КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
значэння Антонава; біял. мікразаказнікі мясц. значэння Казырскі і Паненская гара; помнікі прыроды мясц. значэння: парк у г. Лагойск, «Лагойская крьшіца» ў г. Лагойск, «Паграбішчанскія крыніцы» — абапал ручая Макаўза каля в. Паграбішча. Зоны адпачынку Верасы, Гайна, Лагойшчына, часткова Вілей-ка.
Агульная пл. с.-г. угоддзяў 90,6 тыс. га, з іх асушаных 23,7 тыс. га. На 1.1.1998 у раёне 26 калгасаў, 18 фермер-скіх гаспадарак, птушкафабрыка, агра-фірма «Астрошыцы», прадпрыемства па вытв-сці свініны «Лагойскае». Асн. кі-рункі сельскай гаспадаркі — мяса-ма-лочная жывёлагадоўля, свінагадоўля, птушкагадоўля (вытв-сць яец), развя-дзенне норак, ільнаводства. Вырошчва-юць збожжа, бульбу, кармавыя культу-ры. У раёне ветсанутыльзавод (вытв-сць мяса-касцявой мукі), малыя прадпры-емствы харч. (сыр, гарэлка), лёгкай (трыкат. вырабы) і буд. матэрыялаў (цэгла) прам-сці. Плешчаніцкая геафізіч-ная абсерваторыя. Асноўныя аўтадарогі на Мінск, Лепель, Смалявічы, Барысаў, Маладзечна, Вілейку. У раёне 24 сярэд-нія, 9 базавых, 8 пачатковых, 2 муз. школы, прафес.-тэхн. вучылішча, 33 дашкольныя ўстановы, 43 клубы і дамы культуры, 50 б-к, 3 бальніцы, 7 амбула-торый, 30 фельч.-ак. пунктаў. Помнікі архітэктуры: парк (1-я пал. 19 ст.) у г. Лагойск; касцёл (2-я пал. 19 ст.) у в. Амнішава; капліца (2-я пал. 19 ст. — пач. 20 ст.) у в. Жардзяжжа; цэрквы (19 ст.) у вёсках Ізбішча і Косіна. Мемар. комплексы Дальва (1973) і Хатынь (1969). Купалы Янкі літаратурнага музея філіял «Акопы» ў в. Харужанцы. Радзіма К.ПТышкевіча і Я.ТІ.Тышкевіча. Выда-ецца газ. «Родны край».
Г. С. Смалякоў. ЛАГбМЕТР (ад грэч. logos тут адносі-ны + ...метр), вымяральны механізм для вызначэння адносін дзвюх эл. велі-чынь (звычайна сіл току ў яго рухомай частцы). Бываюць магнгтаэлектрычныя, электра- і ферадынамічныя, электра-магнітныя. Дзеянне найб. пашыранага
магнітаэл. Л. заснавана на тым, што на-кіраваныя насустрач адзін аднаму вяр-чальныя моманты, якія ўзніклі ад уздзе-яння вымяраемых велічынь на рухомую частку Л., ураўнаважваюцца пры адхі-ленні рухомай часткі на пэўны вугал. Л. выкарыстоўваюцца ў омметрах, фазо-метрах, частатамерах і інш.
ЛАГбНЕ, Л а г о н (Logone), рака ў Цэнтр. Афрыцы, у Чадзе і Камеруне, левы прыток р. Шары (бас. воз. Чад). Даўж. 965 км (з р. Мберэ). Утвараецца ад сутокаў рэк Мберэ і Пендэ. Сярэдні расход вады каля г. Бангор (Чад) 540 м3/с. Пры моцных паводках частка сцё-ку паступае ў бас. Нігера (па сістэме праток у прыток Бенуэ р. Майо-Кебі). Суднаходная ў перыяд дажджоў (чэрв.—жн.) ніжэй г. Бангор.
