КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛАЗАРАЎ Васіль Рыгоравіч (23.2.1928, с. Парошына Кытманаўскага р-на Ал-тайскага краю, Расія — 31.12.1990), са-вецкі касманаўт. Герой Сав. Саюза (1973), лётчык-касманаўт СССР (1973), палкоўнік. Скончыў Саратаўскі мед. ін-т (1952), Чугуеўскае ваен. авіяц. вучылі-шча лётчыкаў (1954). 3 1966 у атрадзе касманаўтаў. 27—29.9.1973 з А.Р.Мака-равым здзейсніў палёт на касм. караблі «Саюз-12» (як камандзір); 5.4.1975 з Макаравым — субарбітальны палёт на касм. караблі «Саюз 18-1». У космасе правёў 2 сут. ЛАЗАРАЎ Віктар Мікітавіч (3.9.1897, Масква — 1.2.1976), расійскі мастац-твазнавец. Чл.-кар. AH СССР (1943). Вучыўся ў Маскоўскім ун-це (1917— 20), з 1924 выкладаў у ім, прафесар. У 1924—36 працаваў у Музеі выяўл. мас-тацтваў у Маскве. Даследаваў еўрап. музеі, гісторыю стараж.-рус., візант. і рэнесансавага мастацтва. Те.: Портрет в европейском нскусстве XVII в. М.; Л., 1937; Пронсхожденне птальянского Возрождення. Т. 1—3. М., 1956—79; Андрей Рублев н его школа. М., 1966; Русская сред-невековая жнвоішсь: [Сб. ст.]. М., 1970; Ста-рые нтальянскме мастера. М., 1972; Нстормя внзантайской жнвопнсн. [Кн. 1—2], 2 нзд. М.,1986. ЛАЗАРАЎ Мікалай Аляксандравіч (25.8. 1905, г. Смаргонь Гродзенскай вобл. — 16.1.1980), бел. спявак (драм. тэнар). Засл. арт. Беларусі (1954). На оперную сцэну прыйшоў з маст. самадзейнасці. У 1937—61 (з перапынкам) саліст Дзярж. т-ра оперы і балета Беларусі. Прыроджаная музыкальнасць і артыс-тызм дазвалялі яму выконваць разнап-ланавыя партыі: Міхась, Сяргей («Мі-хась Падгорны», «Алеся» Я.Цікоцкага), Нупрэй («Яснае світанне» А.Туранко-ва), Мечыслаў («Кастусь Каліноўскі» Дз.Лукаса), Герман, Андрэй, Вакула («Пікавая дама», «Мазепа», «Чаравічкі» П.Чайкоўскага), Князь («Русалка» АДаргамыжскага), Сабінін («Іван Суса-нін» М.Глінкі), Андрэй («Запарожац за Дунаем» С.Гулак-Арцямоўскага), Стэ-фан («Страшны двор» С.Манюшкі), Ха-зэ («Кармэн» Ж.Бізэ), Пінкертон («Чыо-Чыо-сан» Дж.Пучыні). Дз. М. Жураўлёў ЛАЗАРАЎ Міхаіл Васілевіч (н. 14.7.1946, г. Сімферопаль, Украіна), вучоны ў га-ліне ваен. навук. Ген.-лейт. (1994). Канд. ваен. н. (1996). Скончыў Казан- ЛАЗДУНСКАЕ 99 скае танк. вучылішча (1966), Ваен. ака-дэмію бранятанк. войск (1978; Масква). 3 1999 начальнік Ваен. акадэміі Бела-русі. Навук. працы па праблемах уда-сканалення і павыпіэння ўстойлівасці кіравання злучэннямі і часцямі ў ар-мейскіх (карііусных) аперацыях. З.А.Валевач. ЛАЗАРАЎ Міхаіл Пятровіч (14.11.1788, г. Уладзімір, Расія — 23.4.1851), рускі мараплавец, даследчык Антаркгыкі. Ад-мірал (1843). Скончыў Марскі кадэцкі корпус (1803). Ажыццявіў тры круга-светныя плаванні: у 1813—16 на судне «Сувораў» (адкрыў атол Сувораў); у 1819—21 камандзірам шлюпа «Мірны» і памочнікам нач. экспедыцыі Ф.