КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Т.Г.Лада-Заблоцкі. ЛАДА-ЗАБЛбЦКІ (3 а б л о ц к і -Л а д а) Тадэвуш Гіляравіч [27.8.1811, в. Лугінава (Лугінавічы) Сенненскага р-на Віцебскай вобл. — жн. 1847], паэт. Пі-саў на польск., рус., франц. і, магчыма, бел. мовах. Скончыў Віцебскую гімна-зію. 3 1831 вучыўся ў Маскоўскім ун-це, член тайнага студэнцкага т-ва, зблізіўся з В.Бялінскім. У 1833 выклю-чаны з ун-та, высланы на радзіму, зня-волены ў Віцебскай турме; у 1837 са-сланы ў Таганрог. 3 1838 на Каўказе, служыў у Каўказскім асобным корпусе, кіраўнік на саляных капальнях. Там пазнаёміўся з груз., азерб., рус. пісь-меннікамі і асветнікамі; перакладаў іх творы на польск., франц., рус. мовы. Выступаў як паэт-рамантык. У творах у алегарычнай форме заклікаў да бараць-бы супраць самадзяржаўя. Паэтызаваў прыгажосць Віцебшчыны (паэмы «Ва-коліцы Віцебска», вершы «Да Дзвіны», «Да Лучосы», «Даўжанскае возера», «Ві-лія»), Каўказа («Алазанская даліна»). У 1845 выдаў на польск. мове зб. «Паэ-зія». У рукапісах пакінуў «Матэрыялы да гісторыі славянскай цывілізацыі і лі-таратуры». На бел. мову асобныя яго творы пераклалі П.Бітэль, У.Мархель, К.Цвірка. Літ:. Пачьшальнікі. Мн., 1977. С. 484— 487. А.В.Мальдзіс. ЛАДАКХ, горны хрыбет на Пн ад Вял. Гімалаяў, у басейне р. Інд, у Індыі і Ki-Tai. Даўж. больш за 600 км. Выш. да 7728 м (г. Гурла-Мандхата). Складзены пераважна з гнейсаў і гранітаў. На выш. 5500—5700 м паверхні выраўноўвання, над якімі ўзвышдюцца зубчастыя грабя-ні са снежнікамі і ледавікамі. На паўд.- зах. схілах хмызняк, на паўн.-ўсх. ланд-шафты халодных пустынь. ЛАДАН (ад грэч. ladanon), пахучая сма-ла, што выдзяляецца некаторымі раслі-намі сям. ладаннікавых і бурзеравых. Mae ў сабе камедзі, эфірныя алеі, горы-чы і інш. Часткова растваральны ў ва-дзе і арган. растваральніках; пры награ-ванні ўзганяецца. Л. атрымліваюць пад-сочкай пераважна ладаннага дрэва і басвеліі свяшчэннай (Усх. Афрыка і ПдЗ Аравійскага п-ва). Выкарыстоўва-ецца для пахучых курэнняў у рэліг. аб-радах, у парфуме. ЛАДАСНА, возера ў Лепельскім р-не Віцебскай вобл., у бас. р. Ладасна (вы-цякае з возера), за 18 км на ПнУ ад г. Лепель. Пл. 0,61 км2, даўж. каля 2 км, найб. шыр. 470 м, найб. глыб. 13,7 м, даўж. берагавой лініі 4,7 км. Пл. вада-збору 41 км2. Схілы катлавіны выш. 5— 8 м, пад хмызняком, на 3 і ПнУ разара-ныя. Зона мелкаводдзя вузкая і стром-кая, у канцавых ч. возера (на Пд і Пн) больш шырокая, выслана пяскамі. 3 глыб. 5—6 м дно выслана ілам. Шыр. паласы прыбярэжнай расліннасці да 10 м (на Пн і Пд да 60 м). Упадаюць 4 ру-чаі, у т.л. з азёр Кабак (на Пд) і Гара-дзшіча (на 3). ЛАДДЗЯ. старажытнае рачное і мар-ское судна ўсх. славян. Шырока быта-вала на тэр. Беларусі. Вядома з 7 ст., калі на іх перавозілі грузы па шляху «з варагаў у грэкі». Аднадрэвы човен, най-часцей з дашчанымі набоямі па баках для павелічэння памераў. 3 12 ст. мела палубу. Кіравалася рулявымі вёсламі на карме і носе, рухалася з дапамогай грабных вёслаў і ветразя. Вял. Л. змя-шчала 40—60 і нават 100 чал. Тэрмін «Л.» выйшаў з ужытку ў 14 ст. ў сувязі са з’яўленнем тэрміна «судна». Н. I. Буракоўская. ЛАДДЗЯН (Corallorhiza), род кветкавых раслін сям. архідных. Каля 15 відаў. Пашыраны ў Еўразіі і Паўн. Амерыцы. На Беларусі 1 від — Л. трохнадрэзаны (С. trifida), занесены ў Чырв. кнігу. Вя-домы ў Бярэзінскім біясферным запа-ведніку і бат. заказніку каля воз. Вял. Швакшты (Пастаўскі р-н Віцебскай