КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
94 лад меладычных (манадыйных) Л. змяня-ецца танальна-гарманічнай сістэмай (гл. Мажора-мінорная сістэма, Таналь-насць) — асновай еўрап. музыкі новага часу, што апіраецца на 2 Л. — мажор і мінор. Прафес. муз. мастацтва 20 ст. вызначаецца разнастайнасцю канкрэт-ных форм і прынцыпаў Л., спалучэн-нем вядомых раней і істотна новых з’яў, у т.л. і тых (у серыйнай тэхніцы, канкрэтнай музыцы, электроннай музы-цы, санорыцы), якія цяжка ці немагчы-ма аднесці да сферы Л. Першае навук. абгрунтаванне Л. ў еўрап. музыцы далі прадстаўнікі піфагарэйскай школы ў Стараж. Грэцыі ў 6—4 ст. да н.э. Сваю тэорыю Л. вылучыла еўрап. сярэдневя-коўе Ладавыя заканамернасці танальна-гар-манічнай сістэмы ўпершыню асэнсаваў і вы-тлумачыў Ж.Ф.Рамо, у рамках сістэмы якога паняцце «Л.» цесна сутыкаецца з паняццямі «гармонія» і «танальнасць». Пьгганні Л. ў практыцы ўсх.-слав. партэсных спеваў аба-гулыіены ў працах І.Шайдуры (1-я пал. 17 ст.) і М.Дылецкага («Граматыка мусікійская»), У 19—20 ст. вял. ўвагу ладаваму боку музыкі аддавалі рус. тэарэтыкі У.Адоеўскі, АСяроў, П.Сакальскі, Дз. Разумоўскі, А. Кастальскі, Б.Яворскі, Б.Асаф’еў, В.Бяляеў, К.Квітка, Ю.Цюлін, Х.Кушнароў, М.Бражнікаў, М.Ус-пенскі, АДалжанскі, Л.Мазель, ІО.Кон, Ю.Халопаў. На Беларусі да праблем Л. звяр-таліся музыказнаўцы АДрукт, Б.Златавярхоў-нікаў, Т.Мдывані, Р.Сергіенка, Н.Юдзеніч, В.Ялатаў і інш. Літ:. Елатов В.М. Ладовые основы бе-лорусской народной музыкн. Мн., 1964; Бершадская Т. Прннцнпы ладовой класснфнкацнв // Сов. музыка. 1971. № 8; Я е ж. Лекцнн по гармоннн. Л., 1978; К о н Ю.Г. Вопросы аналнза современной музыкм. Л., 1982. А.А.Друкт. ЛАД ДЗЕЯСЛбВА, іраматычная катэ-горыя, якая выражае адносіны дзеяння (або стану) да рэчаіснасці; грамат. спо-саб выражэння мадальнасці. Грамат. значэнне форм Л.дз. выводзіцца з іх моўнага ўжывання, што абумоўлівае прысутнасць суб’екта, які гаворыць (пі-ша) і маўленне якога перадае суб’ек-тыўныя адносіны таго, хто гаворыць да дзеяння (ацэнка дзеяння як жадаемага, магчымага, мяркуемага і г.д.). У залеж-насці ад уласцівых ім мадальных зна-чэнняў розныя мовы маюць розны на-бор парадыгматычных форм Л.дз. Ад-разніваюць 2 тыпы Л.дз.: прамы і ўскосны. Прамым з’яўляецца індыка-тыў (абвесны Л.дз.), які служыць для аб’ектыўнай канстатацыі факта ў яго адносінах да рэчаіснасці. Гэтым вызна-чаецца абавязковая наяўнасць індыка-тыва ў мовах розньк тыпаў. Ва ўскос-ных Л.дз. адлюстроўваюцца адносіны суб’екта маўлення да выказваемага, што і вызначае разнастайнасць парадыгмаў ускосных Л.дз. ў розных мовах. У бел. мове 3 Л.дз.: абвесны, загадны і ўмоўны. А б в е с н ы Л.дз. абазначае дзеян-не, якое рэальна існуе, сцвярджаецца або ад-маўляецца. Яму ўласцівы формы часу (цяпе-рашняга, прошлага, будучага), асобы (за вы-ключэннем безасабовых дзеясловаў) і ліку: «піша», «пісала», «будуць пісаць», «напішу», «не пісаў». 3 a г а д н ы Л.дз. выражае пабу-джэнне да дзеяння, якое яакіравана да інш. асобы (асоб), неадушаўлёных прадметаў або паняццяў, калі яны ўяўляюцца як адушаўлс-ныя (можа абазначаць заклік, загад, патраба-ванне, прапанову, просьбу, параду). Асн. яго формы — 2-я асоба адзіночнага («ідзі») або мн. л. («ідзіце»), 1-я асоба мн. л. («ідзём»), апісальныя формы 3-й асобы адзіночнага і мн. л. з загаднай часціцай «няхай» («хай»): «няхай ідзе», «хай ідуць». Умоўны Л.