Ф.Бе-лінсгаўзена (удзельнічаў у адкрыцці Ан-тарктыды і шматлікіх астравоў); у 1822—25 камандзірам фрэгата «Крэй- М.П Лазараў. М.АЛазарук. сер». Камандзір лінкора «Азоў», які вызначыўся ў Наварынскай бітве 1827. У 1833—50 гал. камандзір Чарнамор-скага флоту і партоў Чорнага мора. Імем Л. названы: атол у групе а-воў Ра-сіян у Ціхім ак., мысы ў Амурскім ліма-не і ў паўн. частцы в-ва Унімак, вос-траў у Аральскім м., мора каля берагоў Усх. Антарктыды і інш. ЛАЗАРАЎ Пётр Пятровіч (13.4.1878, Масква — 24.4.1942), расійскі фізік і бія-геафізік. Акад. AH СССР (1917). Скончьгў Маскоўскі ун-т (1903). У 1912—25 праф. Маскоўскага вышэйша-га тэхн. вучылішча. 3 1920 дырэктар ар-ганізаванага ім Дзярж. біяфіз. ін-та. 3 1931 ва Усесаюзным ін-це эксперым. медыцыны, з 1938 — дырэктар біяфіз. лабараторыі AH СССР. Заснавальнік і рэдактар (1918—24) час. «Успехн фнзн-ческмх наук». Навук. працы па фізіцы, фіз. хіміі, біягеафізіцы, гісторыі даклад-ных навук. Стварыў іонную тэорыю ўзбуджэння, даследаваў працэсы фізіял. адаптацыі, распрацаваў методыку пры-мянення законаў тэрмадынамікі да бі-ял. працэсаў. Кіраваў даследаваннямі Курскай магнітнай анамаліі. Тв.: Соч. Т. 1—3. М.; Л., 1950—57. Літ.: Шулейкнн В.В. П.П.Лазарев // Основателн советской фнзнкм. М., 1970. А.У.Астапенка. ЛАЗАРУК Міхаіл Арсенавіч (н. 5.7. 1926, в. Ушаловічы Слуцкага р-на Мін-скай вобл.), бел. літ.-знавец, педагог. Акад. АПН СССР (1982, чл.-кар. 1979), акад. Нац. АН Беларусі (1995), чл. Рас. акадэміі адукацыі (1995), д-р філал. н. (1970), праф. (1971). Скончыў Мінскі пед. ін-т (1951). 3 1954 выкладаў у ім (з 1971 прарэктар). 3 1978 у НДІ педагогі-кі (да 1990 дырэктар). Друкуецца з 1949. Пісаў байкі. Даследуе бел. паэму («Ста-наўленне беларускай паэмы», 1968; «Беларуская паэма ў другой палавіне XIX — пачатку XX ст.», 1970), пытанні гісторыі, тэорыі і методыкі выкладання л-ры («Тэорыя літаратуры ў школе», 1967; «Уводзіны ў літаратуразнаўства», 1970, 2-е выд. 1982, з А.Я.Ленсу; «Тэо-рыя літаратуры», 1971; «Слоўнік літара-туразнаўчых тэрмінаў», 1983, 2-е выд. 1996, з Ленсу). Адзін з аўтараў падруч-нікаў для сярэдняй школы і ВНУ. Тв.: Пімен Панчанка. Мн., 1959; Часу не-падуладнае. Мн., 1981; Нзученне русской лн-тературы во взанмосвязн с белорусской. Мн., 1988 (разам з В.У.Івашыным, АЯ.Ленсу); На-вучанне і выхаванне творчасцю: Пед. розду-мы і пошукі. Мн., 1994. І.У.Саламевіч. ЛАЗАРЭВІЧ Анатоль Аркадзьевіч (н. 7.3.1958, в. Вакары Сенненскага р-на Віцебскай вобл.), бел. філосаф. Канд. філас. н. (1988). Скончыў Віцебскі пед. ін-т (1980). 