вобл.). Трапляецца на аблесеных бало-тах, у вільготных лясах, ярах. Шматгадовыя травяністыя расліны, пазбаў-леныя хларафілу (сапрафіты). выш. 8—30 см, з мясістым каралападобным карэнішчам. Ліс-це лускападобнае, жаўтаватае. Кветкі дроб-ныя, жаўтавата- або зеленавата-белыя, панік-лыя, у рыхлай гронцы. Плод — каробачка. ЛАДЗЕНІКІ, вёска ў Навагрудскім р-не Гродзенскай вобл., каля аўтадарогі На-вагрудак—Ліда. Цэнтр сельсавета і кал-гаса. За 7 км на Пн ад г. Навагрудак, 169 км ад Гродна, 30 км ад чыг. ст. На-ваельня. 378 ж., 147 двароў (1998). База-вая школа, Дом культуры, б-ка, аддз. сувязі. Помнік землякам, якія загінулі ў Вял. Айч. вайну. Каля вёскі курганны могільнік (10—11 ст.). 96 ЛАДНОЎ ЛАДНбЎ Яўген МіхайЛавіч (?, Віцеб-ская губ. — ?), бел. грамадска-паліт. дзеяч. Удзельнік рэвалюцыі 1905—07. У 1-ю сусв. вайну на фронце. Пасля Лют. рэв. 1917 нам. старшыні Харкаўскага губ. Савета сял. дэпутатаў, удзельнік Усебеларускага з’езда 1917. 3 1918 чл. Бел. партыі сацыялістаў-рэвалюцьмне-раў, Бел. нац. к-та ў Адэсе. У 1918 мі-ністр ваен. спраў, са снеж. 1919 — за-межных спраў ва ўрадзе БНР. 3 сак. 1921 у Варшаве, нам. старшыні Бел. к-та. 8.5.1921 выключаны са складу ўра-да за правакацыйныя дзеянні супраць БНР. Пазней жыў у Берліне. Сабраў вял. колькасць матэрыялаў аб масон-стве, частка з якіх адлюстроўвала паліт. дзейнасць рас. масонства ў перыяд Лют. і Кастр. рэвалюцый. У 1932 пад-рыхтаваў на імя прэзідэнта Германіі П.Гіндэнбурга шэраг дакумеіпаў пра падрыўную дзейнасць масонскіх лож у Еўропе. У.М.Міхнюк. ЛАДЎЦЬКА Іван Іванавіч (н. 28.10. 1916, в. Стары Пруд Чэрвеньскага р-на Мінскай вобл.), Герой Сав. Саюза (1945). Скончыў Кіеўскае ваен. пяхот-нае вучылішча (1938), Ваен. акадэмію імя Фрунзе (1951), Вышэйшыя курсы пры Ваен. акадэміі Генштаба (1958). У Чырв. Арміі з 1936. 3 1942 на Паўд.-Зах., Сталінградскім, Бранскім, Цэнтр., 1-м Бел. франтах. Камандзір стралк. ба-тальёна маёр Л. вызначыўся ў 1945 пры вызваленні Полыпчы: 14 студз. на ле-вым беразе Віслы падняў у атаку 2 ро-ты, якія ўклініліся ў абарону ворага; 15 студз. батальён Л. захапіў 12 аўтама-шын, 13 кулямётаў; 30 студз. першы выйшаў на польска-германскую грані-цу. Да 1972 у Сав. Арміі. Ладдзян трохнадрэзаны ЛАДЎЦЬКА Мікалай Іосіфавіч (н. 25.9 1936, в. Іванічы Чэрвеньскага р-на Мінскай вобл.), бел. вучоны-эканаміст. Канд. эканам. н. (1974), праф. (1992). Скончыў Бел. ін-т нар. гаспадаркі (1967). 3 1974 у Бел. эканам. ун-це. На-вук. працы па праблемах бухгалтарскага ўліку, кантролю і аналізу ў прамысло-васці і на прадпрыемствах малога бізне-су. Тв.: Учет основных средств н нематерналь-ных актнвов. Мн., 1993; Учет, контроль н аналнз матернальных ресурсов. Мн., 1997; Учет, контроль н аналнз денежных средств, расчетных н кредатных операцнй. Мн., 1997. ЛАДЫГІН Аляксандр Мікалаевіч (18.10. 1847, с. Сценьшына Пятроўскага р-на Тамбоўскай вобл., Расія — 16.3.1923), рускі электратэхнік. Скончыў Маскоў-скае ваен. вучылішча (1867). У 1872 вы-найшаў лямпу напальвання з вугальным элекгродам, у 1890-я г. — некалькі ты-паў лямпаў напальвання з метал. ніця-мі, у т.л. вальфрамавымі. Канструяваў прылады для эл. ацяплення, эл. печы для плаўлення і загартоўкі металаў і інш. Адзін з заснавальнікаў электра-тэхн. аддзела Рус. тэхн. т-ва і час. «Электрнчество». Ламаносаўская прэмія Пецярб. АН 1874. Літ:. Ш а т е л е н М.