дз. абазначае дзеянне, якое можа ці магло б ад-быцна пры наяўнасці пэўных умоў. Выража-ецца формамі провілага часу дзеяслова ці ін-фінітыва з часціцай «бы» («б»): «спявалі б». Літ.'. Беларуская граматыка. Ч. 1. Мн., 1985; Шуба П.П. Сучасная беларуская мо-ва: Марфаналогія Марфалогія. Мн., 1987; Янкоўскі Ф.М. Гістарычная граматыка беларускай мовы. 3 выд. Мн., 1989. «ЛАДА», прыватнаўласніцкі герб, якім у Полыйчы, Літве, Беларусі і на Украіне карысталася больш за 100 родаў, у т.л. Валіцкія, Заблоцкія, Завістоўскія, Клад-ніцкія, Ліпскія, Наскоўскія. Mae ў чырв. полі выяву сярэбранай падковы рагамі ўніз, на ёй залаты кавалерскі крыж, па баках сярэбраныя стрэлы на-канечнікамі ўніз. Клейнод — над прылбіцай з каронай палова каранава-нага льва з мячом у правай лапе. Існу-юць варыянты герба з блакітным по-лем, з павернутымі ўверх стрэламі і інш. Вядомы з пач. 15 ст. «ЛАДА», марка легкавых аўтамабіляў Волжскага аўтамаб. з-да (г. Тальяці, Ра-сія), якія ідуць на экспарт. Гл. ў арт. ВАЗ. ЛАДА (Lada) Іосеф (17.12.1887, Грусі-цы, Чэхія — 14.12.1957), чэШскі графік, жывапісец, тэатр. мастак, пісьменнік. Прадстаўнік нац.-дэмакр. кірунку ў чэш. мастацтве 1-й пал. 20 ст. Нар. мастак Чэхаславакіі (1947). Вучыўся ў Маст.-прамысл. школе ў Празе (1906— 07). Зазнаў уплыў М.Алеша. Творчасць вызначаецца блізкасцю да традыцый нар. мастаіггва. Сярод твораў: ілюстра- цыі да кн. «Казкі пра Гонзіка і залата-валосую Ізолю» Я.Гаўлічака (1906), «Прыгоды бравага салдата Швейка» Я.Гашака (выд. 1926), «Байкі» Эзопа (1931); да ўласных кн. «Мая азбука» (1911), «Каламайка» (1913), «Вясёлае прыродазнаўства Лады» (1917), «Вершы Эрбена і народныя» (1920), «Хроніка майго жыцця» (1942); малюнкі «Вадзя-нік» (1937), «Раство» (1938), «Чэшская вёска» (1942), «Вясна» (1954) і інш. Працаваў як пейзажыст («Трыпціх з чэшскім пейзажам», 1935, і інш). Афармляў тэатр. спектаклі. Літ: Йозеф Лада: Кянга о художннке. Л., 1971. ЛАДАВА БАЛОТА. На ПнЗ Хойніцкаіа р-на Гомельскай вобл., абапал берагоў р. Віць. Нізіннага тыпу. Пл. 12 тыс. га, у межах прамысл. пакладу 9,9 тыс. га. Глыб. торфу да 7,3 м. На балоце радові-шча сапрапелю. Здабычу торфу на 0,6 тыс. га вядзе торфабрыкетны з-д «Хой-ніцкі». Астатняя частка выкарыстоўва-ецца пад ворыва і сенажаць. ЛАДАВАЯ ІІЕРАМЕННАСЦЬ тыповае для народнай музыкі ўзаемадзеянне ды-ятанічных манадыйных (меладычных) ладоў. Можа выяўляцца ў пераходзе з аднаго ладу ў іншы (падобна мадуляцыі) або, значна радзей, у іх узаемапранік-ненні ў рамках адзінай структуры. Засн. на пераасэнсаванні тонаў меладычнага ладу. Вылучаюць 3 тыпы Л.п.: пара-лельную, аднайменную і складаную. Пры першай узаемадзейнічаюць т. зв. паралельныя лады з агульным дыята-нічным гукарадам, але рознымі ўстоямі (меладычнымі тонікамі); у традыц. муз. фальклоры ўсх.-слав. народаў, у т.л. бе-ларусаў, найб. пашырана секундавая, квартавая, тэрцавая пераменнасць. Дру-гая ўтвараецца ў выніку ўзаемадзеяння т.зв. аднайменных ладоў з агульным ус-тоем, але рознымі гукарадамі, нязмен-насць устоя цягне за сабой вышынную варыянтнасць пабочных ступеней гука-рада. Складаная Л .п. вызначаецца ўзае-мадзеяннем ладоў з рознымі ўстоямі і неаднолькавымі гукарадамі, звычайна ўтвараецца пры спалучэнні ў адным на-певе меладычных фраз рознай ладавай структуры; у бел. нар. музыцы харак-тэрна пазаабрадавай лірыцы познакла-січнай традыцыі. Л.п. шырока адлюс-травана ў творчасці бел. кампазітараў. Літ:. Кастальскнй АД. Особеннос-тн народно-русской музыкальной снстемы. М., 1961; Дубкова Т.