ЛАІ’бЎСКАЯ Алена Іванаўна (25.12.1904, г. Чэрвень Мінскай вобл. — 29.8.1981), бел. акгрыса. Засл. арт. Беларусі (1952). Скончыла Бел. драм. студыю ў Маскве (1926). У 1926—70 у Бел. т-ры імя Я.Коласа. Выканаўца вострахарактар-ных роляў, майстар эпізода. Глыбокая народнасць нац. вобразаў найб. ярка выявілася ў бел. рэпертуары: Марыля, Альжбета («Раскіданае гняздо», «Паў-лінка» Я.Купалы), бабка Мар’я («На-вальніца будзе» паводле Я.Коласа), Аў-доцця Захараўна («Пяюць жаваранкі» К.Крапівы), Наста («Над Бярозай-ра-кой» П.Глебкі), Агата («Цэнтральны ход» К.Губарэвіча і І.Дорскага). Сярод роляў у класічным рэпертуары: Паш-лёпкіна («Рэвізор» М.Гогаля), Фяона («Мінулася кату масленіца» А.Астроў-скага), Варвара і Квашня («Ягор Булы-чоў і іншыя» і «На дне» М.Горкага), Карміцелька («Марыя Сцюарт» Ф.Шы-лера). В.А.Ракіцкі.
ЛАІ ОЦА (Lagozza), неалітычнае паселі-шча на воз. Лагоца ў Беснаце каля Мі-лана ў паўн. Італіі. З'яўляецца эпанім-ным помнікам культуры заходняга неа-літу (2850—1600 да н.э.). Харакгэрны цёмныя паліраваныя кругладонныя па-судзіны і місы. Арнамент сустракаецца рэдка і складаецца з радыяльных ліній у прыдоннай частцы, а таксама прадра-паных заштрыхаваных трохвугольнікаў. Пасудзіпы мелі некалькі ручак з адтулі-намі для падвешвання. Сустракаюцца крамянёвыя мікраліты, прасліцы і гру-зікі.
ЛАГРАНЖ (Lagrange) Жазеф Луі (25.1. 1736, г. Турын, Італія — 10.4.1813), французскі матэматык і механік, адзін са стваральнікаў аналітычнай механікі і варыяцыйнага злічэння. Чл. Берлінскай АН (1759) і яе прэзідэнт (1766—87), чл. Парыжскай АН (1772), замежны гана-ровы чл. Пецярбургскай АН (1776). Ву-чыўся ў Турынскім ун-це. Праф. Артыл. школы (з 1754) у Турыне, Вышэйшай
Схема магнітаэлектрычнага лагометра 1 — рухомыя шлулі; 2 — стрэлка, прымацаваная да рухомай часткі прылады; 3 — асяродак, які стварае неаднароднае па зазоры магнітнае поле; 4 — пастаянны магніт; Мь М2 — вяр-чальныя моманты.
лдд 93
нармальнай школы (з 1795) і Політэхн. школы (з 1797) у Парыжы. Навук. пра-цы па механіцы, геаметрыі, тэорыі ды-ферэнцыяльных ураўненняў, матэм. аналізе, тэорыі лікаў, алгебры, астрано-міі. Сфармуляваў асн. варыяцыйныя прынцыпы механікі, увёў абагульненыя каардынаты, надаў ураўненням руху форму, названую яго імем (гл. Лагран-жа ўраўненні), прапанаваў тэорыю ліб-рацыі Месяца і тэорыю руху спадарож-нікаў Юпітэра, выканаў шэраг грунтоў-ных даследаванняў па розных раздзелах матэматыкі, матэм. картаграфіі і тэарэт. астраноміі.
Тв:. Рус. пер. — Аналмтнческая механнка Т. 1—2. 2 мзд. М.; Л., 1950.
Літ.: Жозеф Лун Лагранж, 1736—1936: Сб. ст.: К 200-летню co дня рождення М.; Л., 1937. А.І.Болсун.
ААЛагуноў.
Ж Лагранж
ЛАГРАНЖА ЎРАЎНЕННІ ў меха-н і ц ы, ураўненні руху мех. сістэмы, у якіх яе стан вызначаецца незалежнымі параметрамі, т. зв. абагульненымі каар-дынатамі. Атрыманы ЖЛ.Лагранжам (1760).
Для галаномных сістэм (гл. Сувязі меха-нічныя) Л.ў. 2-га роду маюць выгляд
= б, , дзе 1 = T(q, q) - U(q) —
d Г —] О^ dt\sq\ dq-
функцыя Лагранжа, T(q, q) — кінетычная і U(q) — патэнцыяльная энергіі сістэмы, q{ — d4i
абагульненыя каардынаты і ? j = -^- — а°а' гульненыя імпульсы сістэмы, Q1 — абагуль-неныя сілы, і = 1, 2, .... n, п — лік ступеней свабоды мех. сістэмы. Л.ў. выкарыстоўваюцца для вывучэння мех. руху і інш. працэсаў у фі-зіцы, электратэхніцы, аўтаматыцы і інш. Гл. таксама Аналітычная механіка.