А. Русскме элекТро-техннкн второй половнны XIX в. М.; Л., 1950. ЛАДЬІГІН Барыс Іванавіч (29.1.1896, г. Сквіра Кіеўскай вобл. — 30.10.1981), беларускі вучоны ў галіне дарожнага буд-ва. Чл.-кар. АН Беларусі (1959), д-р тэхн. н. (1957), праф. (1958). Скончыў Ін-т інжынераў шляхоў зносін (1921, Петраград). 3 1958 у БПІ. Навук. працы ў галіне буд-ва і ўдасканалення дарож-ных пакрыццяў, класіфікацыі грунтоў, выкарыстання мясц. каменных матэры-ялаў. Тв.: Стронтельство автомобнльных дорог. Мн., 1965 (у сааўт ); Прочность н долговеч-ность асфальтобетона. Мн., 1972 (у сааўт.). ЛАДЫГІНА Арыядна Барысаўна (н. 2.3.1927, Мінск), бел. вучоны-эстэтык, музычны крытык і педагог. Дачка БА.Ладыгіна. Д-р філас. н. (1976). Скончыла Маскоўскую кансерваторыю (1950). Выкладала ў Саратаўскім муз. вучылішчы, Маскоўскай і Казанскай кансерваторыях. 3 1958 у Ін-це мастац-твазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН Беларусі. 3 1963 у Бел. акадэміі музыкі (з 1978 праф.). Даследуе праблемы на- роднасці мастацтва, пераемнасць куль-тур (пераважна на матэрыяле бел. му-зыкі), гісторыю бел. муз. т-ра. Выступае як муз.-тэатр. крытык. Тв:. Народнасць савецкага мастацтва і бе-ларуская музыка. Мн., 1961; Нскусство н современность. Мн., 1964; Нскусство Дна-лектака преемственностн. Мн., 1979 (разам з В.В.Грыніным); 0 преемственностн в нскус-стве. М., 1982 (з ім жа); Кннга по эстетнке для музыкантов. М.; Софня, 1983 (у сааўт.); йскусство в снстеме духовных ценностей об-іцества. М., 1986 (разам з В.В.Грыніным); Le caractere populaire de Fart socialiste // Actes du VII' congres international d’esthetique. Bucarest, 1977. T. 2. А.Ф.Рашчупкін. A. M Лалыгін. Б.І.Ладыгін. Ч.Лаель ЛАДЫГІНА Вольга Барысаўна (н. 23.12.1922, Масква), бел. архітэктар. Засл. архітэктар Беларусі (1969). Дачка Б.І.Ладыгіна. Скончыла Маскоўскі арх. ін-т (1949). Працуе ў ін-це «Белдзярж-праект» (у 1969—75 гал. архітэктар). Асн. работы: у Мінску — Водна-спар-тыўны камбінат, забудова раёна і пра-екты жылых і грамадскіх будынкаў па вуліцы Харужай (1964—90), жылы дом з гастраномам «Сталічны» (1962), жы-лыя дамы, грамадскія і навуч. ўстановы па вуліцах Варвашэні, Казлова, М.Баг-дановіча, Кульман, гал. корпус Бел. тэхнал. ун-та (1956, у сааўт.), корпус Ін-та гісторыі (1964) і рэканструкцыя корпуса (1982; у сааўт.) Прэзідыума Нац. АН Беларусі, адм.-ірамадскі ком-плекс на праспекце Машэрава (1977, у сааўт.), гандл.-грамадскі цэнтр па вул. Куйбышава (1997, у сааўт.), а таксама вадаскідныя збудаванні і ГЭС на За-слаўскім вадасховішчы (1955); у Магілё-ве — мост цераз Дняпро (1955) і Палац культуры хімікаў (1980, у сааўт.); у Ві-цебску — мост цераз Зах. Дзвіну (1955); комплекс абл. клінічнай бальніцы і НДІ анкалогіі і мед. радыялогіі ў пас. Лясны Мінскага р-на (1960—67). Літ:. Потапов Ю.Ф. Прнзнанне // Стр-во н архнтектура Белорусснн. 1983. № 1. С.А. Сергачоў. ЛАДЫНІНА Марына Аляксееўна (н. 24.6.1908, г. Ачынск Краснаярскага краю, Расія), расійская кінаактрыса. Нар. арт. СССР (1950). Скончыла Ін-т тэатр. мастацтва ў Маскве (1933). У 1933—35 актрыса МХАТ. У кіно дэбю-тавала ў фільме «Варожыя сцяжыны» (1935). Выканаўца лірыка-камед., ме-ладрам. і вострахарактарных роляў у фільмах рэж. І.А.Пыр’ева: «Багатая ня-веста» (1938), «Трактарысты» (1939), «Свінарка і пастух» (1941), «У шэсць га- ЛАЗАНІЦА 97 дзін вечара пасля вайны» (1944), «Ска-занне пра зямлю Сібірскую» (1948), «Кубанскія казакі» (1950), «Выпраба-ванне вернасці» (1954) і інш. Дзярж. прэмія СССР 1941, 1942, 1946, 1948, 1951.