3 1988 у Ін-це філасофіі і права Нац. АН Беларусі (з 1997 нам. дырэктара). Навук. працы па праблемах тэорыі і метадалогіі навук. пазнання, уздзеяння інфармацыі і ведаў на стан сучаснага грамадства. Тв:. Знанме. Компьютер. Обіцество. Мн., 1992 (разам з У.АГераіменкам, Л.Р.Цітарэн-ка); Научное знанне в мнформацнонном об-шестве. Мн., 1993; Фнлософня уннверсалнз-ма н современный полятнческкй процесс // Власть н жнзнь. Мн. 1998. ЛАЗАРбвіЧ Уладзімір Саламонавіч (14.9 1882, в. Астроўка Сакольскага пав. Беластоцкага ваяв., Польшча — 20.6. 1938), савецкі ваен. дзеяч, камдыў. Скончыў Акадэмію Генштаба (1912). Удзельнік 1-й сусв. вайны, падпалкоў-нік. У Чырв. Арміі з 1918. У грамадз. вайну нач. штаба арміі і штаба Паўд. групы войск Усх. фронту, з 1919 каман-дуючы 3-й, 4-й арміямі, нач. штаба Зах. фронту. У 1921—22 камандуючы Тур-кестанскім фронтам. 3 1922 нам. нач. Гал. ўпраўлення ваенна-навуч. устаноў РСЧА, з 1925 нач. Ваенна-паветр. ака-дэміі, з 1934 нач. кафедры Ваенна-трансп. акадэміі. ЛАЗАРЭВІЧ Эдуард Георгіевіч (н. 23.2.1939, Мінск), бел. вучоны ў галіне выліч. тэхнікі. Д-р тэхн. н. (1987), праф. (1988). Скончыў Мінскае вышэй-шае інж. радыётэхн. вучылішча (1961). 3 1963 у Ваен. акадэміі Беларусі. Навук. працы па ацэнцы эфектыўнасці фун-кцыянавання ЭВМ, распрацоўцы высо-капрадукцыйных працэсараў. Тв.: Параллельная обработка ннформацнн. Т. 1, 5. Кнев, 1985, 1990 (у сааўт.); Аппара-турные н программные средства профессно-нальных персональных ЭВМ: Справ. посо-бне. Мн.. 1991 (разам з Г.Ф.Харашавінай). З.А.Валевач. ЛАЗАРЙВІЧ-ШАПЯЛЕВІЧ (Ш а п я -левіч) Леў Юльянавіч (13.10.1863, г. Віцебск — 10.2.1909), бел. археолаг, гіс-торык літаратуры. Магістр усеагульнай л-ры (1892), д-р філалогіі (1896), праф. Харкаўскага ун-та. Вучыўся ў Новара-сійскім (Адэса) і Харкаўскім ун-тах (1882—87). Аўтар даследаванняў па зах.-еўрап. л-ры: «Дантаўская трылогія» (1892), «Нарысы з гісторыі сярэдневя-ковай літаратуры і культуры» (1900), «Жыццё Сервантэса» (1901) і інш. Пад уплывам М.Ф.Кусцінскага і А.П.Сапу-нова пачаў вывучаць матэрыяльную і духоўную культуру Беларусі, займаўся праблемай крывічоў. 3 1900 вёў раскоп-кі курганоў у Гарадоцкім, Невельскім і Себежскім паветах Віцебскай губ. Каш-тоўныя знаходкі з крывіцкіх курганоў перадаваў у Пецярбургскі Эрмітаж, Маскоўскі і Харкаўскі гіст. музеі, музей Віцебскага стат. к-та. ЛАЗАРЭНКА Іван Сідаравіч (8.10.1895, г.п. Валаконаўка Белгародскай вобл., Расія — 25.6.1944), удзельнік вызвален-ня Беларусі ў Вял. Айч. вайну, ген.