ЛАГЎН Сяргей Раманавіч (1.2.1915, в. Пеклічы Любанскага р-на Мінскай вобл. — 2.9.1985), бел. гісторык. Д-р гіст. н. (1972), праф. (1972). Скончыў Мінскі пед. ін-т (1947). 3 1946 на парт. рабоце ў Мінску (нрапагандыст, ін-структар, кіраўнік лектарскай групы). 3 1952 выкладчык Ін-та нар. гаспадаркі, з 1954 заг. кафедры Бел. ін-та механіза-цыі сельскай гаспадаркі. Аўтар манаіра-фій «Дзейнасць КПБ па перабудове і паляпшэнню працы Саветаў» (1962), «Умацаванне Саветаў Беларусі і павы-шэнне іх ролі ў будаўніцтве сацыяліз-му» (1970). В.Г.Маскалёў.
ЛАГЎН Уладзімір Апдрэевіч (н. 10.4. 1922, в. Азломль Любанскага р-на Мін-
скай вобл.), бел. жывапісец. Скончыў Бел. тэатр.-маст. ін-т (1966). Працуе ў жанрах тэматычнай карціны, партрэта, пейзажа. Творы «Магіла невядомага салдата» (1957), «Вярнуўся» (1966), «Маці» (1969), «Да сына» (1973), «Парад Перамогі ў Маскве» (1984), «Маці ў блакаду» (1987) і інш. прысвечаны Вял. Айч. вайне. Вобраз чалавека-працаўніка ўвасоблены ў партрэтах «Даярка» (1951), «Стары з Лепельшчыны» (1963), «Настаўніца» (1973), карцінах «Будаўні-кі» (1960), «Раніца ў калгасе» (1965), «Нафгаправод «Дружба» (1980), «Дарога да храма» (1999). Лірызмам і цеплынёй прасякнуты пейзажы «Беларускі пей-заж» (1949), «Далеч» (1955), «Стагі» (1965), «Вілія» (1969), «Мой горад» (1972), «Вясна на Палессі» (1979), «Ме-сяцовая ноч» (1985), «Бярэзіна. Вёска Галынька» (1997), «Прытіяць» (1998).
Л.Ф.Салавей.
ЛАГЎНА (італьян. laguna ад лац. lacus возера), мелкаводная частка акіяна (мо-ра), аддзеленая ад яго барам або касой і злучаная з ім вузкім адным ці некалькі-мі пралівамі. Ад слабай сувязі з морам або ад поўнага адасаблення Л. маюць большую ці меншую салёнасць і спецы-фічныя лагунныя адклады. Трапляюцца на ўзбярэжжах Чорнага, Каспійскага і інш. мораў. Таксама Л. наз. ўчастак мо-ра паміж каралавым рыфам і берагам або ў сярэдзіне атола.
ЛАГУНЙВІЧ-ЧАР^ПКА Сяргсй Аляк-сандравіч (н. 27.12.1952, Мінск), бел. жывапісец. Скончыў Бел. тэатр.-маст. ш-т (1977). 3 1979 выкладае ў Бел. AM. Творам характэрны выразная кампазі-цыйная пабудова твора, дакладны ма-люнак, тонкі каларыт і рэалістычная форма выяўлення: трыпціхі «Батлейка» (1971) і «Мядзведжая забава» (1977), карціна «Натхненне. Прысвячэнне Еф-расінні Полацкай» (1993), партрэты фі-зіка-тэарэтыка А.Вялічкі (1979), рэстаў-ратара А.Ліпскага (1983), сына Піліпа (1994). Аўтар нацюрмортаў «Нацюрморт з ружовым гарбузом» (1981), «Начная госця» (1987), «Касачы» (1990), «На-цюрморт з вазай-гідрыяй» (1992), «Лі-леі» (1997) і інш. ЛФ.Салавей.
