КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛАГАРЫФМІЧНАЯ СШРАЛЬ, графік паказальнай функцыі ў палярных каар-дынатах; плоская трансцэндэнтная кры-вая, якая перасякае ўсе радыусы-векта-ры пад адным і тым жа вуглом. Вызна-чаецца ўраўненнем г = а№. Адносіцца да псеўдаспіралей (гл. Спіралі). Л.с. адкрьгга Р.Дэкартам (1638; апублікава-на ў 1657) і незалежна Э.Тарычэлі (1644); уласцівасці Л.с. даследаваў Я.Бернулі (1692). Л.с. пераходзіць у сябе пры лінейных пера-ўтварэннях плоскасці; яе эвалюта (гл. Эвалю: та і эвальвента) таксама Л.с. Пры стэрэагра-фічнай праекцыі плоскасці на сферу Л.с. пе-раходзіць у лаксадромію. Адлюстроўвае мно-гія затухальныя працэсы. Выкарыстоўваецца ў тэхніцы. Напр., па Л.с. выконваюцца про-філі вярчальных нажоў, фрэзаў, зубчастых перадач. ЛАГАРЫФМІЧНАЯ ФЎНКЦЫЯ. фун-кцыя, адваротная паказальнай функцыі; адна з асн. элементарных функцый. Вы-значаецца формулай у = Іпх. Значэнне у Л.ф., адпаведнае значэнню аргумента х, наз. натуральным лагарыфмам ліку х. Графік Л.ф. наз. лагарыфнікай. У матэм. аналізе разглядаюцца Л.ф. віду у = logax, звязаныя з у = 1ш (асноўнай) суад-носінамі logax = Inx/lna пры а > 0, a * 1. Іх асн. ўласцівасці вынікаюць з уласцівасцей паказальнай функцыі і лагарыфма. Л.ф. ў вобласці сапраўдных лікаў вызначана толькі для дадатных х, у вобласці камплексных лі-каў — для любых сапраўдных і камплек-сных лікаў. Графік Л.ф. logax сіметрычны графіку паказальнай функцыі у = o' адносна восі Ох, праходзіць праз пункт (1, 0) і асімп-татычна набліжаецца да восі Оу. А.А.Гусак. Графікі некаторых лагарыфмічных функцый ЛАГАРЫФМІЧНЫЯ ТАБЛІЦЫ, таблі-цы лагарыфмаў лікаў. Найб. пашыраны 4- і 5-значныя табліцы дзесятковых ла-гарыфмаў; часта маюць табліцы анты-лагарыфмаў (служаць для адшукання лікаў па зададзеным лагарыфме), гаўса-вых лагарыфмаў (служаць для адшукан-ня лагарыфма сумы ці рознасці двух -лікаў па зададзеных лагарыфмах гэтых лікаў), лагарыфмы трыганаметрычных велічынь і інш. Да з’яўлення вьшіч. ма-шын выкарыстоўваліся для спрашчэння вылічэнняў. Літ:. Б р а д н с В.М. Четырехзначные ма-тематмческне таблнцы. 58 нзд. М., 1992. ЛАІ'АС (Lagos), горад, сталіца Нігерыі. Знаходзіцца на ПдУ краіны, на астраваХ і ўзбярэжжы Гвінейскага заліва. Адм. ц. штата Лагас. 10,3 млн. ж. з прыгарадамі (1997). Вузел чыгунак і аўтадарог. Мар-скі порт. Міжнар. аэрапорт. Буйнейшы эканам., гандл.-фін., навук. і кулы. цэнтр краіны. Канцэнтруе каля палаві-ны прамысл. патэнцыялу краіны. Прам-сць: харчасмакавая (алейная, му-камольная, піваварная, перапрацоўка какавы), тэкст., металаапр., радыётэх-нічная. Суднабуд. і суднарамонтныя верфі. 