-ма-ёр (1940), Герой Сав. Саюза (1944). У Чырв. Арміі з 1918. Удзельнік грамадз., сав.-фінл. 1939—40 войнаў. 3 1941 на Зах., Бранскім, 2-м Бел. франтах. Ка-мандзір стралк. дывізіі Л. вызначыўся ў 1944 у час прарыву абароны праціўніка ў Магілёўскай вобл. Дывізія з баямі 23—25 чэрв. фарсіравала рэкі Проня і Бася, адбіла некалькі контратак каля в. Халмы Чавускага р-на; Л. з гарматы падбіў некалькі варожых танкаў, загінуў у гэтым баі. Пахаваны ў Магілёве. Яго імем названы вуліца і сквер у Магілёве, плошча ў Крычаве. ЛАЗАРЭНКАЎ Аляксандр Міхайлавіч (н. 26.7.1946, в. Шаравічы Смаленскай вобл., Расія), бел. вучоны ў галіне ахо-вы працы. Д-р тэхн. н. (1993), праф. (1995). Скончыў БПІ (1968), працуе ў БПА. Навук. даследаванні па ацэнцы ўмоў працы ў ліцейнай вытв-сці, іх уп-лыву на працуючых і навакольнае ася-роддзе. Тв.: Проблемы безопасностн жнзнедея-тельностн. М., 1997 (у сааут.). ЛАЗАРЭЎСКІ Аляксандр Мацвеевіч (20.6.1834, с. Гірэўка, цяпер Шаўчэнка-ва Канатопскага р-на Сумскай вобл., Украіна — 13.4.1902), украінскі гісто-рык. Скончыў ГІецярбургскі ун-т (1858). Служыў у суд. установах на Ук-раіне. Аўтар даследаванняў па гісторыі сялянства і агр. адносін на Левабярэж-най Украіне ў 17—18 ст. [«Маларасій-скія паспалітыя сяляне (1648—1783)», 1866; «Людзі старой Маларосіі», 1882— 88; «Апісанне старой Маларосіі», 1888—1902, і інш.], пра ўкр. гетманаў («Павел Палуботак», 1880; «Нататкі пра Мазепу», 1898) і інш. Увёў у навук. ўжытак шэраг каштоўных гіст. крыніц, у т.л. «Генеральнае апісанне Маларосіі» 1765—69. ЛАЗДЎНСКАЕ ВАДАСХОВІШЧА У Іўеўскім р-не Гродзенскай вобл., каля в. Лаздуны. Створана плацінай на р. Гарача ў 1973. Пл. 0,61 км2, даўж. 2,2 км, найб. шыр. 680 м, найб. глыб. 6,5 м, аб’ём вады 1,04 млн м3. Ваганні 100 ЛАЗДУНЫ ўзроўню на працягу года да 2 м. Выка-рыстоўваецца для арашэння і рыбага-Доўлі. ЛАЗДУНЫ, вёска ў Іўеўскім р-не Гро-дзенскай вобл., каля Лаздунскага вада-сховішча. Цэнтр сельсавета і калгаса. За 18 км на У ад г.п. Іўе, 176 км ад Грод-на, 12 км ад чыг. ст. Юрацішкі. 899 ж., 350 двароў (1998). Буд. прадпрыемства меліярац. сістэм. Сярэдняя школа, Дом культуры, б-ка, бальніца, амбулаторыя, аптэка, аддз. сувязі. Помнік архітэкту-ры — Сямёнаўскі касцёл (1904). ЛАЗЕБНІКАУ Мікалай Селівёрставіч (н. 22.7.1914, г. Магілёў), генерал-лей-тэнант (1967). Скончыў ваен. акадэміі імя Фрунзе (1948), Генштаба (1956). У Чырв. Арміі з 1935. Удзельнік сав.-фінл. вайны 1939—40. У Вял. Айч. вайну на Карэльскім, Цэнтр., 1-м Бел. франтах: камандзір роты, батальёна, нач. штаба, камандзір палка. Удзельнік абароны сав. Запаляр’я, вызвалення Гомельскай вобл., Польшчы, штурму Берліна. Да 1975 у Сав. Арміі.