992). Абмываецца на У Ціхім ак., на ПнУ — Унутр. Японскім м., на 3 — Усх.-Кітайскім м. Усх. бераг прамалі-нейны, астатнія моцна парэзаныя бух-тамі, залівамі. Паверхня гарыстая, выш. да 1788 м (вулкан Кудзю). На 3 і ПнЗ нізінныя алювіяльныя раўніны. Горы складзены пераважна з гранітаў, слан-цаў, вулканічных парод; узгоркі і нізіны з пясчанікаў і кангламератаў. Радові-шчы каменнага вугалю. Актыўна дзею-чыя вулканы (Аса, Кірысіма і інш.). Шмат гарачых крышп. Частыя земле-трасенні (найб. моцныя ў 1909, 1961, 1968). Клімат субтрапічны, на Пд тра-пічны мусонны. Т-ра паветра ў гарах у студз. каля 0 °C, на прыбярэжных раў-нінах 10 °C, у ліп. адпаведна 15 і 28 °C. Ападкаў да 300 мм за год. Тайфуны. Рэ-кі выкарыстоўваюцца для арашэння. Вечназялёныя і лістападныя лясы, лугі. Вырошчваюць рыс, збожжавыя, цукр. трыснёг, цытрусавыя, тытунь. Гарады: Кітакюсю, Фукуока, Кагосіма, Кумамо-та, Нагасакі. Нац. паркі: Асо, Кірысі-ма—Яку, Сайкай і інш. КЮЎЕ (Cuvier) Жорж (23.8.1769, г. Манбельяр, Францыя — 13.5.1832), французскі прыродазнавец. Чл. Парыж-скай АН (1795). Франц. акадэміі (1818). Скончыў Каралінскую акадэмію ў Штутгарце (1788). Навук. працы па па-раўнальнай анатоміі, палеанталогіі, сіс-тэматыцы жывёл, гісторыі прырода-знаўчых навук. Вызначыў прынцып ка-рэляцыі органаў, на яго аснове распра-цаваў метад рэканструкцыі выкапнёвых жывёл. Прапанаваў метад вызначэння ўзросту геал. пластоў Зямлі па выкапнё-вых рэштках арганізмаў і наадварот. Ад-моўна ставіўся да эвалюц. ідэі ў біяло-гіі, прытрымліваўся поглядаў нязмен-насці відаў. Прапанаваў катастроф тэ-орыю. КЮХЕЛЬБЕКЕР Вільгельм Карлавіч (21.6.1797, С.-Пецярбург — 23.8.1846), рускі паэт, дзекабрыст. Скончыў Цар-скасельскі ліцэй (1817). Служыў у Ка-легіі замежных спраў; выкладаў рус. і лац. мовы. 3 1820 падарожнічаў па Еў-ропе, служыў на Каўказе пры А.П.ф-молаве. 3 1825 у Пецярбургу, чл. «Паў-ночнага таварыства дзекабрыстаў». Пасля паражэння паўстання дзекабрыс-таў пакінуў Пецярбург з мэтай выехаць за мяжу. Імкнуўся наладзіць сувязь з кі-раўніком т-ва «Ваенныя сябры» К.Г.Ігельстромам. 3 пачаткам Літоўска-га піянернага батальё'на выступлення 1825 выбраў свой шлях праз Беларусь, дзе стаялі часці Літоўскага асобнага корпуса (Мінск, Нясвіж, Слонім, Пру-жаны. Камянец). У Варшаве арыштава-ны. Прыгавораны да смяротнага пака-рання, замененага зняволеннем у крэ-пасці. 3 1836 на пасяленні ў Сібіры. Друкаваўся з 1815. Прыхільнік «высокіх жанраў»: гёраічная паэма, грамадз. ода, трагедыя. 3 У.Ф.Адоеўскім выдаваў аль-манах «Мнемознна» (1824—25), у якім друкаваў свае вершы, аповесці, праг-ра.мныя крьпычныя артыкулы. Аўтар паэм «Касандра» (нап. 1822—23), «Да-від» (нап. 1826—29), «Юрый і Ксенія» (1832—35), «Агасфер» («Вечны жыд», 1832—46; апубл. 1878), трагедый «Аргі-вяне» (1822—25), «Пракофій Ляпуноў» (1834, апубл. 1938), містэрыі «Іжорскі» (1827—41, апубл. 1939), казкі «Пахом Сцяпанаў» (1832), драм. казкі «Іван, Купецкі сын» (1832—42), рамант. апо-весці «Апошні Калона» (1832—43, апубл. 1937), цыкла артыкулаў і нары-саў «Еўрапейскія лісты» (1820), «Пада-рожжа» (1822), «Дзённіка» (апубл. 1929) і інш. Тв.: Нзбр. пронзв. Т. 1—2. М.; Л., 1967; Соч. Л., 1989; Путешествне. Дневннк. Ста-іьн Л..1979. Літ:. Архмпова А.В. Лнтературное де-ло декабрнстов. Л.. 1987; Горбунова Л.Г. Творчество Кюхельбекера: Пробл. фан-тастнкн н мнфолоінм... Саратов, 1991; Бук -ч к н С. ...Народ, яздревле нам родноіі. Мн.. 1984. КЮЧЎК-КАЙНАРДЖЫЙСКІ МІР 1774 Заключаны паміж Расіяй і Турцы-яй 21.7.1774 у в. Кючук-Кайнарджа (ка-ля г. Сілістра, Балгарыя). Завяршыў рус.-тур. вайну 1768—74. Ануляваў Бял-градскі мірны дагавор 1739. Устанавіў граніцу Расіі на Паўн.-Зах. Каўказе па р. Кубань, прызнаў незалежнасць Крымскага ханства ад Асманскай імпе-рыі, права рас. гандл. караблёў беспе-рашкодна плаваць па Чорным м. і пра-ходзіць праз пралівы Басфор і Дардане-лы, далучэнне да Рас. імперыі чарна-морскага ўзбярэжжа з крэпасцямі Керч, Енікале (побач з Керчу), Кінбурн, заха-ванне ў складзе Расіі Вял. і Малой Ка-барды, аўганомію княстваў Малдовы і Валахіі і пераход іх пад апеку Расіі. Па-водле сакрэтнага дадатку да дагавора Турцыя абавязалася выплапіць Расіі 4,5 млн. руб. кантрыбуцыі. КЯРНЕР (Кагпег) Яан (27.5.1891, Тар-тускі р-н, Эстонія — 3.4.1958), эстонскі пісьменнік. Засл. пісьменнік Эстоніі (1946). Вучыўся ў нар. ун-це АЛ.Ша-няўскага ў Маскве (1911—12). Друка-ваўся з 1906. Першы зб. вершаў — «Це-ні зорак» (1913). У 1930-я г. выступаў як паэт-антыфашыст (кн. «Запальваю-чы словам», 1936). Аўтар кніг пейзаж-най, інтымнай і грамадз. лірыкі «Песні часоў» (1921), «Месяц жніва» (1925), «3 пройдзеных дарог» (1939), «Загад Радзі-мы» (1943), «Нянавісць, толькі няна-вісць» (1944), вершаванага рамана «Бі-янка і Руф» (1923) і інш. Найб. значныя раманы: сац.-псіхал. «Жанчына з бедна-га свету» (1930), гіст. «Народ, які ўзды-маецца» (кн. 1—2, 1936—37), аўтабіягр. «Гарады мільгаюць па начах» (ч. 1, 1939) і інш. Пісаў п’есы, літ.-крытыч-ныя артыкулы.