2 ун-ты. Нац. музей. Засн. партугальцамі ў канцы 15 ст. на мес-цы паселішча племя йаруба-аворы. У 15—16 ст. залежны ад Беніна горад-дзяржава, якім кіраваў ваен. правадыр. У 17 ст. адзін з цэн-траў гандлю рабамі. У выніку англ. экспансіі з 1852 пад кантролем Вялікабрытаніі, у 1861 каланізаваны англічанамі. Цэнтр нац.-вызв. руху. 3 1914 адм. ц. пратэктарата Нігерыя, з 1960 сталіца незалежнай Нігерыі. ЛАГАТЬІП (ад логас + typos адбітак), 1) спецыяльна распрацаваны арыгінальны абрыс, выява поўнай або скарочанай назвы фірмы (тавараў фірмы). 2) У паліграфіі — літара з адным з найб. ужывальных слоў ці складоў; вы-карыстоўваўся пры ручным наборы. Набярэжная ў Лагасе 88 ЛАГАШ ЛАГАШ, старажытная дзяржава ў Шу-меры, на тэр. сучаснага Ірака. Паселі-шчы на месцы Л. існавалі з канца 5-га тыс. да н.э., пісьмовыя ўііамінанні ад-носяцца да 26—2 ст. да н.э. У 26—24 ст. да н.э. Л. кіравала дынастыя, засна-ваная Ур-Наншэ, якая дасягнула найб. магутнасці пры царах Эанатуме і Энтэ-мене. Узмацненне ролі жрацоў, закаба-ленне імі свабодных абшчыннікаў пры-вяло да росту нар. незадаволенасці і за-хопу ўлады Уруінімгінам (24 ст. да н.э.), які абвясціў шэраг сац. рэформ. У 24 ст. да н.э. Л заваяваны царом Акада Сарганам Старажытным. Новы ўздым Л. адбыўся пры цару Гудэа (22 ст. да н.э.). 3 пач. 2-га тыс. да н.э. страціў сваё значэнне. 3 1877 раскопкі Л. вялі франц. археолагі Э. дэ Сарзек, Г.Крос, А. дэ Жэнуяк і А.Паро. Імі знойдзены такія помнікі, як «Стэла каршуноў». надпісы Уруінімгіны, статуі і надпісы Гудэа, архіў храма багіні Бабы (Бау). ЛАГАЭД (ад грэч. logaoidikos празаічна-вершаваны), 1) від ант. верша, у радках якога чаргаваліся ў строгай паслядоў-насці розныя паводле хараісгару стопы. 2) Від сілаба-танічнага верша, у якім няма метрычнай аднароднасці, аднак існуе рытмічная аднароднасць вершава-ных радкоў. У сучаснай сілаба-тоніцы вылучаюцца 3 разнавіднасці Л.: стопны, радковы і строфны. У стопным Л. на адным і тым жа месцы вершаваных радкоў (найперш у 3-складовых стопах) выпадаюць 1 ці 2 ненаціскныя склады (знешне ствараецца ўражанне, што верш напісаны рознымі стопамі). Ужы-ваецца найчасцей у перакладах ант. твораў або ў імітацыях ант. памераў. У радковым Л. ў пэўнай паслядоў-насці чаргуюцца радкі розных метраў, напр., чаргаванне 3-стопнага амфібра-хія з 2-стопным дактылем: Спачатку яно шалясцела Вельмі нясмела, А потым лізнула аконца Ціха, як сонца. (Я.Купала. «Безназоўнае»), У вельмі рэдкім строфным Л. ў пэў-най паслядоўнасці чаргуюцца строфы, напі-саныя розным метрам (напр., верш П.Пан-чанкі «Пры святле маланак»), Лагаэдычныя радкі робяць сілаба-танічны верш рытмічна больш разнастайным, рухомым, што памагае больш поўна выявіць паэт. сэнс твора. В.П.