А. Натуральналада-выя сродкі ў творчасці беларускіх кампазіта-раў // Весці All БССР. Сер. грамад. навук. 1964. № 4; Юденнч Н.Н. Народная ладо-вая гармоння в творчестве белорусскнх ком-познторов // Музыка н жнзнь. Л.; М., 1973. Вып. 2. А.АДрукт. ЛАДАГА, старажытнарускі горад на р. Волхаў (цяпер с. Старая Л. Волхаўскага р-на Ленінградскай вобл ). Згадваецца ў рус. летапісах і скандынаўскіх сагах. Да 10 ст. апорны пункт на шляху «з варагаў у грэкі», у 11—15 ст. крэпасць і рамес-на-гандл. цэнтр Наўгародскай феадаль-най рэспублікі, з 1478 — Маскоўскага вялікага княства. Эканам. значэнне ЛАДЗЕНІКІ 95 страціла пасля буд-ва паўн. порта ў Ар-хангельску, ваеннае захоўвала да 17 ст. У 1703 Пётр I перанёс горад у вусце Волхава (Новая Л.). На месцы стараж. Л. захаваліся рэшткі землянога вала, каменнай крэпасці, тры царквы 12—15 ст. з фрагментамі фрэсак. Раскопкі вя-дуцца з 1880-х г. ЛАДАЖСКАЕ ВОЗЕРА Л а д а г а, Н я в о. Найбуйнейшае прэснаводнае возера ў Еўропе; на ПнЗ еўрап. часткі Рас. Федэрацыі, у Карэліі і Ленінірад-скай вобл. Пл. 17,7 тыс. км2 (з астрава-мі 18,1 тыс. км2). Даўж. 219 км, сярэд-няя шыр. 83 км, сярэдняя глыб. 51 м, найб. 230 м. Аб’ём вады 908 км3. Катла-віна тэктанічна-ледавіковага паходжан-ня. Дно складанай будовы, у паўн. і цэнтр. частках выслана ілам. Паўн. і паўн.-зах. берагі высокія, скалістыя, глыбока парэзаны фіёрдападобнымі за-лівамі. Шматлікія лясістыя астравы ўтвараюць шхеры. Паўд. берагі пера-важна невысокія, спадзістыя, слабапа-рэзаныя, з берагавымі валамі і дзюнамі. У многіх месцах прыбярэжжа нагрува-шчанне валуноў. На возеры каля 660 астравоў, з іх каля 500 у паўн.-зах. яго частцы. каля 65 — у цэнтральнай, у т.л. Валаамскія астравы і Зах. архіпелаг. Ва- Ладажскае возера дазборны басейн (пл. 276 тыс. км2) уключае каля 50 тыс. азёр (найб. Анеж-скае, Ільмень, Сайма) і 3,5 тыс. рэк даўж. больш за 10 км; упадаюць 35 рэк, найб. з іх Свір, Волхаў, Вуокса; выця-кае р. Нява, якая звязвае возера з Фін-скім зал. 3 бас. Волгі — звязана Волга-Балтыйскім водным шляхам, Вышнева-лоцкай і Ціхвінскай сістэмамі, з Белым морам — праз р. Свір, Анежскае воз. і Беламорска-Балтыйскі канал. Клімат умерана халодны. Сярэдняя т-ра павет-ра ў лют. ад -8 да -10 °C, у ліп. 16—17 °C; т-ра вады — на паверхні ў жн. каля 16 °C (найб. 25 °C), у глыбінных плас-тах летам 4—4,5, зімой 2—2,5 °C. Ападкаў каля 550 мм за год. Возера ха-ладнаводнае, з запаволенымі біял. пра-цэсамі. Характэрны згонна-нагонныя з’явы, сейшы, штормы. Прыбярэжная частка замярзае ў ліст.— снеж., цэнтр. частка — у снеж.— сак., крыгалом у цэнтр. частцы ў 2-й пал. сак., у паўн. частцы ў 1-й пал. мая. Празрыстасць вады ў цэнтр. частцы 4,5 м. каля бера- гоў 1—2,5 м. на 3 ад вострава Валаам да 8—10 м. Вада прэсная, гідракарба-натна-кальцыевая, з мінералізацыяй 56 мг/л. Каля 58 відаў рыб, у т.л. прамыс-ловыя: асетр, вугор, ласось, стронга, су-дак, лешч, акунь, корушка, плотка, шчупак. Трапляецца цюлень. Рыбалоў-ства. Суднаходства. Рэкрэацыя. Выка-рыстоўваецца для водазабеспячэння. У 9—12 ст. праз Л.в. праходзіў водны шлях «з варагаў у грэкі». 3 ліст. 1941 да студз. 1944 па Л.в праходзіла «Дарога жыцця» ў блакіраваны ням. фашыстамі Ленінград. У сувязі з індустрыялізацыяй рэгіёна Л.в. падпала пад значнае антра-пагеннае ўздзеянне (забруджванне, эў-трафаванне). На берагах Л.в. гарады Прыазёрск, Петракрэпасць, Сортавала, Новая Ладага, Шлісельбург і інш.