ЛАГУНОЎ Анатоль Аляксеевіч (н. 30.12.1926, в. Абшараўка Прыволжскага р-на Самарскай вобл., Расія), расійскі фізік-тэарэтык. Акад. Pac. АН (1972; чл.-кар. з 1968). Герой Сац. Працы (1980). Скончыў Маскоўскі ун-т (1951). 3 1963 дырэктар Ін-та фізікі высокіх энергій (г. Серпухаў), адначасова ў 1974—91 віцэ-прэзідэнт AH СССР, у 1977—92 рэкгар Маскоўскага ун-та. Навук. працы па квантавай тэорыі по-ля, фізіцы элементарных часціц, фізіцы высокіх энергій, тэорыі гравітацыі. Рас-працаваў агульныя тэарэтычныя метады для вывучэння шырокага класа працэ-саў з удзелам адронаў, прымаў удзел у распрацоўцы і ўводзе ў дзеянне пратон-нага сінхратрона на энергію 70 ГэВ. Ле-нінская прэмія 1970, Дзярж. прэміі СССР 1973, 1984. А.АЛеановіч.
ЛАГЧЫНА. лінейна выцягнутае эразій-нае паніжэнне рэльефу са спадзістымі (15—45°) схіламі, якія плаўна перахо-дзяць да дніпіча і водападзелу. Утвара-юцца пераважна ад размыву глебы і грунтоў снегавой вадою і ліўневымі дажджамі. Глыбіня Л. 3—.15 м і больш, шыр. ад дзесяткаў да 150—200 метраў. Форма папярочнага сячэння Л. карыта-падобная, днішча плоскае ці слабаўваг-нугае. Звычайна задзернаваныя, нахіле-ныя ў адным напрамку. Пры далейшым развіцці могуць ператварацца ў яр. На Беларусі Л. трапляюцца найчасцей у цэнтр. і паўн. раёнах.
ЛАД у м у з ы ц ы, абстрактна-лагічная сістэма, якая арганізуе гукавышынны бок музыкі на аснове кол ькасных (гука-радных) і якасных (функцыянальных) паказчыкаў і рэалізуе сябе ў працэсе ін-танавання. Гукарад Л.— мелодыкаін-тэрвальная схема, што прадстаўляе яго гукі ў паступенным парадку; функцыя-нальнасць заключаецца ў падзеле эле-ментаў Л. на ўстойлівыя (цэнтр сістэ-мы) і няўстойлівыя (падпарадкаваныя ім). На падставе гэтых гал. характарыс-тык вылучаюць канкрэтныя віды Л.— т. зв. лады. Вызначальнымі з’яўляюцца тып гукарада (ангемітоніка, дыятоніка, храматыка, прамежкавыя формы), бу-дова ўстойлівага (танічнага) цэнтра (ме-ладычны тон, кансананс-урохгучча, су-гучча-дысананс) і размяшчэнне гэтага цэнтра на пэўнай ступені гукарада (на аснове аднаго гукарада магчымы роз-ныя лады). Ступень абагульнення рэ-альнага працэсу інтанавання неадноль-кавая на розных узроўнях праяўлення Л. Ладаінтанацыйны ўзровень, што ўпа-радкоўвае вышынныя суадносіны ў не-пасрэдным разгортванні музыкі ў рам-ках дробных пабудоў (папевак, асобных меладычных зваротаў), найб. блізкі да пачуццёвай канкрэтнасці інтанацыі. На ладафункцыянальным узроўні ладавая інтанацыйнасць рэтраспектыўна аба-гульняецца, гукарадны ж узровень найб. абстрактны. Эвалюцыя Л. адлюс-троўвае развіццё муз. мыслення і звяза-на з колькасным павелічэннем аб’ёму і гукавога матэрыялу і якасным усклад-неннем прынцыпаў яго арганізацыі. Пачатковыя этапы эвалюцыі прасочва-юцца ў муз. фальклоры многіх народаў: вылучэнне апорных тонаў у першабыт-ным экмелічным (без замацаванай вы-шыні гукаў) глісандаванні; манадыйны Л. у межах вузкааб’ёмных гукарадоў (алігатонікі); манадыйны Л. на аснове развітой гукараднай сістэмы ангемітоні-кі і дыятонікі. Гіст. формы Л .: апяванне цэнтр. тона (устою) блізкімі па вышыні гукамі, мадальныя (манадыйныя) Л., звязаныя з прынцыпамі мелодыі-мадэлі (модуса, папеўкі). Прафес. еўрап. музы-ка напачатку апіралася на традыцыі фалькл. ладаўтварэння (з харакгэрнай для яго ладавай пераменнасцю), аднак у сувязі з ускладненнем характару шмат-галосся актыўна развіваюцца і новыя прынцыпы Л Шматгалосае раскрыццё