Рагойша. ЛАГЕР (ням. Lager паселішча, стаянка), 1) Л. ваенны — месца размяшчэння войск па-за населеным пунктам, абста-ляванае для выканання баявых, навуч. і інш. задач. У старажьттнасці Л. ствараліся як умацава-ныя баявыя пазіцыі, найб. пашырыліся ў Стараж. Рыме (гл. Лагер рымскіў На Русі ў 11—17 ст. уладкаванпе Л. (станаў) дасягнула высокага ўзроўню. У Чэхіі ў 15 ст. і ва ўкр. казакоў у 16—17 ст. Л. (табар) акружаўся не-калькімі шэрагамі павозак. Ваен. Л. былі па-ходныя і пастаянныя (агараджаліся ровам, валам, сцяной; некаторыя з умацаваных Л. пераўтвараліся ў крэпасці). 3 развіццём арты-лерыі і інш. сродкаў масавага паражэння Л. як умацаваныя стаянкі страцілі сваё значэн- ме. 3 2-й пал 19 ст. захаваліся толькі Л. для навучання войск у палявых умовах (у Расіі такія Л. ствараліся з канца 17 ст.)- У Сав. Ар-міі навуч. Л. існавалі да 1960-х г. (іх замянілі навуч. цэнтры). 2) Часовае пасяленне, стаянка пэўнай ірупы людзей (лесарубаў, будаўнікоў, даследчыкаў). 3) Летнія загоны для жы-вёлы паблізу пашы. 4) Месца ўтрыман-ня ваеннапалонных, зняволеных, рэп-рэсіраваных (гл. Канцэнтрацыйны ла-гер). 5) Грамадска-палітычная групоўка; калектыў людзей, аб’яднаных адзін-ствам поглядаў, перакананняў. 6) Выха-ваўча-аздараўленчая ўстанова для дзя-цей школьнага ўзросту (напр., «Артэк», «Зубраня»), ЛАГЕР РЫМСКІ. від палявога ўмаца-вання стараж.-рым. войска, яго апорны пункт пры вядзенні баявых дзеянняў. Вядомы з 3—2 ст. да н.э. Будаваўся пасля кожнага дзённага пераходу, пры асадзе крэпасцей ці для працяглага раз-мяшчэння войск (пастаянны лагер). Меў выгляд квадрата або прамавуголь-ніка з 4 варотамі. Вакол часовага лагера рабілі роў і земляны вал з плеценымі шчытамі наверсе; пастаянны лагер ума-цоўвалі больш глыбокім ровам і высо-кім валам з частаколам, драўлянымі, радзей мураванымі вежамі. Унутры ла-гера ставілі роўнымі ліпіямі палаткі, у пастаянных лагерах — казармы. Многія пастаянныя лагеры з часам ператвары-ліся ў крэпасці, вакол якіх выраслі га-рады. Вопыт Л.р. пазней перанялі інш. народы (гл. Лагер). ЛАГЕРКВІСТ (Lagerkvist) Пер Фабіян (23.5.1891, г. Векшэ. Швецыя — 11.7.1974), шведскі пісьменнік. Чл. Шведскай акадэміі (з 1940). Скончыў Упсальскі ун-т (1912), вывучаў гісто-рыю мастацтваў у Парыжы (1913). Дэ-бютаваў у 1912. У цэнтры творчасці Л. — пошук сэнсу жыцця чалавека ў неўладкаваным свеце. У ранняй паэзіі (зб. «Страх», 1916), навелах (зб. «Жале-за і людзі», 1915), п’есах («Апошні ча-лавек», 1917, і інш.) уплыў экспрэсія-нізму і сімвалізму, імкненне надаць твора.м нац. афарбоўку. Раманы і апо-весці «Госць рэчаіснасці» (1925), «Кат» (1933), «Карлік» (1944), «Варава» (1950), «Сібіла» (1956), «Смерць Агасфера» (1960), «Марыямна» (1967), зб-кі паэзіі «Песні сэрца» (1926), «Паэзія і змаган-не» (1940), зб. навел «Злыя сагі» (1924), драмы «Кароль» (1932), «Камень муд-расці» (1947) вылучаюцца гуманіст. па-фасам, непрыманнем фашызму і інш. форм таталітарызму, эвалюцыяніруюць да «сімвалічнага рэалізму». Аўгар кніг эсэ «Сціснугы кулак» (1934), «Вызвале-ны чалавек» (1939). На бел. мову асоб-ныя творы Л. пераклалі Г.Шупенька, М.Гіль. Нобелеўская прэмія 1951. Тв:. Бел. пер. — Кат. Карлік. Мн , 1986; Рус пер — Соч. Т. 1—2. Харьков, 1997. Літ:. Неустроев В.П. Лнтературные очеркя н портреты. М., 1983 Л.П.Баршчэўскі. ЛАІ'ЕРЛЁФ (Lagerlof) Сельма Атылія Лувіса (20.11.1858, маёнтак Морбака, Швецыя — 16.3.1940), шведская пісь-менніца. Чл. Шведскай акадэміі (з 1914). Скончыла настаўніцкую семіна-рыю ў Стакгольме (1885). Літ. поспех прынёс раман пра жыццё шведскай правінцыі «Сага пра Ёсту Берлінга» (1891). Аўтар навел (зб-кі «Нябачныя ланцугі», 1894; «Тролі і людзі», т. 1—2, 1915—21), раманаў («Іерусалім», т. 1 — 2, 1901—02; «Дом Лільекроны», 1911; «Імператар Паргугальскі», 1914; «Ад-ступнік», 1918), гіст. трылогіі (раманы «Пярсцёнак Лёвеншольдаў», «Шарлота Лёвеншольд», абодва 1925; «Ганна Сверд», 1928). Пісала легенды, кнігі для дзяцей. Яе творы прасякнуты духам П Лагерквіст. С Лагерлёф. хрысц. гуманізму, у іх спалучэнне рэа-лізму з рамант. фантастыкай, вытанча-ны псіхалагізм у паказе чалавечых ха-рактараў і выразны лірычны пачатак. На бел. мову асобныя творы Л. пера-клаў Т.Тамашэвіч. Нобелеўская прэмія 1909. Тв.: Бел. пер. — Пярсцёнак Лёвеншольдаў // Уэлс Г., Лагерлёф С. |Раманы|. Мн. 1997; Рус. пер. —Собр. соч. Т. 1—4. СПб.,1991— 93. Літ:. Неустроев В.П Лмтература скандннавскнх стран (1870—1970). М., 1980. Л.П.Баршчэўскі. ЛАГЕРЫ СМЁРЦІ спецыяльныя мес-цы, якія ствараліся гітлераўцамі на аку-піраваных тэрыторыях у 2-ю сусв. вай-пу для масавай загубы ірамадзян захоп-леных краін, выкарыстання іх на пры-мусовай працы. Былі арганічнай часткай акупацыйнага рэжыму, паліты-кі генацыду. Паводле афіц. прызначэння падзяляліся на лагеры для ваеннапа-лонных (дулагі, шталагі, афлагі), цы-вільнага насельніцтва (працоўныя лаге-ры СД, перасыльпыя лагеры СС, штрафныя, жаночыя, гета) і інш. У большасці выпадкаў размяшчаліся на адкрытай прасторы, абгароджанай ка-лючым дротам, з прыстасаванымі ці наспех абсталяванымі памяшканнямі барачнага тыпу, часта проста земляны-мі норамі або акопамі. Ахову лагераў і знішчэнне вязняў праводзілі падраздзя-ленні вермахта, СД і СС. У Л.с. право-дзілася знішчэнне зняволеных голадам, холадам, катаржнай працай, катавання-мі, расстрэламі, спальваннем, злачын-нымі эксперыментамі ўрачоў-садыстаў і г.д. Толькі на тэр. Беларусі было болыц за 260 Л.с., іх філіялаў і аддзяленняў, ахвярамі якіх сталі больш за 1,4 млн. чал. Адзін з першых Л.с. створаны ў в. Дразды пад Мінскам для ваеннапалон-ных і цывільнага насельнііпва, дзе ў